Trên thế giới có bảy loài rùa biển, và mỗi loài là một "chuyên gia" ăn uống riêng: vích gặm cỏ biển, đồi mồi rỉa bọt biển trên rạn san hô, quản đồng nghiền cua ốc bằng chiếc đầu to khoẻ, còn rùa da khổng lồ chuyên đi săn sứa. Nhìn vào mỏ, mai và kích thước, bạn có thể đoán được loài và cả món ăn của nó.
Trong bảy loài ấy, vùng biển Việt Nam ghi nhận năm loài: vích, đồi mồi, đồi mồi dứa, quản đồng và rùa da, trong đó vích và đồi mồi quen thuộc nhất. Mục từ này giúp bạn phân biệt chúng, hiểu vì sao mỗi loài quan trọng với một hệ sinh thái khác nhau, và vì sao loài nào cũng đang cần được bảo vệ.
Rùa biển khác rùa cạn ở đâu
Rùa biển và rùa cạn cùng thuộc bộ Rùa, nhưng sống hai cuộc đời rất khác. Điều bất ngờ đầu tiên với nhiều người: rùa biển không rụt được đầu và chân vào mai. Mai của nó dẹt, thuôn như thân tàu để lướt trong nước, chừa ít khoảng trống bên trong. Đổi lại, nó bơi rất giỏi, nhanh và bền, chứ không chậm chạp như hình ảnh quen thuộc về loài rùa.
Chân của rùa biển đã biến thành chân chèo. Hai chân trước dài, dẹt như mái chèo hoặc đôi cánh, vỗ xuống trong nước giống chim bay. Hai chân sau ngắn hơn, làm bánh lái, và với rùa cái thì thêm việc đào hố đẻ trứng. Trên cạn, đôi chân chèo ấy vụng về đến mức rùa phải lết từng đoạn.
Rùa biển thở bằng phổi như mọi loài bò sát, nên phải nổi lên lấy hơi. Khi nghỉ ngơi hay ngủ, nhiều loài có thể ở dưới nước khá lâu vì nhu cầu oxy giảm hẳn, nhưng khi bị mắc lưới và hoảng loạn, chúng tiêu oxy rất nhanh và có thể chết ngạt. Rùa biển cũng có tuyến muối gần mắt để thải muối thừa, một chi tiết giúp chúng sống được giữa nước mặn mà không cần nước ngọt.
Điểm chung cuối cùng: mọi loài rùa biển đều phải lên cạn để đẻ trứng. Đó là sợi dây ràng buộc chúng với bờ biển, và cũng là lúc chúng dễ bị tổn thương nhất.
Bảy loài rùa biển: nhận ra bằng gì, ăn gì
Tên tiếng Việt của rùa biển có khác nhau đôi chút theo vùng. Bảng dưới đây dùng những tên phổ biến, kèm đặc điểm dễ nhận ra nhất. Năm loài đầu có ở vùng biển Việt Nam; hai loài cuối có vùng sống hẹp ở nơi khác và chưa có tên Việt phổ biến.
| Loài | Nhận ra bằng gì | Ăn gì là chính |
|---|---|---|
| Vích (rùa xanh) | Đầu nhỏ tròn, mỏ ngắn, mai hình bầu dục trơn | Cỏ biển và rong tảo khi trưởng thành |
| Đồi mồi | Mỏ nhọn và cong như mỏ chim, các tấm mai xếp chồng lên nhau như ngói | Bọt biển trên rạn san hô |
| Quản đồng | Đầu rất to so với thân, mai màu nâu đỏ | Cua, ốc, nghêu sò có vỏ cứng |
| Đồi mồi dứa | Nhỏ, mai tròn màu ô liu | Ăn tạp: giáp xác, sứa, tảo |
| Rùa da | Lớn nhất, không có mai cứng mà là lớp da dày có gờ dọc | Sứa và các loài thân mềm trôi nổi |
| Rùa Kemp's ridley (chưa có tên Việt phổ biến) | Nhỏ nhất, mai tròn màu xám | Chủ yếu là cua |
| Rùa lưng phẳng ở vùng biển Úc (tên tiếng Việt chỉ là cách gọi theo hình dáng) | Mai dẹt, mép mai cong lên | Sinh vật đáy ở vùng nước nông |
Một mẹo nhỏ để nhớ: nhìn mỏ là đoán được thức ăn. Mỏ nhọn như cái kẹp để thò vào khe rạn là đồi mồi. Mỏ có mép răng cưa nhỏ như cái kéo cắt cỏ là vích. Hàm to, đầu bè như cái kìm nghiền vỏ là quản đồng. Còn rùa da có những gai mềm hướng vào trong họng, giữ chặt con sứa trơn tuột không cho trượt ra.
Mỗi loài giữ một góc biển
Vích là người cắt cỏ của thảm cỏ biển. Tên "rùa xanh" không đến từ màu mai mà từ màu lớp mỡ dưới mai, ngả xanh do chế độ ăn toàn cỏ biển và rong tảo. Khi gặm, vích giữ cho thảm cỏ biển luôn non, giống như cắt cỏ giúp bãi cỏ khoẻ hơn, và tạo điều kiện cho nhiều loài nhỏ sống trong đó.
Đồi mồi chăm sóc rạn san hô. Bọt biển là đối thủ tranh chỗ với san hô trên rạn. Bằng cách ăn bọt biển, đồi mồi giúp san hô có thêm khoảng trống để phát triển. Nhiều loại bọt biển có gai nhỏ bằng thuỷ tinh hoặc chất độc, vậy mà đồi mồi tiêu hoá được.
Quản đồng là thợ nghiền vỏ. Chiếc đầu to là nơi bám của những cơ hàm rất khoẻ, đủ sức nghiền vỏ ốc và mai cua. Mảnh vỏ vụn nó để lại trên đáy biển trở thành một phần của lớp trầm tích.
Rùa da đi săn sứa khắp đại dương. Rùa da là loài rùa lớn nhất còn sống, có thể dài hơn một người trưởng thành nằm duỗi. Nó lặn rất sâu và chịu được nước lạnh tốt hơn nhiều loài bò sát khác nhờ thân hình lớn và lớp mỡ cách nhiệt, nên có mặt ở cả những vùng biển lạnh. Một con rùa da ăn rất nhiều sứa, góp phần giữ số lượng sứa không bùng phát quá mức.
Đồi mồi dứa nổi tiếng với những đợt đẻ trứng đồng loạt. Ở một số bãi trên thế giới, hàng nghìn con rùa cái cùng lên bờ đẻ trứng trong vài đêm liên tiếp, một hiện tượng hiếm thấy ở loài động vật nào khác. Sự đồng loạt ấy khiến kẻ săn mồi không thể ăn hết trứng.
Một lần lặn ống thở gặp đồi mồi
Nước trên rạn trong đến mức nhìn rõ từng bông san hô dưới đáy. Người bạn lặn bên cạnh chỉ tay xuống: một chú đồi mồi đang chúi mỏ vào khe đá, bứt từng miếng bọt biển màu cam. Ánh nắng lọc qua mặt nước làm tấm mai lấp lánh màu hổ phách, những tấm vảy chồng lên nhau như mái ngói một ngôi nhà cổ. Hai người nổi yên ở khoảng cách xa, không quạt chân vịt, không lặn xuống gần. Một lúc sau, chú đồi mồi ngóc đầu, thong thả quạt đôi chân chèo trước và bay đi dọc theo rìa rạn.
Khoảnh khắc ấy đẹp chính vì con rùa không bị làm phiền. Khi lặn ống thở hoặc lặn bình khí ở nơi có rùa biển, nguyên tắc là giữ khoảng cách, không đuổi theo, không bơi chắn phía trên khi rùa cần nổi lên thở, không chạm vào mai hay bám vào rùa để được kéo đi. Rùa bị đuổi phải bơi vội, tốn sức, và có thể bỏ khu kiếm ăn quen thuộc.
Chụp ảnh thì không dùng đèn chớp sát mặt con vật, không lặn sát xuống rạn để lấy góc, vì quạt chân có thể làm gãy san hô, cũng là nơi rùa kiếm ăn. Người mới tập lặn ống thở nên đi cùng hướng dẫn viên và chọn nơi có quy định bảo vệ sinh vật rõ ràng.
Khoa học theo dấu rùa biển bằng cách nào
Phần lớn đời rùa biển diễn ra ngoài khơi, ngoài tầm mắt người. Để biết chúng đi đâu, sống bao lâu, đẻ bao nhiêu lần, các nhà nghiên cứu dùng nhiều cách kết hợp với nhau.
Cách lâu đời nhất là gắn thẻ kim loại hoặc nhựa nhỏ có mã số lên mép chân chèo của rùa mẹ khi nó lên bãi đẻ. Lần sau gặp lại, dù ở bãi đẻ hay mắc lưới ở một nước khác, người ta biết đó là con nào. Cách hiện đại hơn là gắn tạm thiết bị phát tín hiệu lên mai để theo dõi qua vệ tinh. Những chuyến đi hiện lên trên màn hình máy tính đã cho thấy rùa biển vượt qua những quãng đường dài khó tin giữa nơi kiếm ăn và nơi đẻ trứng.
Gần đây, người ta còn nhận ra từng con rùa qua ảnh chụp: các tấm vảy trên mặt rùa có hình dạng và cách sắp xếp riêng, không con nào giống con nào, giống như khuôn mặt người. Người lặn chụp ảnh rùa từ khoảng cách phù hợp, không làm phiền con vật, có thể đóng góp ảnh cho các nhóm nghiên cứu. Đó là một cách để người yêu biển góp sức cho khoa học mà không phải chạm vào rùa.
Hiểu lầm hay gặp về rùa biển
"Rùa biển sống mấy trăm năm." Rùa biển sống lâu, nhiều loài cần hàng chục năm mới trưởng thành, nhưng tuổi thọ chính xác ngoài tự nhiên rất khó đo. Những con số hàng trăm năm thường là thổi phồng hoặc nhầm với một số loài rùa cạn.
"Rùa biển là loài chậm chạp." Trên cạn thì đúng. Dưới nước, rùa biển bơi nhanh, có thể vượt những quãng đường hàng nghìn cây số giữa vùng kiếm ăn và bãi đẻ.
"Mai đồi mồi làm đồ trang sức là chuyện bình thường." Đồi mồi bị săn rất nhiều để lấy mai làm lược, vòng, gọng kính và đồ mỹ nghệ, góp phần đẩy loài này vào tình trạng cực kỳ nguy cấp. Ngày nay việc buôn bán sản phẩm đồi mồi bị cấm ở Việt Nam và theo các công ước quốc tế. Đừng mua bất kỳ vật kỷ niệm nào làm từ mai rùa.
"Rùa biển nào cũng như nhau." Mỗi loài gắn với một hệ sinh thái khác: thảm cỏ biển, rạn san hô, đáy bùn hay biển khơi. Mất một loài là một góc biển mất đi người chăm sóc.
Những mối nguy chung của các loài rùa biển
Dù khác nhau về hình dáng và thức ăn, các loài rùa biển cùng chịu những mối đe doạ giống nhau, phần lớn đến từ con người. Mắc lưới là nguy cơ hàng đầu: rùa bị kẹt trong lưới kéo, lưới rê hay lưỡi câu, không nổi lên thở được. Ở một số nước, ngư dân dùng những tấm lưới có cửa thoát cho rùa để giảm việc bắt nhầm.
Rác nhựa là mối nguy thứ hai. Với rùa da và nhiều loài khác, một chiếc túi nilon trôi lơ lửng trong nước trông rất giống một con sứa. Nuốt phải, rùa có thể bị tắc đường tiêu hoá hoặc thấy no giả, ăn ít dần và yếu đi. Rùa con trôi trong những thảm rong giữa đại dương cũng hay nuốt nhầm mảnh nhựa nhỏ lẫn trong đó.
Mối nguy thứ ba nằm trên bờ: bãi đẻ bị san lấp, xây dựng, chiếu sáng quá mức, khai thác cát, và việc lấy trứng. Thêm vào đó là thảm cỏ biển và rạn san hô suy thoái làm mất nơi kiếm ăn, cùng với cát nóng dần làm lệch tỷ lệ đực cái.
Điều mỗi người làm được không phức tạp: không mua đồ làm từ mai rùa, không ăn trứng rùa hay thịt rùa, giảm đồ nhựa dùng một lần nhất là khi đi biển, và khi thấy rùa mắc lưới, dạt bờ hay bị thương thì báo ngay cho cơ quan bảo tồn hoặc chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Trên thế giới và ở Việt Nam có bao nhiêu loài rùa biển?
Thế giới có bảy loài rùa biển. Vùng biển Việt Nam ghi nhận năm loài: vích, đồi mồi, đồi mồi dứa, quản đồng và rùa da. Hai loài còn lại là rùa Kemp's ridley, chưa có tên Việt phổ biến, và một loài rùa lưng phẳng chỉ sống ở vùng biển Úc.
Làm sao phân biệt vích và đồi mồi?
Đồi mồi có mỏ nhọn cong như mỏ chim và các tấm mai xếp chồng lên nhau như ngói, thường gặp quanh rạn san hô. Vích có đầu nhỏ tròn, mỏ ngắn và mai trơn, các tấm mai nằm cạnh nhau chứ không chồng lên.
Rùa biển có rụt đầu vào mai được không?
Không. Khác với nhiều loài rùa cạn và rùa nước ngọt, rùa biển không rụt được đầu và chân chèo vào mai. Mai dẹt và thuôn giúp chúng bơi nhanh nhưng không còn chỗ để thu mình vào trong.
Vì sao vích lại gọi là rùa xanh?
Tên rùa xanh không đến từ màu mai mà từ màu lớp mỡ bên dưới mai, ngả xanh vì chế độ ăn chủ yếu là cỏ biển và rong tảo khi trưởng thành. Mai của vích thường có màu nâu, ô liu hoặc pha nhiều sắc.
Có nên mua đồ làm từ mai đồi mồi không?
Không. Đồi mồi là loài cực kỳ nguy cấp, việc săn bắt và buôn bán sản phẩm từ đồi mồi bị pháp luật Việt Nam và các công ước quốc tế cấm. Mua đồ đồi mồi là tiếp tay cho việc săn bắt, dù món đồ được quảng cáo là đồ cũ.
Rùa biển nuốt phải túi nilon có sao không?
Có thể rất nguy hiểm. Túi nilon trôi trong nước giống sứa, rùa nuốt vào có thể bị tắc ruột hoặc cảm giác no giả rồi ăn ít đi, yếu dần. Giảm đồ nhựa dùng một lần và không để rác lại bãi biển là cách đơn giản để giúp rùa.