ChieuSau.comChiều Sâu
Cá voi, rùa biển và chim biển

Cá nhà táng: cá voi răng lặn sâu săn mực và phát ra tiếng lách cách cực lớn

Cá nhà táng là loài săn mồi có răng lớn nhất, lặn xuống tầng nước tối hàng nghìn mét để săn mực. Chiếc đầu khổng lồ, tiếng lách cách và đời sống gia đình của nó.

A family group of sperm whales hanging vertically asleep in deep blue water, a calf beside its mother, wide underwater shot from below, faint rays of light above

Cá nhà táng là loài săn mồi có răng lớn nhất trên Trái Đất, và là một trong những loài thú lặn sâu giỏi nhất: nó xuống tới tầng nước tối đen hàng nghìn mét để săn mực, ở dưới đó lâu hơn một tiết học rồi mới nổi lên thở. Công cụ săn mồi chính của nó không phải hàm răng mà là âm thanh, những tiếng lách cách thuộc loại to nhất trong thế giới động vật.

Chiếc đầu vuông khổng lồ chiếm khoảng một phần ba cơ thể không chứa bộ não to như nhiều người tưởng, mà chủ yếu là một cỗ máy phát âm thanh. Mục từ này đi qua chiếc đầu đặc biệt ấy, chuyến săn mực ở tầng sâu, đời sống gia đình nhiều thế hệ của cá nhà táng, và mối liên hệ lâu đời giữa loài cá voi này với người đi biển.

Mục từ nhanh: nhận ra cá nhà táng

Cá nhà táng có hình dáng không lẫn với loài cá voi nào khác. Những đặc điểm dưới đây giúp bạn nhận ra nó trong ảnh, phim tài liệu hay trên mặt biển.

Bộ phậnĐặc điểmHình dung
ĐầuVuông, to, chiếm khoảng một phần ba chiều dài thânNhư một khúc gỗ lớn đặt ngang
Hàm dướiHẹp, dài, có một hàng răng hình nónNhư chiếc thước gỗ gắn răng
Hàm trênGần như không có răng mọc lộ, chỉ có hốc để răng hàm dưới cắm vàoNhư hộp đựng bút có sẵn khe
Lỗ thởMột lỗ, lệch về bên trái phía trước đầuCột hơi phun chếch về phía trước bên trái
DaNhăn nheo phía sau đầu, màu xám sẫmNhư quả mận khô
ĐuôiRộng, hình tam giác, nhấc cao khi lặn sâuDấu hiệu sắp lâu nữa mới thấy lại

Con đực trưởng thành lớn hơn con cái rất nhiều, có thể dài gần gấp rưỡi. Sự chênh lệch kích thước giữa đực và cái này thuộc loại lớn nhất trong các loài cá voi.

Sống ở đâu trên đại dương

Cá nhà táng có mặt ở hầu hết các đại dương sâu trên thế giới, từ vùng nhiệt đới tới gần các vùng cực. Điều quyết định nơi chúng sống không phải nhiệt độ mặt nước mà là độ sâu: chúng thích những vùng biển nơi đáy dốc xuống hàng nghìn mét, như rìa thềm lục địa, các hẻm núi ngầm và vùng nước sâu quanh những hòn đảo núi lửa. Đó là nơi những đàn mực tầng sâu sinh sống.

Vì vậy, ở một số đảo đại dương có đáy biển dốc thẳng xuống vực ngay gần bờ, người ta có thể thấy cá nhà táng chỉ cách đất liền không xa. Còn ở những vùng biển nông, thềm lục địa rộng, chúng hầu như không vào.

Cách cá nhà táng phân bố theo giới tính cũng thú vị. Nhóm gia đình gồm con cái và con non chủ yếu sống ở vùng biển ấm. Những con đực trưởng thành đi xa hơn nhiều về phía các vùng biển lạnh, nơi có những con mực lớn hơn, nên một con đực có thể đi lại giữa những vùng biển cách nhau rất xa trong đời mình. Các nhà khoa học theo dõi chúng chủ yếu bằng tai nghe dưới nước: những tiếng lách cách đều đặn từ biển sâu là dấu hiệu rõ nhất cho biết cá nhà táng đang ở quanh đó, ngay cả khi mặt biển trống trơn.

Chiếc đầu khổng lồ là một cỗ máy âm thanh

Phần lớn chiếc đầu của cá nhà táng là hai khối mô chứa đầy một chất sáp lỏng, khi nguội đặc lại như sáp nến. Người săn cá voi ngày xưa tưởng đó là thứ liên quan tới tinh dịch nên đặt cho nó cái tên tiếng Anh nghe rất lạ, và tên ấy gắn luôn vào tên loài. Thứ sáp này từng là nguồn dầu thắp đèn và làm nến được ưa chuộng.

Ngày nay các nhà khoa học cho rằng chức năng chính của khối sáp ấy là tạo và hội tụ âm thanh. Không khí được ép qua một cặp "môi" ở phía trước đầu, tạo ra tiếng lách cách. Âm thanh dội qua lại giữa các túi khí và khối sáp, rồi được phóng ra phía trước như chùm sáng từ một chiếc đèn rọi cực mạnh. Kết quả là những tiếng lách cách thuộc loại to nhất mà động vật có thể phát ra.

Bộ não của cá nhà táng cũng rất lớn, được coi là bộ não nặng nhất trong các loài động vật còn sống, nhưng nó chỉ chiếm một phần nhỏ trong chiếc đầu khổng lồ. Hiểu lầm "đầu to vì não to" đến từ việc nhìn từ ngoài vào: thứ chiếm chỗ chính là một bộ máy âm thanh.

Có giả thuyết cho rằng khối sáp còn giúp điều chỉnh sức nổi khi lặn và nổi, nhưng ý kiến này còn tranh luận. Với âm thanh thì bằng chứng rõ ràng hơn nhiều.

Một chuyến săn mực ở tầng nước tối

Trên mặt biển, con cá nhà táng thở thêm mấy hơi cuối, cong lưng, nhấc chiếc đuôi rộng lên khỏi mặt nước rồi chúi thẳng xuống. Ánh sáng xanh nhạt dần quanh nó, chuyển sang xanh thẫm, rồi tối hẳn. Thỉnh thoảng có những đốm sáng xanh nhấp nháy của sinh vật phát quang lướt qua. Trong bóng tối ấy, nó bắt đầu phát những tiếng lách cách đều đặn, chậm rãi, như ai gõ nhịp vào vách đá. Rồi nhịp gõ nhanh dần, dồn dập thành một tràng rè rè. Ở đâu đó phía trước, một con mực vừa bị âm thanh tìm thấy.

Cá nhà táng ăn chủ yếu là mực, từ những con mực cỡ vừa sống thành đàn ở tầng nước sâu tới cả mực khổng lồ. Bằng chứng về những cuộc chạm trán ấy không đến từ việc quan sát trực tiếp, vì rất ít ai từng thấy, mà từ những vết sẹo tròn của giác hút mực in trên da đầu cá nhà táng và từ những chiếc mỏ mực cứng không tiêu hoá được tìm thấy trong dạ dày chúng.

Một chuyến lặn săn mồi điển hình có thể đưa nó xuống hơn một nghìn mét và kéo dài hơn một giờ. Sau đó, cá nhà táng nổi lên, nằm ở mặt nước thở đều nhiều phút để nạp lại oxy, rồi lặn tiếp. Cả ngày cứ thế lặp lại, phần lớn thời gian của nó trôi qua trong bóng tối của biển sâu.

Gia đình nhiều thế hệ và "phương ngữ" lách cách

Cá nhà táng cái và con non sống thành những nhóm gia đình gắn bó, gồm nhiều con cái có quan hệ họ hàng qua nhiều thế hệ, ở vùng biển ấm. Khi các con trưởng thành lặn xuống săn mồi, thường có một con lớn ở lại gần mặt nước với những con non chưa lặn sâu được, như một kiểu trông trẻ chung. Con non được cả nhóm chăm, có khi bú cả những con cái không phải mẹ mình.

Con đực thì khác. Lớn lên, chúng rời nhóm gia đình, đi lang thang dần về những vùng biển lạnh hơn ở vĩ độ cao, sống một mình hoặc thành nhóm nhỏ toàn con đực, chỉ quay về vùng biển ấm khi tới mùa sinh sản.

Ngoài tiếng lách cách để săn mồi, cá nhà táng còn phát ra những chuỗi lách cách ngắn có nhịp riêng, giống như mã gõ, gọi là coda. Các nhà nghiên cứu theo dõi nhiều năm đã nhận ra các nhóm gia đình khác nhau dùng những kiểu coda khác nhau. Những nhóm có cùng kiểu coda họp thành một "bộ tộc" lớn hơn, sống cạnh nhưng ít trộn lẫn với bộ tộc khác dù chung một vùng biển. Đây được coi là một dạng văn hoá âm thanh, truyền qua học hỏi giữa các thế hệ.

Cá nhà táng còn có giấc ngủ rất lạ: cả nhóm treo thẳng đứng trong nước, bất động trong những giấc ngắn, trông như một rừng cột đá giữa biển xanh.

Hiểu lầm hay gặp về cá nhà táng

"Cá nhà táng là cá." Như mọi cá voi, cá nhà táng là thú, thở bằng phổi và nuôi con bằng sữa. Nó thuộc nhóm cá voi có răng, cùng nhóm với cá heo, chứ không phải nhóm cá voi tấm sừng hàm như cá voi xanh.

"Cá nhà táng hung dữ, hay tấn công tàu." Hình ảnh ấy chủ yếu đến từ văn học và vài câu chuyện thời săn cá voi, khi chính con người là kẻ săn đuổi. Ngoài tự nhiên, cá nhà táng không coi người là con mồi.

"Mực khổng lồ và cá nhà táng đánh nhau ngang ngửa." Những hình vẽ cảnh hai bên vật lộn rất hấp dẫn, nhưng thực tế mực là con mồi. Vết giác hút trên da cá nhà táng cho thấy mực có chống trả, còn chiếc mỏ mực trong dạ dày cho thấy ai thường là kẻ thắng.

"Đầu to vì não to." Bộ não của cá nhà táng rất lớn, nhưng chỉ chiếm một phần nhỏ trong chiếc đầu. Phần lớn là khối sáp và các túi khí dùng để tạo và hội tụ âm thanh.

Cá nhà táng, người đi biển và mối đe doạ hôm nay

Từ thế kỷ mười tám tới đầu thế kỷ hai mươi, cá nhà táng bị săn bắt ráo riết trên khắp các đại dương để lấy sáp đầu và mỡ làm dầu thắp, nến, dầu bôi trơn. Những chuyến săn kéo dài nhiều năm trên biển đã đi vào văn học, trong đó nổi tiếng nhất là cuốn tiểu thuyết kể về một con cá voi trắng. Việc săn bắt thương mại đã chấm dứt, nhưng loài này sinh sản rất chậm, nên số lượng ở nhiều vùng vẫn chưa hồi phục.

Ở Việt Nam, ngư dân nhiều làng ven biển miền Trung và miền Nam từ lâu có tục quý trọng cá voi, gọi kính cẩn là cá Ông, coi như người bạn che chở người đi biển. Khi cá voi chết dạt vào bờ, dân làng tổ chức an táng trang trọng, nhiều nơi còn giữ lăng Ông với những bộ xương cá voi lớn. Đó là một nét văn hoá biển đáng quý, và cũng là những bộ sưu tập xương cá voi mà các nhà khoa học có thể tìm hiểu để biết thêm về các loài từng bơi qua vùng biển này.

Ngày nay, mối đe doạ với cá nhà táng là va chạm với tàu lớn, mắc vào lưới và dây câu, tiếng ồn dưới nước làm nhiễu những tiếng lách cách mà chúng dựa vào để săn mồi và giữ liên lạc, cùng với rác nhựa nuốt phải khi săn mồi. Những đoạn lưới, dây thừng và túi nhựa đôi khi được tìm thấy trong dạ dày cá nhà táng dạt bờ. Vì loài này sống thành nhóm gia đình gắn bó, mất một con cái lớn tuổi có nghĩa là mất đi trí nhớ của cả nhóm về những nơi kiếm ăn.

Câu hỏi thường gặp

Cá nhà táng lặn sâu được bao nhiêu?

Cá nhà táng là một trong những loài thú lặn sâu nhất, thường xuyên xuống hơn một nghìn mét và ở dưới đó hơn một giờ để săn mực. Độ sâu và thời gian thay đổi tuỳ con và tuỳ chuyến lặn.

Cá nhà táng ăn gì?

Thức ăn chính của cá nhà táng là mực, từ những con mực cỡ vừa sống thành đàn ở tầng nước sâu tới cả mực khổng lồ. Chúng cũng ăn một số loài cá sống ở tầng sâu, tìm con mồi chủ yếu bằng tiếng vang trong bóng tối.

Vì sao đầu cá nhà táng to như vậy?

Phần lớn chiếc đầu là khối mô chứa sáp lỏng và các túi khí, hoạt động như một cỗ máy tạo và hội tụ âm thanh. Bộ não của nó rất lớn nhưng chỉ chiếm một phần nhỏ trong đầu.

Tiếng lách cách của cá nhà táng dùng để làm gì?

Tiếng lách cách mạnh dùng để định vị bằng tiếng vang, tìm mực trong bóng tối biển sâu. Những chuỗi lách cách ngắn có nhịp riêng gọi là coda dùng để giao tiếp, và mỗi nhóm cá nhà táng có kiểu coda đặc trưng.

Cá Ông mà ngư dân Việt Nam quý trọng là loài nào?

Cá Ông là cách ngư dân ven biển gọi trân trọng các loài cá voi nói chung, không riêng một loài nào. Những bộ xương được giữ ở các lăng Ông ven biển có thể thuộc nhiều loài khác nhau, cần người có chuyên môn xác định.

Cá nhà táng có nguy hiểm với người không?

Ngoài tự nhiên, cá nhà táng không coi người là con mồi. Tuy vậy đây là con vật rất lớn, nên thuyền và người lặn cần giữ khoảng cách xa, không đuổi theo, không chặn đường bơi và không xuống nước gần nhóm có con non.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138