Cá voi thở bằng phổi, giống hệt bạn, chỉ khác là "cái mũi" của nó đã dời lên đỉnh đầu. Mỗi lần nổi lên, nó thở ra thật mạnh qua lỗ thở, hít vào một hơi sâu, rồi đóng kín lỗ lại và lặn xuống. Cột trắng mà người ta quen gọi là "cá voi phun nước" thật ra chính là hơi thở ấy.
Từ một sự thật đơn giản như vậy mọc ra hàng loạt câu hỏi thú vị: vì sao một loài thú thở không khí lại nín được lâu đến thế dưới nước, làm sao nó ngủ mà không chìm, và con non vừa chào đời giữa biển lấy hơi thở đầu tiên thế nào. Mục từ này trả lời lần lượt từng câu.
Cá voi có phải là cá không?
Không. Cá voi, cá heo và cá nhà táng đều là thú, cùng lớp với chó, mèo và con người. Chúng có máu nóng, thở bằng phổi, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Trên da con non còn có vài sợi lông nhỏ quanh mõm ở một số loài, dấu vết của tổ tiên từng sống trên cạn.
Nhìn đuôi là phân biệt được nhanh nhất. Đuôi cá nằm dọc và quẫy sang hai bên. Đuôi cá voi nằm ngang, gồm hai thuỳ phẳng, và quẫy lên xuống, giống cách một người bơi vẫy hai chân khép vào nhau. Cách quẫy ấy là di sản của những loài thú bốn chân chạy trên cạn, uốn cột sống theo chiều lên xuống chứ không sang ngang.
Tổ tiên của cá voi là những loài thú có móng guốc sống ven nước từ hàng chục triệu năm trước. Qua thời gian rất dài, chi trước biến thành vây ngực, chi sau gần như biến mất, lớp mỡ dày thay cho bộ lông giữ ấm, và lỗ mũi dịch dần lên đỉnh đầu. Bên trong vây ngực của cá voi vẫn còn đủ xương cánh tay, cẳng tay và các đốt ngón, xếp theo đúng thứ tự như bàn tay người.
Tên gọi tiếng Việt có chữ "cá" chỉ là cách gọi theo hình dáng, giống như ngư dân xưa gọi mọi con vật lớn bơi dưới biển là cá. Trong khoa học, cá voi thuộc bộ Cá voi, một nhánh của lớp Thú.
Cột hơi trắng là gì và nhìn hơi thở đoán loài
Khi cá voi thở ra, luồng khí ấm và ẩm từ phổi phụt ra rất mạnh, gặp không khí mát hơn thì hơi nước ngưng lại thành sương, cộng thêm chút nước biển đọng quanh lỗ thở bị thổi tung lên. Hình dạng cột hơi ấy khác nhau theo loài, đủ để người quen ngắm biển đoán được loài từ xa.
| Loài | Số lỗ thở | Hình dạng cột hơi thường thấy |
|---|---|---|
| Cá voi xanh | Hai lỗ | Cột cao, thẳng và mảnh |
| Cá voi lưng gù | Hai lỗ | Thấp hơn, xoè rộng như bụi cây |
| Cá voi đầu bò | Hai lỗ | Tách thành hình chữ V nhìn từ phía trước hoặc phía sau |
| Cá nhà táng | Một lỗ, lệch về bên trái đầu | Chếch về phía trước, nghiêng sang trái |
| Cá heo | Một lỗ | Nhỏ, nhanh, thường chỉ nghe tiếng "phụt" khẽ |
Quy luật chung dễ nhớ: nhóm cá voi tấm sừng hàm có hai lỗ thở nằm cạnh nhau, còn nhóm cá voi có răng, gồm cả cá heo và cá nhà táng, chỉ có một. Lỗ thở được đóng bằng một nắp thịt khoẻ. Khi cá voi thả lỏng, nắp ấy tự khép lại, nghĩa là trạng thái nghỉ của lỗ thở là đóng, nước không tràn vào được.
Nín thở lâu nhờ đâu?
Không chỉ chứa khí trong phổi. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng nhiều loài cá voi lặn sâu không dựa vào một lá phổi thật to. Kho oxy chính của chúng nằm trong máu và cơ bắp. Cơ của cá voi chứa rất nhiều myoglobin, một loại sắc tố giữ oxy, đậm đến mức thịt có màu đỏ sẫm gần như đen.
Tim đập chậm lại. Khi lặn, nhịp tim của cá voi giảm hẳn xuống. Tim đập chậm thì oxy được tiêu dùng dè sẻn hơn, giống như bạn giảm bớt đèn trong nhà khi biết sẽ mất điện lâu.
Máu ưu tiên não và tim. Cơ thể dồn dòng máu giàu oxy về những cơ quan không thể thiếu oxy, còn những bộ phận chịu được thì tạm thời nhận ít hơn. Cơ bắp lúc ấy sống bằng kho oxy riêng trong myoglobin.
Phổi xẹp có kiểm soát. Ở độ sâu lớn, áp suất nước ép phổi xẹp lại. Với cá voi, đây là điều có lợi: không khí bị đẩy khỏi những vùng có thể hoà tan khí vào máu, giảm nguy cơ mắc chứng giống bệnh giảm áp ở thợ lặn.
Chịu được khí cacbonic. Cảm giác "hết hơi" ở người chủ yếu đến từ khí cacbonic tích lại. Cá voi chịu được mức này tốt hơn hẳn nên không bị cơn thôi thúc thở ép phải nổi lên sớm.
Những thích nghi này hình thành qua hàng triệu năm. Cơ thể người không có chúng, nên chuyện nín thở lâu hay lặn sâu không phải điều có thể bắt chước theo cá voi. Ai muốn tìm hiểu lặn tự do phải học bài bản với người hướng dẫn được chứng nhận và luôn có bạn lặn đi cùng.
Một vòng lặn diễn ra thế nào?
Nếu theo dõi một con cá voi trong một buổi, bạn sẽ thấy nó sống theo những vòng lặp đều đặn: một chuỗi hơi thở ở mặt nước, một lần lặn dài, rồi lại nổi lên. Ở mặt nước, nó thở liên tiếp nhiều lần, mỗi lần cách nhau ít giây, như người chạy bộ đang lấy lại sức. Đó là lúc nó nạp đầy oxy vào máu và cơ, đồng thời thải bớt khí cacbonic tích lại từ lần lặn trước.
Trước khi lặn sâu, nhiều loài cong lưng thật cao rồi nhấc cả chiếc đuôi lên khỏi mặt nước. Người ngắm cá voi coi đó là dấu hiệu sắp lâu nữa mới gặp lại. Mặt dưới đuôi của cá voi lưng gù mang hoa văn đen trắng khác nhau ở từng con, giống dấu vân tay, nên các nhà nghiên cứu chụp lại để nhận ra từng cá thể qua nhiều năm.
Độ dài của mỗi lần lặn khác nhau rất nhiều tuỳ loài và tuỳ việc nó đang làm. Cá heo kiếm ăn gần bờ có thể nổi lên thở liên tục, trong khi những loài săn mồi ở tầng nước sâu như cá nhà táng có những lần lặn kéo dài hơn cả một tiết học. Khi nổi lên sau lần lặn dài, chúng thường nằm nghỉ ở mặt nước một lúc, thở đều, như người vừa leo dốc dừng lại hít thở trước khi đi tiếp.
Ngủ thế nào mà không chìm và không ngạt?
Bạn hít thở cả khi ngủ say mà không cần nghĩ. Cá voi và cá heo thì khác: mỗi hơi thở của chúng là một quyết định có chủ ý, vì phải nổi lên đúng lúc và mở lỗ thở đúng chỗ. Nếu ngủ say hoàn toàn như người, chúng sẽ không thở được.
Lời giải ở cá heo đã được nghiên cứu khá kỹ: chúng ngủ bằng một nửa bộ não. Một bán cầu nghỉ, bán cầu kia vẫn tỉnh để điều khiển việc bơi, nổi lên thở và để ý xung quanh, rồi hai bên đổi lượt. Khi ngủ kiểu này, cá heo thường bơi chậm thành nhóm hoặc trôi lửng lơ gần mặt nước, một mắt nhắm, một mắt mở.
Cá nhà táng thì có một cảnh ngủ đặc biệt từng được ghi lại: cả nhóm treo mình thẳng đứng trong nước, đầu hướng lên, bất động như những thân cây trong rừng, trong những giấc ngắn ngủi. Rồi chúng tỉnh dậy, nổi lên thở và tiếp tục ngày của mình.
Ở các loài cá voi lớn khác, giấc ngủ còn nhiều điều khoa học chưa rõ, vì theo dõi một con vật khổng lồ trên biển khơi suốt đêm là việc không dễ. Đây là ví dụ cho thấy ngay cả những loài nổi tiếng nhất cũng còn những câu hỏi đang chờ người tìm hiểu.
Hơi thở đầu tiên của một con non
Ở vùng biển ấm nơi cá voi về sinh con, một con non vừa ra đời giữa làn nước xanh. Nó chưa biết bơi cho khéo, chưa biết mở lỗ thở đúng lúc. Con mẹ lặng lẽ bơi xuống bên dưới, nâng nó lên bằng lưng hoặc mõm cho tới khi đỉnh đầu nhỏ xíu chạm không khí. Một tiếng "phụt" khẽ, rồi một hơi nữa. Hơi thở đầu tiên của một sinh vật sẽ lớn thành người khổng lồ của biển.
Ở nhiều loài cá voi và cá heo, con non thường ra đời với phần đuôi ra trước, đầu ra sau cùng. Cách sinh này được cho là giúp con non không bị ngạt trong những phút chào đời, vì lỗ thở là phần chạm nước ngoài cuối cùng. Trong những ngày đầu, con non bơi sát bên mẹ, gần như dính vào sườn mẹ, được dòng nước do mẹ tạo ra kéo đi cùng.
Bú sữa dưới nước cũng là một kỹ năng riêng. Sữa của nhiều loài cá voi rất đặc và giàu mỡ, đặc tới mức không tan ngay vào nước biển. Con non bú từng đợt ngắn giữa các lần lên thở, lớn rất nhanh và tích lớp mỡ dày giữ ấm trước khi theo mẹ bắt đầu chuyến đi dài về vùng biển lạnh kiếm ăn.
Vì sao cá voi mắc cạn lại nguy hiểm đến vậy
Hiểu cách cá voi thở giúp hiểu vì sao một con cá voi hay cá heo dạt vào bờ lại gặp nguy ngay cả khi lỗ thở vẫn ở trên không khí. Dưới nước, cơ thể nó được nâng đỡ. Lên bãi cát, chính sức nặng của nó đè lên phổi và các cơ quan bên trong, khiến việc thở trở nên khó khăn. Lớp mỡ dày vốn giữ ấm dưới biển lạnh lại làm nó nóng quá mức dưới nắng, và da bị khô, rộp rất nhanh.
Nguyên nhân mắc cạn có nhiều: con vật bị bệnh hoặc bị thương, bị lạc vào vùng nước nông có đáy thoải dễ làm rối khả năng định vị bằng âm thanh, hoặc cả đàn đi theo một con dẫn đầu đang gặp nạn. Có những trường hợp đến nay vẫn chưa rõ lý do.
Nếu bạn gặp cá voi hay cá heo dạt vào bờ, việc đúng nhất là báo ngay cho chính quyền địa phương, lực lượng biên phòng hoặc cơ quan bảo tồn gần nhất, và giữ người xung quanh ở khoảng cách an toàn. Đừng tự kéo con vật bằng đuôi hay vây, đừng đẩy nó ra biển khi chưa có người có chuyên môn, vì làm sai có thể khiến nó bị thương thêm hoặc ngạt thở, và một con vật hoảng loạn nặng vài tấn có thể làm người bị thương. Ở Việt Nam, ngư dân nhiều vùng ven biển có truyền thống trân trọng cá voi dạt vào bờ, gọi kính là cá Ông, một nét văn hoá biển cho thấy mối gắn bó lâu đời giữa người và loài thú này.
Câu hỏi thường gặp
Cá voi có mang giống cá không?
Không. Cá voi là thú nên hoàn toàn không có mang. Nó lấy oxy từ không khí bằng phổi, vì vậy dù sống cả đời dưới biển vẫn phải thường xuyên nổi lên mặt nước để thở, kể cả khi đang ngủ hay đang nuôi con.
Cột nước phun lên từ đầu cá voi có phải nước biển không?
Phần lớn không phải. Đó là hơi thở ấm và ẩm từ phổi phụt ra mạnh, gặp không khí mát hơn nên ngưng thành sương, cộng thêm một ít nước biển đọng quanh lỗ thở bị thổi tung. Cá voi không hút nước vào để phun ra.
Vì sao cá voi không bị sặc nước khi thở?
Lỗ thở nằm trên đỉnh đầu, được đậy bằng nắp thịt khoẻ tự khép lại khi thả lỏng. Đường thở của cá voi tách riêng khỏi đường ăn, nên nó có thể há miệng nuốt mồi dưới nước mà nước không lọt vào phổi.
Cá heo ngủ có nhắm mắt không?
Cá heo ngủ bằng một nửa bộ não, nên thường chỉ nhắm một mắt, mắt còn lại mở ứng với bán cầu não đang tỉnh. Hai bên não đổi lượt nghỉ, giúp nó vẫn nổi lên thở và cảnh giác trong lúc ngủ.
Con người có thể học cách nín thở như cá voi không?
Cơ thể người không có những thích nghi mà cá voi có qua hàng triệu năm như cơ đậm myoglobin hay phổi xẹp có kiểm soát. Nín thở dưới nước tiềm ẩn nguy hiểm thật, nên ai quan tâm lặn tự do phải học bài bản với người hướng dẫn được chứng nhận và không bao giờ tập một mình.
Gặp cá heo mắc cạn ở bãi biển thì nên làm gì?
Hãy báo ngay cho chính quyền địa phương, lực lượng biên phòng hoặc cơ quan bảo tồn, giữ người xung quanh tránh xa và chờ người có chuyên môn. Không tự kéo con vật bằng đuôi hay vây và không tự đẩy nó ra biển, vì làm sai có thể khiến nó bị thương nặng hơn.