ChieuSau.comChiều Sâu
Cá voi, rùa biển và chim biển

Cá heo thông minh đến đâu: tiếng huýt làm tên, nhìn bằng âm thanh và hiểu lầm

Cá heo có tiếng huýt riêng như một cái tên, "nhìn" con mồi bằng tiếng vang và biết dùng công cụ. Điều gì đã được khoa học xác nhận, điều gì chỉ là đồn đại.

A pod of bottlenose dolphins swimming together through clear blue water, seen from below looking up toward the bright rippled surface, sunlight beams around their bodies

Cá heo thông minh theo những cách rất cụ thể mà khoa học đã kiểm chứng: chúng "nhìn" được con mồi vùi trong cát bằng âm thanh, mỗi con có một tiếng huýt riêng mà bạn bè dùng để gọi như gọi tên, chúng săn mồi theo kế hoạch cả nhóm và một số con còn biết dùng công cụ. Nhưng chúng không phải "con người dưới nước", và nhiều câu chuyện quen thuộc về cá heo là đồn thổi.

Mục từ này đi theo lối "hiểu lầm và hiểu đúng": lần lượt từng khả năng nổi tiếng của cá heo, cái gì đã được quan sát và thí nghiệm nhiều lần, cái gì còn đang tranh luận, và vì sao cách tốt nhất để quý loài vật này là ngắm chúng từ xa trong biển rộng.

Nhìn bằng âm thanh: cái đèn pin vô hình

Cá heo phát ra những chuỗi tiếng lách cách rất nhanh từ vùng mũi bên trong đầu. Âm thanh được hội tụ qua một khối mỡ tròn ở trán, gọi là "quả dưa", rồi phóng về phía trước như chùm sáng của một chiếc đèn pin. Khi âm thanh chạm vào một con cá, một tảng đá hay đáy biển, nó dội lại. Hàm dưới của cá heo chứa mỡ dẫn âm, đưa tiếng vang tới tai trong. Từ thời gian tiếng vang quay về và sự thay đổi của nó, cá heo biết vật ở xa hay gần, to hay nhỏ, đang bơi về phía nào.

Khả năng này gọi là định vị bằng tiếng vang. Điều đáng kinh ngạc là nó không chỉ cho biết vị trí. Trong các thí nghiệm, cá heo phân biệt được những vật cùng hình dạng nhưng làm bằng vật liệu khác nhau, và tìm được cá vùi dưới lớp cát mà mắt không thấy. Âm thanh đi xuyên vào bên trong cơ thể con mồi, nên có người hình dung cá heo nghe thấy cả bong bóng khí trong bụng cá.

Hãy thử tưởng tượng bạn bịt mắt, cầm một chiếc gậy gõ liên tục xuống đất và từ tiếng gõ đoán ra đâu là đá, đâu là gỗ, đâu là vũng nước. Cá heo làm điều tương tự, nhưng nhanh hơn rất nhiều lần, trong làn nước đục, và cả khi đang bơi đuổi con mồi. Khi tới gần, tiếng lách cách dồn dập tới mức nghe như tiếng rè, giống người lái xe nhìn đường kỹ hơn khi sắp vào cua.

Tiếng huýt riêng: gần giống một cái tên

Bên cạnh tiếng lách cách để định vị, cá heo còn có tiếng huýt dùng để giao tiếp. Ở cá heo mũi chai, loài được nghiên cứu nhiều nhất, mỗi con phát triển từ nhỏ một kiểu tiếng huýt đặc trưng, lên xuống theo một đường nét riêng. Các nhà khoa học gọi đó là tiếng huýt nhận dạng.

Điều làm giới nghiên cứu chú ý là cá heo không chỉ phát tiếng huýt của mình. Chúng còn bắt chước tiếng huýt của một con khác, và con kia thường đáp lại, giống như bạn nghe ai gọi tên mình thì quay đầu. Trong các thí nghiệm phát lại âm thanh, cá heo phản ứng mạnh hơn với tiếng huýt của những con quen thân, kể cả những con đã xa cách lâu. Nghĩa là chúng nhớ "tên" của bạn bè suốt một thời gian dài.

Tuy vậy, cần cẩn thận với chữ "ngôn ngữ". Chưa có bằng chứng cho thấy cá heo ghép âm thành câu có ngữ pháp như tiếng người. Điều đã được xác nhận là một hệ thống tín hiệu phong phú, có thành phần học được từ đồng loại chứ không hoàn toàn bẩm sinh. Khoa học đang dùng những bộ thu âm dưới nước và cả máy tính để phân tích kho tiếng cá heo, nhưng còn rất xa mới gọi được là "dịch" tiếng cá heo.

Đời sống trong đàn: bạn thân, liên minh và những đứa trẻ lớn chậm

Trí thông minh thường đi cùng một đời sống xã hội phức tạp, và cá heo là ví dụ rõ. Ở cá heo mũi chai, đàn không phải một nhóm cố định mà thay đổi liên tục: các cá thể nhập vào, tách ra, gặp lại nhau theo ngày, theo mùa. Giữa dòng chảy ấy vẫn có những mối quan hệ bền chặt kéo dài nhiều năm, giữa mẹ và con, giữa những con cái nuôi con cùng thời, và giữa những con đực kết thành liên minh.

Ở một số quần thể, các nhà nghiên cứu ghi nhận những liên minh đực lồng vào nhau nhiều tầng: vài con thân thiết hợp thành nhóm nhỏ, các nhóm nhỏ lại liên kết với nhau thành nhóm lớn hơn. Để duy trì những quan hệ như vậy, mỗi con phải nhớ ai là bạn, ai là đối thủ, ai đã giúp mình lần trước. Đây là kiểu bài toán mà người ta tin là một động lực khiến bộ não cá heo phát triển lớn.

Tuổi thơ của cá heo cũng dài. Con non bú mẹ và bơi sát mẹ trong nhiều năm, đủ thời gian để học đường đi, nơi kiếm ăn, cách săn riêng của nhóm và cả "tên" của những con quen. Một tuổi thơ dài là cái giá mà những loài sống bằng kinh nghiệm phải trả, và cũng là lý do mất đi một con cá heo mẹ đồng nghĩa với mất đi cả một kho hiểu biết.

Săn theo nhóm và dùng công cụ

Trí thông minh của cá heo lộ rõ nhất khi chúng kiếm ăn, vì mỗi nhóm ở mỗi vùng biển lại có những "nghề" riêng, truyền từ mẹ sang con. Vài ví dụ đã được các nhà nghiên cứu ghi nhận nhiều năm:

  • Đội mũ bọt biển. Ở một vịnh nước nông của Úc, một số cá heo mũi chai bẻ một mẩu bọt biển, đội lên mõm rồi sục xuống đáy cát tìm cá, để mõm không bị đá và gai cào xước. Hành vi này chủ yếu do mẹ truyền cho con, nhất là con cái.
  • Vòng bùn. Ở vùng nước nông nhiều bùn, một con cá heo bơi vòng quanh đàn cá, quẫy đuôi tạo thành bức tường bùn hình vòng tròn. Cá hoảng nhảy vọt lên khỏi vòng bùn, rơi đúng vào miệng những con đang chờ sẵn.
  • Dồn cá thành quả cầu. Nhiều loài cá heo phối hợp ép đàn cá nhỏ lên sát mặt nước thành một khối tròn dày đặc, rồi lần lượt lao vào ăn. Chim biển và cá lớn thường kéo tới chia phần.
  • Lùa cá lên bờ. Ở vài nơi, cá heo có cách đẩy đàn cá lên bãi bùn hoặc bãi cát thoải, rồi trườn hẳn lên mép nước để đớp mồi trước khi quẫy mình trở lại biển.

Những tập tính này không có ở mọi quần thể. Một nhóm làm, nhóm bên cạnh không làm. Đây là dấu hiệu các nhà khoa học dùng để nói rằng cá heo có những hành vi học từ nhau, gần với cái mà ở loài người gọi là truyền thống.

Hiểu lầm và hiểu đúng về cá heo

Hình ảnh cá heo trên phim ảnh và quảng cáo thường dễ thương hơn và đơn giản hơn sự thật. Bảng dưới đây đặt cạnh nhau những điều hay được kể và những gì khoa học biết.

Hay được kểĐiều khoa học biết
Cá heo là một loài cá thân thiệnCá heo là thú biển, thở bằng phổi, nuôi con bằng sữa. Chúng có tính khí đa dạng, có lúc tranh giành và đánh nhau trong đàn
Cá heo lúc nào cũng cườiĐường miệng cong lên là hình dạng cố định của hàm. Một con cá heo căng thẳng hay ốm vẫn mang nét "cười" ấy
Cá heo luôn cứu người đuối nướcCó những câu chuyện được kể lại, nhưng không thể coi là tập tính đáng tin. Đừng bao giờ trông vào cá heo khi gặp nguy dưới nước
Cá voi sát thủ là một loài cá voiCá voi sát thủ là thành viên lớn nhất của họ cá heo đại dương
Cá heo nhận ra mình trong gương là chuyện đồnThí nghiệm với cá heo mũi chai cho thấy chúng soi gương xem vết đánh dấu trên chính cơ thể mình, một khả năng ít loài động vật có

Điều đáng nhớ là trí thông minh của cá heo phát triển cho đời sống của cá heo: định hướng trong nước, giữ quan hệ trong đàn, tìm cách kiếm ăn mới. So nó với trí thông minh của người như so tay người với vây cá heo thì không mấy ý nghĩa.

Một buổi chiều cá heo bơi theo mũi thuyền

Chiếc thuyền nhỏ đang chạy chầm chậm về bờ thì ai đó reo khẽ. Bên mạn, ba bốn cái lưng xám bóng lần lượt nhô lên, mỗi cái kèm một tiếng thở "phụt" ngắn. Một con trườn lên sát mũi thuyền, cưỡi lên làn sóng do thân thuyền đẩy ra, gần như không cần quẫy đuôi. Người lái thuyền giữ nguyên hướng và tốc độ, không quay lại đuổi. Vài phút sau, cả nhóm rẽ ngang và biến mất vào vùng nước lấp lánh nắng chiều.

Cưỡi sóng mũi thuyền là việc cá heo tự chọn: chúng tận dụng dòng nước để lướt đi tốn ít sức, và có vẻ như cũng vì thích. Người ta không thể và không nên dụ chúng tới. Cách ngắm tốt nhất là để cá heo quyết định khoảng cách. Thuyền giữ tốc độ chậm và ổn định, không chạy vào giữa đàn, không chặn đầu, không đuổi theo khi chúng bỏ đi, và nhất là không cho ăn, không nhảy xuống bơi cùng.

Ở Việt Nam, cá heo xuất hiện ở nhiều vùng biển và đôi khi được người đi thuyền bắt gặp. Ngư dân ven biển từ lâu có truyền thống quý trọng cá heo và cá voi. Khi gặp chúng, cách cư xử đẹp nhất vẫn là giữ khoảng cách, giảm tốc và để chúng tự do đi qua.

Những mối đe doạ với cá heo

Cá heo sống gần bờ nên chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hoạt động của con người. Lưới đánh cá là mối nguy lớn: một con cá heo mắc vào lưới không nổi lên thở được sẽ chết ngạt trong thời gian ngắn. Các ngư cụ bị bỏ lại trôi dạt trên biển, gọi là lưới ma, tiếp tục bẫy cá heo, rùa và chim biển nhiều năm sau.

Tiếng ồn từ tàu thuyền, công trình ven biển và các hoạt động dưới nước khác có thể che lấp tiếng lách cách và tiếng huýt mà cá heo dựa vào để định hướng và gọi nhau. Hãy hình dung bạn phải trò chuyện và tìm đường trong một căn phòng có máy khoan chạy liên tục. Ô nhiễm ven bờ và rác nhựa cũng tích dần trong cơ thể những loài đứng cao trong chuỗi thức ăn như cá heo.

Một mối lo khác ít người nghĩ tới là chính sự yêu mến của con người. Việc cho cá heo hoang dã ăn khiến chúng quen lại gần thuyền và người, dễ bị chân vịt làm bị thương hoặc mắc vào dây câu. Những hoạt động đưa cá heo hoang dã vào khu nuôi để biểu diễn cũng tách chúng khỏi đàn và khỏi biển rộng mà chúng cần để sống đúng với bản tính.

Câu hỏi thường gặp

Cá heo có phải là cá không?

Không. Cá heo là thú biển giống cá voi: máu nóng, thở bằng phổi qua một lỗ thở trên đỉnh đầu, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Đuôi cá heo nằm ngang và quẫy lên xuống, khác với đuôi dọc của cá.

Cá heo có ngôn ngữ riêng không?

Cá heo có hệ thống tín hiệu phong phú, trong đó có tiếng huýt nhận dạng hoạt động gần giống một cái tên. Tuy vậy, chưa có bằng chứng chúng ghép âm thành câu có ngữ pháp như tiếng người, nên các nhà khoa học vẫn thận trọng với chữ ngôn ngữ.

Định vị bằng tiếng vang của cá heo hoạt động thế nào?

Cá heo phát những chuỗi tiếng lách cách, hội tụ qua khối mỡ ở trán rồi phóng ra phía trước. Tiếng vang dội về qua hàm dưới tới tai trong, cho chúng biết khoảng cách, kích thước và cả chất liệu của vật phía trước.

Cá voi sát thủ có phải là cá heo không?

Đúng vậy. Cá voi sát thủ là loài lớn nhất trong họ cá heo đại dương. Chúng sống thành nhóm gia đình gắn bó, mỗi nhóm có cách săn mồi và kiểu tiếng kêu riêng, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Có nên bơi cùng hay cho cá heo hoang dã ăn không?

Không nên. Cho ăn làm cá heo quen lại gần người và thuyền, dễ bị chân vịt hay dây câu gây thương tích, còn bơi lại gần làm chúng căng thẳng và có thể nguy hiểm cho người. Hãy ngắm từ thuyền, giữ khoảng cách và để chúng tự quyết định.

Ở Việt Nam có thể thấy cá heo không?

Có, cá heo xuất hiện ở nhiều vùng biển Việt Nam và đôi khi được người đi thuyền bắt gặp. Khi gặp, thuyền nên giảm tốc, giữ hướng ổn định, không chạy vào giữa đàn hay đuổi theo, để chúng tự do bơi qua.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138