ChieuSau.comChiều Sâu
Các tầng của đại dương

Các tầng nước của đại dương: từ vùng nước nắng xuống vực thẳm khác nhau ra sao

Đại dương chia thành năm tầng theo độ sâu: vùng nước nắng, chạng vạng, nửa đêm, vực thẳm và rãnh sâu. Ánh sáng, nhiệt độ, áp suất và sinh vật đổi thế nào.

Wide vertical view of the open ocean fading from bright turquoise surface with sun rays into deep navy blue and finally black, a few tiny glowing specks far below

Hãy hình dung đại dương như một toà nhà cao hàng chục cây số úp ngược: tầng trên cùng ngập nắng và đông đúc như khu chợ, càng xuống dưới đèn càng tắt dần, nước càng lạnh, sức nén càng nặng, và cư dân càng ít, càng lạ. Các nhà hải dương học chia khối nước ấy thành năm tầng theo độ sâu: vùng nước nắng, vùng chạng vạng, vùng nửa đêm, vùng vực thẳm và vùng rãnh sâu. Ranh giới giữa chúng không phải bức tường, mà là những ngưỡng ánh sáng và nhiệt độ mà sinh vật cảm nhận được.

Điều đáng ngạc nhiên nhất là tỉ lệ: phần nước có nắng chỉ là một lớp mỏng như vỏ quả cam bọc ngoài, còn phần lớn thể tích đại dương nằm trong bóng tối hoàn toàn. Nói cách khác, nơi sống rộng nhất trên Trái Đất không phải rừng hay đồng cỏ, mà là khối nước tối, lạnh và lặng lẽ dưới chân những con sóng. Mục từ này đi lần lượt từng tầng, nói mỗi tầng có gì, ai sống ở đó và vì sao chúng sống được.

Năm tầng nước nhìn trong một bảng

Các con số độ sâu dưới đây là mốc quy ước mà sách hải dương học phổ thông hay dùng. Ở từng vùng biển cụ thể, ranh giới có thể xê dịch tuỳ độ trong của nước và mùa.

Tầng nướcĐộ sâu (khoảng)Ánh sángSinh vật tiêu biểu
Vùng nước nắngtừ mặt nước tới khoảng 200 mđủ cho tảo và thực vật phù du quang hợpcá ngừ, cá heo, rùa biển, sứa, đàn cá mồi
Vùng chạng vạngkhoảng 200 m tới 1.000 mmờ dần, chỉ còn chút xanh lam, không đủ để quang hợpcá đèn lồng, mực nhỏ, tôm đỏ, cá mắt to
Vùng nửa đêmkhoảng 1.000 m tới 4.000 mkhông còn ánh mặt trời, chỉ có ánh phát quang của sinh vậtcá vây chân (cá cần câu), cá rồng biển sâu, sứa đỏ sẫm
Vùng vực thẳmkhoảng 4.000 m tới 6.000 mtối hoàn toànhải sâm, sao biển giòn, cá chân chống trên đáy bùn
Vùng rãnh sâusâu hơn khoảng 6.000 m, trong các rãnh hẹptối hoàn toàngiáp xác nhỏ, hải sâm, vài loài cá thân mềm ở phần trên rãnh

Đọc bảng theo chiều dọc, bạn sẽ thấy ba thứ đổi cùng lúc: ánh sáng tắt dần, nhiệt độ hạ xuống, còn áp suất thì tăng đều không ngừng. Ba thay đổi ấy là “luật sống” của từng tầng, và mọi sinh vật ở đó đều mang dấu vết của việc thích nghi với chúng — từ con mắt, màu da cho tới cách kiếm bữa ăn.

Vùng nước nắng: lớp mỏng nuôi cả đại dương

Vùng nước nắng là nơi ánh mặt trời còn đủ mạnh để tảo và thực vật phù du làm việc như những tấm pin mặt trời tí hon. Chúng hấp thụ ánh sáng, biến khí cacbonic thành chất hữu cơ và thải ra khí ôxy. Phần ôxy mà biển góp cho bầu khí quyển phần lớn đến từ những sinh vật nhỏ bé này, chứ không phải từ những con vật to lớn ta hay thấy trên phim.

Vì có thức ăn tại chỗ, tầng này đông đúc nhất. Đàn cá mồi lấp lánh, cá ngừ bơi nhanh như tên bắn, cá heo nổi lên thở, rùa biển lướt qua những thảm sứa. Nước ở đây cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp của gió, sóng và nắng, nên ấm hơn, khuấy trộn nhiều hơn các tầng dưới. Ở vùng biển nhiệt đới như biển Việt Nam, lớp nước mặt quanh năm ấm áp.

Một điều ít người để ý: nước hấp thụ ánh sáng theo màu. Màu đỏ tắt trước tiên chỉ sau vài mét, rồi đến cam, vàng, cuối cùng chỉ còn xanh lam đi được xa nhất. Đó là lý do ảnh chụp dưới nước không có đèn thường ngả xanh, và vì sao toàn bộ hoạt động lặn biển giải trí chỉ diễn ra trong phần nông nhất của tầng này — phần còn lại của đại dương vượt xa tầm của cơ thể con người không có tàu lặn bảo vệ.

Vùng chạng vạng: nơi ánh sáng chỉ còn là gợi ý

Dưới khoảng hai trăm mét, ánh sáng còn lại không đủ cho quang hợp nhưng vẫn đủ để một con mắt nhạy nhận ra bóng đen của con vật khác in lên nền trời xanh mờ phía trên. Đây là vùng chạng vạng, nơi cuộc sống xoay quanh một câu hỏi: làm sao nhìn thấy kẻ khác mà không để kẻ khác nhìn thấy mình.

Câu trả lời mang nhiều hình dạng. Có loài thân trong suốt như thuỷ tinh. Có loài bụng gắn những đốm phát sáng nhỏ, bật lên đúng độ sáng của ánh trời phía trên để xoá cái bóng của mình. Có loài mắt to, hướng thẳng lên trên, chuyên dò những bóng đen lướt qua.

Vùng chạng vạng cũng là sân khấu của một cuộc di chuyển khổng lồ: mỗi chiều tối, vô số sinh vật nhỏ bơi ngược lên tầng nước nắng để kiếm ăn trong bóng tối, rồi trước bình minh lại lặn xuống. Nhiều nhà khoa học coi đây là cuộc di cư lớn nhất hành tinh tính theo khối lượng sinh vật, lặp lại mỗi ngày mà con người trên bờ hầu như không hay biết.

Vùng nửa đêm: ánh sáng do chính sinh vật tạo ra

Qua khỏi khoảng một nghìn mét, ánh mặt trời biến mất hẳn. Từ đây trở xuống, mọi tia sáng bạn có thể thấy đều do sinh vật tự tạo ra bằng phản ứng hoá học trong cơ thể, gọi là phát quang sinh học. Một con cá vây chân treo trước miệng chiếc “cần câu” có đầu sáng; một con tôm phun ra đám mây phát sáng để đánh lạc hướng kẻ săn; một con sứa nhấp nháy như dây đèn khi bị chạm.

Nước ở tầng này lạnh, chỉ vài độ trên mức đóng băng, và lạnh gần như quanh năm, không có mùa. Thức ăn rất hiếm vì không có gì quang hợp tại chỗ — mọi bữa ăn đều phải rơi từ trên xuống hoặc là chính con vật khác. Bởi thế nhiều cư dân vùng nửa đêm có miệng rộng, răng dài, dạ dày co giãn: gặp mồi là phải nuốt được, vì lần gặp sau có thể còn rất lâu.

Nhiều con vật ở đây nhỏ hơn bạn tưởng. Những con cá răng nhọn trông dữ dằn trong ảnh thường chỉ dài bằng bàn tay hoặc ngắn hơn; ảnh chụp cận cảnh với đèn mạnh khiến chúng trông dữ tợn hơn nhiều so với thực tế.

Vực thẳm và rãnh sâu: dưới đáy toà nhà

Vùng vực thẳm trải trên phần lớn đáy đại dương, là những đồng bằng bùn mịn bằng phẳng kéo dài tới tầm mắt nếu ở đó có ánh sáng. Lớp bùn được bồi dần từ “tuyết biển” — những vụn hữu cơ li ti rơi chậm từ các tầng trên — và cư dân chủ yếu là những người dọn dẹp: hải sâm lê bước trên đáy, sao biển giòn xoè tay, giun và giáp xác nhỏ sống trong bùn.

Thấp hơn nữa là những rãnh sâu, nơi một mảng vỏ Trái Đất chui xuống dưới mảng khác, tạo nên những khe hẹp và dài. Sâu nhất là rãnh Mariana ở Tây Thái Bình Dương, đáy sâu khoảng 11 km — nếu đặt đỉnh núi cao nhất thế giới xuống đó, đỉnh núi vẫn chìm dưới nước hơn hai cây số. Các nhà khoa học gọi tầng này là vùng hadal, mượn tên vị thần cõi âm trong thần thoại Hy Lạp.

Ngay cả ở độ sâu ấy vẫn có sự sống: những con giáp xác nhỏ, hải sâm, vi khuẩn và nhiều sinh vật đơn bào. Điều đó khiến các nhà sinh học tin rằng ở biển, gần như không có nơi nào quá khắc nghiệt để sự sống bỏ cuộc hoàn toàn.

Hiểu lầm phổ biến về các tầng biển

Phim ảnh và ảnh mạng tạo ra khá nhiều hình dung lệch về biển sâu. Vài cặp dưới đây là những chỗ người đọc hay hỏi nhất.

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Biển sâu là vùng chết, gần như không có gì sống.Biển sâu có rất nhiều sinh vật, chỉ thưa hơn tầng mặt và khó quan sát. Mỗi chuyến khảo sát vẫn thường gặp loài chưa có tên.
Càng xuống sâu, sinh vật càng to và đáng sợ.Phần lớn cá biển sâu nhỏ, nhiều loài chỉ dài vài phân. Có vài nhóm to hơn họ hàng ở nước nông, nhưng đó là ngoại lệ, không phải luật chung.
Dưới đáy biển là nước nóng vì gần lòng đất.Phần lớn đáy biển sâu lạnh quanh năm. Chỉ quanh các mạch nước nóng ở sống núi giữa đại dương mới có những điểm nước rất nóng.
Chỉ cần đèn đủ mạnh là thấy hết đáy biển.Nước hấp thụ và tán xạ ánh sáng rất nhanh; đèn mạnh nhất cũng chỉ soi được một vùng nhỏ quanh tàu lặn hoặc robot.
Áp suất lớn sẽ ép bẹp mọi con vật.Sinh vật biển sâu không có khoang khí lớn, cơ thể chủ yếu là nước nên gần như không bị nén. Chúng sống thoải mái ở nơi con người phải dùng vỏ thép dày.

Mỗi hiểu lầm đều có một hạt sự thật: biển sâu đúng là thưa thức ăn, tối và khó tới. Nhưng “khó tới với con người” và “khó sống với sinh vật quen nơi đó” là hai chuyện khác nhau.

Một chuyến đi xuống trong tưởng tượng

Thử ngồi trong khoang tàu lặn nhìn qua ô cửa tròn. Mấy phút đầu, nước còn xanh ngọc, bọt sóng phía trên lấp lánh, một đàn cá bạc lướt qua rồi biến mất. Xuống thêm một quãng, màu xanh sẫm lại như mực pha loãng, rồi tối dần. Đến lúc bên ngoài đen kịt, người lái tắt đèn trong khoang — và ngoài cửa kính bỗng lấm tấm những đốm xanh lam bật lên rồi tắt, như ai đó rắc kim tuyến vào bóng đêm. Không có tiếng gì ngoài tiếng máy. Tàu tiếp tục chìm qua những đám tuyết biển trắng mờ bay ngược lên trong ánh đèn, cho tới khi đáy bùn hiện ra, một con hải sâm hồng nhạt thong thả bò, để lại vệt dài phía sau.

Cảnh ấy là sự thật mà những người từng xuống biển sâu kể lại, chỉ được rút gọn. Ở mỗi tầng, cái thay đổi rõ nhất không phải con vật, mà là ánh sáng: từ thứ ánh sáng đến từ trời sang thứ ánh sáng đến từ chính sự sống. Nếu sau này có dịp xem một bộ phim tài liệu về biển sâu, bạn thử đoán xem cảnh quay đang ở tầng nào chỉ bằng cách nhìn màu nước và nguồn sáng — đó là cách dễ nhất để nhớ năm tầng của đại dương.

Câu hỏi thường gặp

Đại dương có bao nhiêu tầng nước?

Theo cách chia phổ biến, đại dương có năm tầng theo độ sâu: vùng nước nắng, vùng chạng vạng, vùng nửa đêm, vùng vực thẳm và vùng rãnh sâu. Ranh giới là mốc quy ước dựa trên ánh sáng và độ sâu, có thể xê dịch tuỳ vùng biển.

Ánh sáng mặt trời xuống được sâu bao nhiêu dưới biển?

Ánh sáng đủ cho tảo quang hợp thường chỉ xuống tới khoảng hai trăm mét. Dưới đó còn chút ánh xanh mờ tới khoảng một nghìn mét, sau mốc này ánh mặt trời gần như không còn, chỉ còn ánh phát quang của sinh vật.

Tầng nào của đại dương có nhiều sinh vật nhất?

Vùng nước nắng có mật độ sinh vật dày nhất vì có thức ăn tạo ra tại chỗ nhờ quang hợp. Tuy vậy, các tầng sâu rộng hơn rất nhiều về thể tích nên tổng số sinh vật sống dưới bóng tối vẫn rất lớn.

Nước ở đáy biển sâu nóng hay lạnh?

Phần lớn nước ở đáy biển sâu lạnh, chỉ vài độ trên mức đóng băng và gần như không đổi theo mùa. Ngoại lệ là quanh các mạch nước nóng dưới đáy, nơi nước nóng từ lòng đất phun ra tạo thành những ốc đảo ấm nhỏ.

Người lặn biển giải trí xuống được tầng nào?

Lặn biển giải trí chỉ diễn ra trong phần nông nhất của vùng nước nắng, và giới hạn cụ thể do khoá học có huấn luyện viên được chứng nhận quy định theo từng cấp chứng chỉ. Các tầng sâu hơn chỉ tới được bằng tàu lặn hoặc robot.

Vì sao gọi là vùng chạng vạng và vùng nửa đêm?

Tên gọi mô tả ánh sáng ở đó. Vùng chạng vạng giống lúc trời nhá nhem, còn chút ánh xanh mờ. Vùng nửa đêm thì tối hẳn như đêm không trăng, chỉ có những đốm sáng do sinh vật tự phát ra.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138