ChieuSau.comChiều Sâu
Cá voi, rùa biển và chim biển

Tiếng hát cá voi lưng gù: vì sao bài hát đổi theo năm và vang xa dưới biển

Cá voi lưng gù đực hát những bài dài có cấu trúc, cả quần thể đổi bài theo năm. Âm thanh đi xa dưới nước nhờ đâu và hành trình di cư gắn với tiếng hát thế nào.

A humpback whale hanging motionless head down in deep blue water, its long white pectoral fins spread wide, wide underwater shot from a distance, faint light from above

Cá voi lưng gù đực hát những bài hát dài, có cấu trúc rõ ràng như một bản nhạc: những nốt ghép thành câu, câu lặp thành đoạn, đoạn nối thành bài, rồi cả bài được hát đi hát lại hàng giờ. Kỳ lạ hơn nữa, mọi con đực trong cùng một vùng hát gần như cùng một bài, và bài ấy thay đổi dần qua từng năm.

Âm thanh ấy đi được rất xa dưới nước, xa hơn nhiều so với trong không khí. Mục từ này giải thích bài hát của cá voi lưng gù được cấu tạo ra sao, ai hát và vì sao, vì sao âm thanh vang xa dưới biển, và tiếng hát gắn với một trong những chuyến di cư dài nhất của loài thú như thế nào.

Bài hát được cấu tạo như thế nào

Các nhà nghiên cứu đã ghi âm và chia bài hát của cá voi lưng gù thành nhiều tầng, lồng vào nhau như cách một bản nhạc có nốt, ô nhịp và đoạn điệp khúc.

TầngLà gìHình dung
Đơn vị âmMột tiếng riêng lẻ: rên, rít, ủng ục, kêu chípMột nốt nhạc
CâuVài đơn vị âm xếp theo một thứ tự nhất địnhMột câu nhạc ngắn
Chủ đềMột câu được lặp lại nhiều lần liên tiếpMột đoạn điệp khúc
Bài hátNhiều chủ đề nối nhau theo trình tự cố địnhTrọn một bản nhạc, kéo dài nhiều phút
Phiên hátBài hát được lặp lại liên tụcMột buổi biểu diễn kéo dài hàng giờ

Nhờ cấu trúc nhiều tầng ấy mà các nhà khoa học có thể so sánh bài hát của các năm khác nhau, các vùng biển khác nhau, và phát hiện ra những thay đổi rất tinh tế. Một số nhà nghiên cứu còn nhận thấy những đoạn có vẻ "gieo vần", khi cuối các câu khác nhau lại có âm giống nhau, có thể giúp cá voi nhớ những bài hát dài.

Nhận ra cá voi lưng gù trên mặt biển

Cái bướu nhỏ trước vây lưng. Tên gọi "lưng gù" đến từ dáng cong lưng thật cao mỗi khi nó chuẩn bị lặn, làm phần lưng và chiếc vây lưng thấp, dày nhô lên như một cái bướu.

Đầu có những nốt sần. Trên mõm và hàm của cá voi lưng gù có nhiều nốt tròn nhỏ, mỗi nốt là một nang lông. Những sợi lông cứng ở đó được cho là giúp cảm nhận dòng nước quanh đầu.

Vây ngực trắng rất dài. Dưới nước trong, đôi vây ngực dài thường có màu trắng hoặc trắng loang, sáng bừng lên như hai cánh tay. Mép trước của vây có những gờ lượn sóng, giúp nó xoay trở khéo léo dù thân hình đồ sộ.

Mặt dưới đuôi như dấu vân tay. Khi lặn sâu, nó nhấc đuôi lên khỏi mặt nước. Hoa văn đen trắng và đường viền răng cưa ở mặt dưới đuôi khác nhau ở từng con, nên các nhà nghiên cứu ở nhiều nước chụp và so ảnh đuôi để theo dõi từng cá thể qua nhiều năm và nhiều vùng biển.

Những màn nhảy và đập vây. Cá voi lưng gù hay phóng gần trọn thân khỏi mặt nước, đập vây ngực hoặc đuôi xuống nước liên tục. Lý do có thể là giao tiếp, rũ bỏ sinh vật bám trên da, hoặc nhiều lý do cùng lúc. Tiếng đập ấy vang xa cả trên mặt nước lẫn dưới nước.

Ai hát và hát để làm gì

Người hát là những con đực, và tiếng hát vang lên nhiều nhất ở vùng biển ấm, nơi cá voi lưng gù tụ về giao phối và sinh con. Một con đực thường treo mình bất động, đầu chúc xuống, hai vây ngực dài dang ra, và hát liên tục. Chiếc vây ngực ấy là dấu hiệu nhận ra loài này: dài tới khoảng một phần ba chiều dài cơ thể, dài nhất trong các loài cá voi, nên tên khoa học của nó có nghĩa là "đôi cánh lớn".

Vì sao chúng hát thì đến nay vẫn còn tranh luận. Giả thuyết được nhắc nhiều nhất là tiếng hát liên quan tới việc tìm bạn đời: thu hút con cái, báo cho những con đực khác biết sự có mặt của mình, hay cả hai. Nhưng các quan sát lại cho thấy những điều chưa khớp hẳn, chẳng hạn con cái hiếm khi tiến thẳng về phía con đực đang hát, còn những con đực khác thì đôi khi lại gần. Có ý kiến cho rằng tiếng hát giúp những con đực "dò" nhau qua khoảng cách xa.

Ngoài bài hát, cả con đực, con cái và con non đều có nhiều tiếng kêu khác dùng hằng ngày: tiếng gọi nhau giữa mẹ và con, tiếng phối hợp khi săn mồi, tiếng đập vây xuống mặt nước nghe như tiếng pháo. Bài hát chỉ là phần nổi tiếng nhất trong một "kho âm thanh" lớn hơn nhiều.

Bài hát lan từ vùng biển này sang vùng biển khác

Trong một mùa, các con đực ở cùng một vùng hát gần như cùng một bài. Bài ấy không đứng yên: các câu thay đổi từng chút, chủ đề cũ rơi rụng, chủ đề mới chen vào, giống như một bài dân ca được hát lại qua nhiều người. Sau vài năm, bài hát đã khác hẳn lúc ban đầu.

Một phát hiện khiến giới nghiên cứu sửng sốt là đôi khi cả một quần thể đổi hẳn sang bài mới trong thời gian ngắn. Ở vùng Nam Thái Bình Dương, các nhà khoa học theo dõi nhiều năm đã ghi nhận những bài hát xuất hiện ở các quần thể phía tây, rồi lan dần sang các quần thể phía đông, như một làn sóng văn hoá chạy ngang qua đại dương. Những con đực học bài mới từ đồng loại mà chúng gặp trên đường di cư hoặc ở những vùng kiếm ăn chung.

Đây là một trong những ví dụ rõ ràng nhất về việc truyền tập tính bằng cách học giữa các cá thể ở động vật ngoài con người. Nó cũng cho thấy một điều đáng suy nghĩ: tiếng hát cá voi không phải bản năng cứng nhắc lặp lại muôn đời, mà là thứ sống động, được tạo ra, sửa đổi và truyền lại.

Vì sao âm thanh đi xa dưới nước

Ở trên cạn, tiếng gọi của bạn tắt dần sau vài trăm mét. Dưới biển, tiếng hát cá voi có thể được thiết bị thu âm bắt được ở khoảng cách rất xa. Lý do nằm ở chính tính chất của nước.

Yếu tốTrong không khíTrong nước biển
Tốc độ âm thanhChậm hơnNhanh hơn khoảng bốn lần
Mức hao hụt khi đi xaTắt nhanhHao hụt ít hơn, nhất là với âm trầm
Âm trầm và âm caoCả hai đều tắt nhanhÂm trầm đi rất xa, âm cao tắt sớm hơn
Ánh sáng so với âm thanhÁnh sáng đi xa, nhìn thấy rõÁnh sáng tắt sau vài chục đến vài trăm mét, âm thanh trở thành giác quan chính

Ở đại dương còn có những tầng nước mà nhiệt độ và áp suất kết hợp làm âm thanh bị bẻ cong và giữ lại trong một "kênh" nằm ngang, khiến âm thanh đi xa hơn nữa. Với những loài sống trong thế giới tối dần theo độ sâu như cá voi, nghe gần như quan trọng hơn nhìn. Đó cũng là lý do tiếng ồn từ tàu thuyền và các công trình trên biển trở thành mối lo thật sự: nó lấp đi đúng dải âm mà cá voi dùng để tìm nhau.

Một năm của cá voi lưng gù: ăn ở vùng lạnh, hát ở vùng ấm

Bài hát gắn liền với một vòng di cư hằng năm thuộc loại dài nhất của loài thú. Vào mùa ấm ở các vùng biển lạnh gần cực, cá voi lưng gù ăn liên tục, tích lớp mỡ dày. Thức ăn của chúng là krill và các loài cá nhỏ sống thành đàn.

Ở một số vùng, cá voi lưng gù có cách săn đặc biệt gọi là lưới bong bóng. Một hoặc vài con bơi vòng xoắn ốc bên dưới đàn cá, thả ra những chuỗi bong bóng khí tạo thành một tấm màn hình trụ. Cá nhỏ không dám bơi xuyên qua màn bong bóng, bị dồn chặt lại, rồi cá voi há miệng lao thẳng từ dưới lên giữa vòng. Trên mặt nước, người ta thấy một vòng bong bóng sủi trắng, rồi những chiếc miệng khổng lồ trồi lên ở giữa.

Khi mùa lạnh tới, chúng bơi một chặng rất dài về vùng biển nhiệt đới ấm áp để giao phối và sinh con. Ở đó thức ăn ít, nhiều con gần như nhịn ăn suốt mùa sinh sản, sống bằng lớp mỡ đã tích. Con non sinh ra trong vùng nước ấm, bú sữa mẹ, lớn nhanh, rồi theo mẹ bơi ngược về vùng lạnh vào mùa sau.

Một người lặn ống thở ở vùng biển ấm kể lại cảm giác khi úp mặt xuống nước giữa mùa cá voi: không thấy gì ngoài màu xanh thăm thẳm, nhưng cả lồng ngực rung lên theo một tiếng rên dài, trầm, rồi một tiếng rít cao vút. Con cá voi đang hát ở đâu đó rất xa, ngoài tầm mắt, mà âm thanh như phát ra từ chính bên trong người nghe.

Những điều đe doạ tiếng hát

Cá voi lưng gù từng bị săn bắt rất mạnh, nhiều quần thể bị đẩy tới mức suy kiệt. Sau khi việc săn bắt thương mại bị cấm, một số quần thể đã phục hồi đáng kể, và đây được coi là một trong những câu chuyện bảo tồn có kết quả tốt. Nhưng loài này vẫn đối mặt với những mối lo mới.

Dây lưới và dây bẫy đánh bắt có thể quấn vào chiếc vây ngực dài và đuôi, khiến cá voi kéo lê ngư cụ suốt hàng trăm cây số, kiệt sức dần. Va chạm với tàu thuyền xảy ra ở những tuyến hàng hải đông đúc cắt qua đường di cư. Tiếng ồn dưới nước làm cá voi phải gọi to hơn, gọi lâu hơn, hoặc im lặng, giống như người phải hét lên giữa phố đông.

Ngắm cá voi lưng gù có trách nhiệm là giữ khoảng cách, tắt máy hoặc chạy thật chậm khi ở gần, không chặn đầu, không chạy vào giữa mẹ và con. Cá voi lưng gù nổi tiếng hay nhảy vọt khỏi mặt nước rồi đập mình xuống tung bọt trắng xoá. Đó là cảnh ngoạn mục, nhưng cũng là lý do thuyền phải đứng xa: một con vật nặng vài chục tấn rơi xuống nước gần thuyền là điều nguy hiểm cho cả hai phía.

Câu hỏi thường gặp

Cá voi lưng gù hát để làm gì?

Tiếng hát chủ yếu do con đực phát ra ở vùng biển giao phối và được cho là liên quan tới việc tìm bạn đời, có thể để thu hút con cái hoặc báo hiệu với những con đực khác. Mục đích chính xác đến nay vẫn còn được giới khoa học tranh luận.

Một bài hát của cá voi lưng gù dài bao lâu?

Một bài hát trọn vẹn thường kéo dài nhiều phút, được ghép từ nhiều chủ đề theo trình tự cố định. Con đực có thể lặp lại bài ấy liên tục trong nhiều giờ, tạo thành một phiên hát dài gần như không nghỉ.

Vì sao bài hát cá voi lại thay đổi theo năm?

Các con đực học bài hát từ nhau và thay đổi dần từng câu, từng chủ đề. Đôi khi cả quần thể chuyển sang bài mới học được từ cá voi ở vùng khác. Đây là ví dụ rõ về việc động vật truyền tập tính bằng cách học lẫn nhau.

Vì sao âm thanh dưới nước đi xa hơn trong không khí?

Nước đặc hơn không khí nên âm thanh truyền nhanh hơn khoảng bốn lần và hao hụt ít hơn, nhất là âm trầm. Trong đại dương còn có những tầng nước giữ âm thanh lại như một kênh dẫn, giúp tiếng gọi đi được rất xa.

Cá voi lưng gù ăn gì?

Chúng ăn krill và các loài cá nhỏ sống thành đàn, chủ yếu trong mùa ấm ở vùng biển lạnh. Ở một số nơi, chúng phối hợp thả bong bóng khí thành tấm màn hình trụ để dồn cá lại rồi há miệng lao lên từ bên dưới.

Ngắm cá voi lưng gù nhảy khỏi mặt nước cần lưu ý gì?

Thuyền nên giữ khoảng cách xa, chạy chậm hoặc tắt máy, không chặn đầu và không đi vào giữa mẹ và con. Cá voi nặng vài chục tấn rơi xuống nước có thể gây nguy hiểm cho thuyền ở gần và cũng làm con vật bị ảnh hưởng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138