Bò biển, hay dugong, là một loài thú biển hiền lành sống nhờ đúng một thứ: cỏ biển. Nó gặm đáy biển như một chú bò gặm đồng cỏ, chậm rãi, liên tục, để lại sau lưng những vệt rãnh trên thảm cỏ. Họ hàng gần nhất còn sống của nó không phải cá voi hay hải cẩu mà là voi trên cạn.
Bò biển sinh sản rất chậm và phụ thuộc hoàn toàn vào thảm cỏ biển, nên khi cỏ biển mất đi hay khi chúng mắc lưới, số lượng suy giảm rất khó hồi phục. Mục từ này giới thiệu bò biển là ai, sống ra sao, khác gì với lợn biển, vì sao gắn với chuyện nàng tiên cá, và vì sao ở Việt Nam đây là loài cực kỳ hiếm.
Một loài thú họ hàng với voi
Bò biển thuộc bộ Bò biển, một nhóm thú biển nhỏ chỉ còn bốn loài sống tới ngày nay: một loài dugong và ba loài lợn biển. Nghiên cứu hoá thạch và di truyền cho thấy tổ tiên của nhóm này và tổ tiên của voi tách ra từ một gốc chung, cách đây hàng chục triệu năm. Vì thế, dù trông giống một con hải cẩu béo hay một chú cá voi nhỏ, bò biển gần với voi hơn cả.
Có những dấu vết của mối họ hàng ấy còn thấy được. Con dugong đực và một số con cái già có một cặp răng cửa mọc dài ra thành ngà nhỏ, dù thường không lộ ra ngoài nhiều. Răng hàm của lợn biển được thay theo kiểu dịch dần từ sau ra trước như voi. Xương của bò biển rất đặc và nặng, giúp nó chìm ở độ sâu vừa đủ để gặm cỏ mà không phải tốn sức giữ mình khỏi nổi lên.
Bò biển là thú hoàn toàn: thở bằng phổi qua hai lỗ mũi nằm ở chóp mõm, có thể đóng kín khi lặn; máu nóng; con cái mang thai và nuôi con bằng sữa từ một đôi núm vú nằm ngay dưới nách, gần gốc vây ngực. Nó không bao giờ lên bờ, sống cả đời dưới nước, nhưng thường ở vùng nước nông ven bờ, nơi đủ ánh sáng để cỏ biển mọc.
Bò biển và lợn biển khác nhau thế nào
Bò biển và lợn biển thường bị gọi lẫn với nhau, cùng được gọi chung là "bò biển" trong nhiều sách. Thật ra đây là hai họ khác nhau, nhận ra dễ nhất ở chiếc đuôi.
| Đặc điểm | Bò biển (dugong) | Lợn biển (manatee) |
|---|---|---|
| Đuôi | Xẻ hai thuỳ như đuôi cá voi | Tròn như mái chèo hình chiếc thìa |
| Mõm | Chúc hẳn xuống dưới, hợp để gặm đáy | Hướng ra phía trước hơn, môi trên chia hai thuỳ linh hoạt |
| Nơi sống | Chỉ ở biển, vùng ấm thuộc Ấn Độ Dương và Tây Thái Bình Dương | Ven biển, cửa sông và cả sông ngòi ở châu Mỹ và Tây Phi |
| Thức ăn | Gần như chỉ cỏ biển | Cỏ biển, rong, cây thuỷ sinh nước ngọt |
| Có ở Việt Nam | Từng được ghi nhận, rất hiếm | Không phân bố tự nhiên |
Như vậy, nếu bạn thấy một con vật có đuôi tròn như cái quạt đang gặm cây dưới sông trong một bộ phim tài liệu về châu Mỹ, đó là lợn biển. Còn dugong, loài có mặt ở vùng biển châu Á, có đuôi giống cá voi và chỉ sống ở biển.
Một ngày gặm cỏ dưới đáy biển
Buổi sáng, nước trên thảm cỏ biển trong và yên. Một con dugong trôi chậm sát đáy, mõm chúc xuống, đôi môi dày phủ lông cứng đẩy vào gốc cỏ. Nó không cắt lá như dê cắt cỏ mà nhổ cả cây, cả phần rễ mập dưới cát, giũ sạch cát rồi nuốt. Mỗi lần nhổ, một đám mây cát nhỏ bốc lên. Cứ vài phút, nó lại thong thả quẫy đuôi, nổi lên thở một hơi, rồi chìm xuống làm tiếp. Phía sau lưng nó, trên thảm cỏ xanh, hiện ra một đường rãnh cát uốn lượn như vết cày.
Những đường rãnh ấy, các nhà khoa học gọi là đường mòn ăn, là một trong những cách để biết có bò biển ở một vùng mà không cần thấy con vật. Người ta khảo sát thảm cỏ biển, tìm những vệt cỏ bị nhổ trơ cát với hình dạng đặc trưng, rồi khoanh vùng nơi bò biển kiếm ăn.
Bò biển ăn rất nhiều vì cỏ biển nghèo năng lượng. Nó chọn những loài cỏ biển mềm, giàu dinh dưỡng, rễ mập. Có ý kiến cho rằng cách gặm có chọn lọc của bò biển còn giúp thảm cỏ biển trẻ lại, giống như một người làm vườn nhổ bớt cây già để cây non mọc lên. Phân của nó cũng mang hạt và chất dinh dưỡng đi khắp thảm cỏ.
Vì sao bò biển dễ tổn thương
Bò biển là ví dụ điển hình cho câu "sống chậm thì khó hồi phục". Nhiều đặc điểm của nó khiến chỉ một chút mất mát cũng để lại hậu quả lâu dài:
- Sinh sản rất chậm. Con cái phải mất nhiều năm mới trưởng thành, mang thai hơn một năm, mỗi lần chỉ sinh một con, và cách nhiều năm mới sinh tiếp.
- Con non ở với mẹ lâu. Con non bú mẹ và bơi sát bên mẹ trong một thời gian dài để học nơi kiếm ăn. Mất mẹ sớm, con non khó sống sót.
- Phụ thuộc vào một nguồn thức ăn. Khi thảm cỏ biển bị bùn lắng, ô nhiễm, hay bị cào nát bởi lưới kéo đáy và neo thuyền, bò biển không có thức ăn thay thế.
- Sống ở vùng nước nông ven bờ. Đây cũng là nơi tàu thuyền qua lại, lưới rê giăng nhiều nhất. Bò biển mắc lưới không nổi lên thở được sẽ chết ngạt.
- Bơi chậm và hiền lành. Nó không có cách tự vệ nào trước chân vịt tàu hay người săn bắt.
Câu chuyện của loài bò biển Steller là lời nhắc đau lòng. Đây là một họ hàng khổng lồ của dugong sống ở vùng biển lạnh phía bắc Thái Bình Dương. Chỉ vài chục năm sau khi được người châu Âu mô tả, loài này đã bị săn bắt tới tuyệt chủng. Một loài thú lớn, chậm chạp, sống ven bờ, có thể biến mất nhanh đến vậy.
Những hiểu lầm hay gặp về bò biển
"Bò biển là một loại hải cẩu." Bò biển không có họ hàng gần với hải cẩu. Hải cẩu là thú ăn thịt, lên bờ nghỉ ngơi và sinh con, còn bò biển là thú ăn cỏ, không bao giờ lên bờ, và gần với voi hơn.
"Bò biển béo và lười." Thân hình tròn trịa và nhịp sống chậm của nó là cách tiết kiệm năng lượng khi sống bằng thức ăn nghèo dinh dưỡng như cỏ biển. Dưới lớp da dày là bộ xương nặng và đặc giúp nó chìm vừa đủ, không phải mỡ thừa như nhiều người nghĩ.
"Bò biển sống được ở sông." Đó là lợn biển ở châu Mỹ và Tây Phi. Dugong, loài bò biển có ở vùng biển châu Á, chỉ sống ở biển, nơi có thảm cỏ biển.
"Con vật to như vậy thì không có kẻ thù." Bò biển con và cả con trưởng thành có thể bị cá mập lớn và cá voi sát thủ săn. Nhưng mối nguy lớn nhất với loài này hiện nay đến từ lưới đánh cá, tàu thuyền và việc mất thảm cỏ biển.
"Thả bò biển vào thuỷ cung là cách giữ giống." Bò biển rất khó nuôi giữ vì cần lượng cỏ biển tươi lớn và vùng nước rộng. Cách giữ loài hiệu quả là giữ thảm cỏ biển và vùng nước nơi chúng sống ngoài tự nhiên.
Bò biển và chuyện nàng tiên cá
Người ta thường kể rằng những thuỷ thủ ngày xưa, sau nhiều tháng lênh đênh, nhìn thấy bò biển hoặc lợn biển nổi lên từ xa, ôm con bên vây ngực, và tưởng đó là những sinh vật nửa người nửa cá. Tên khoa học của cả bộ Bò biển cũng gắn với các nàng tiên biển trong thần thoại Hy Lạp, những sinh vật hát dụ người đi biển.
Câu chuyện này hấp dẫn nhưng nên coi là giai thoại hơn là sự thật lịch sử đã chứng minh. Chuyện nàng tiên cá có ở nhiều nền văn hoá, kể cả những vùng không có bò biển, nên khó nói bò biển là nguồn gốc duy nhất. Điều có thật là tư thế bò biển mẹ nổi thẳng người lên mặt nước, ôm con sát ngực khi cho bú, nhìn từ xa trên mặt sóng có phần giống dáng người.
Ở nhiều cộng đồng ven biển châu Á và châu Đại Dương, bò biển có chỗ đứng riêng trong truyện kể dân gian. Hình ảnh một sinh vật hiền lành, nuôi con bằng sữa, sống giữa đồng cỏ biển đã khiến người đi biển nhiều nơi cảm thấy gần gũi.
Bò biển ở Việt Nam và cách cùng bảo vệ
Ở Việt Nam, bò biển là loài cực kỳ hiếm. Chúng chủ yếu được ghi nhận ở vùng biển phía Nam, quanh những đảo có thảm cỏ biển rộng như Côn Đảo và các đảo ở vùng biển Tây Nam. Các cuộc khảo sát và những lần ngư dân báo tin là nguồn thông tin chính, vì con vật rất ít khi được nhìn thấy. Bò biển thuộc nhóm loài được ưu tiên bảo vệ, việc săn bắt, giết, mua bán bò biển và sản phẩm từ chúng bị pháp luật nghiêm cấm.
Bảo vệ bò biển trước hết là bảo vệ thảm cỏ biển: hạn chế neo thuyền và cào kéo trên vùng cỏ, giảm bùn đất và nước thải đổ ra ven bờ. Nhiều khu bảo tồn biển đã khoanh vùng thảm cỏ biển và cùng ngư dân giảm dùng loại lưới dễ bẫy thú biển.
Nếu ngư dân hay người đi biển bắt gặp bò biển mắc lưới, bị thương hoặc dạt bờ, việc cần làm là báo ngay cho cơ quan bảo tồn, ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền địa phương. Gặp bò biển khi đang lặn hay đi thuyền thì giữ khoảng cách, giảm tốc, không đuổi theo, không cho ăn, không chạm vào. Một con bò biển bị làm phiền có thể bỏ thảm cỏ quen thuộc, mà với loài này, mỗi thảm cỏ là cả một bữa ăn sống còn.
Câu hỏi thường gặp
Bò biển có phải là cá không?
Không. Bò biển là thú biển, thở bằng phổi qua lỗ mũi ở chóp mõm, máu nóng, mang thai và nuôi con bằng sữa. Nó sống cả đời dưới nước nhưng phải nổi lên mặt nước để thở sau mỗi vài phút.
Bò biển ăn gì?
Bò biển gần như chỉ ăn cỏ biển, nhổ cả cây lẫn rễ dưới cát rồi giũ sạch cát trước khi nuốt. Vì cỏ biển nghèo năng lượng nên mỗi ngày nó phải dành phần lớn thời gian để gặm, để lại những đường rãnh trên thảm cỏ.
Vì sao nói bò biển là họ hàng của voi?
Nghiên cứu hoá thạch và di truyền cho thấy tổ tiên của bò biển và voi tách ra từ một gốc chung cách đây hàng chục triệu năm. Một số dấu vết còn lại như ngà nhỏ ở dugong đực và cách thay răng của lợn biển cho thấy mối họ hàng ấy.
Bò biển khác lợn biển ở điểm nào dễ nhận nhất?
Nhìn đuôi là rõ nhất. Bò biển có đuôi xẻ hai thuỳ giống cá voi và chỉ sống ở biển, còn lợn biển có đuôi tròn như mái chèo và có thể sống cả ở cửa sông, sông ngòi. Lợn biển không phân bố tự nhiên ở Việt Nam.
Ở Việt Nam còn bò biển không?
Bò biển vẫn được ghi nhận ở Việt Nam nhưng cực kỳ hiếm, chủ yếu quanh các đảo có thảm cỏ biển ở vùng biển phía Nam. Đây là loài được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt, mọi hành vi săn bắt hay mua bán đều bị cấm.
Gặp bò biển mắc lưới thì nên làm gì?
Hãy báo ngay cho cơ quan bảo tồn, ban quản lý khu bảo tồn biển hoặc chính quyền địa phương, lực lượng biên phòng để người có chuyên môn xử lý. Giữ những người xung quanh tránh xa, không tự kéo con vật lên bờ.