ChieuSau.comChiều Sâu
Cá voi, rùa biển và chim biển

Cá voi xanh: động vật lớn nhất từng biết sống, ăn và cất tiếng gọi ra sao

Cá voi xanh lớn hơn mọi loài khủng long từng biết mà lại sống nhờ những con krill nhỏ hơn ngón tay. Nó ăn, gọi bạn và suýt biến mất ra sao.

A blue whale gliding just beneath the calm surface of the open ocean, wide underwater shot from the side, sunlight rays falling across its mottled blue grey back

Cá voi xanh là động vật lớn nhất mà khoa học từng biết, lớn hơn cả những loài khủng long khổng lồ nhất. Nếu xếp ba chiếc xe buýt nối đuôi nhau, bạn có một hình dung gần đúng về chiều dài của một con trưởng thành. Vậy mà thức ăn chính của nó là krill, những con giáp xác nhỏ trông như tôm, dài chưa bằng ngón tay người.

Nghịch lý đó là chìa khoá để hiểu loài này: một cơ thể khổng lồ chỉ có thể tồn tại nếu nó ăn được thứ có sẵn với số lượng khổng lồ. Mục từ này đi qua cách cá voi xanh ăn, cách nó gọi đồng loại qua hàng trăm cây số nước biển, vì sao nó suýt biến mất trong thế kỷ hai mươi, và người ngắm cá voi nên cư xử thế nào để không làm phiền nó.

Lớn đến mức nào: so với những thứ quen thuộc

Con số tuyệt đối về cá voi xanh dao động theo từng cá thể và từng nguồn đo, nên dễ nhớ hơn cả là đặt nó cạnh những vật mình đã thấy tận mắt. Những so sánh dưới đây là hình dung gần đúng, không phải số đo chính xác của một con cụ thể.

Bộ phậnHình dung gần đúngĐiều đáng chú ý
Chiều dài cơ thểCỡ ba chiếc xe buýt nối đuôiCon cái thường lớn hơn con đực
Cân nặngHơn trăm tấn, nặng hơn cả một đàn voiNước biển nâng đỡ nên nó không bị chính sức nặng của mình đè bẹp
Trái timNặng ngang vài người lớn cộng lạiNhịp tim chậm hẳn lại khi nó lặn
Cột hơi thởCao ngang một toà nhà vài tầngNhìn thấy được từ khá xa trên mặt biển lặng
Con non mới sinhĐã dài hơn một chiếc ô tô conLớn rất nhanh nhờ sữa mẹ đặc và giàu mỡ

Màu của nó cũng không hẳn xanh như tên gọi. Trên boong tàu, lưng cá voi xanh trông xám pha xanh, lốm đốm như đá hoa. Chỉ khi nó lướt dưới làn nước trong, ánh sáng mặt trời lọc qua mới phủ lên nó một sắc lam đậm. Một số con còn mang lớp tảo silic mỏng bám ở bụng, khiến phần dưới ngả vàng nhạt, vì thế thủy thủ ngày xưa từng gọi chúng bằng biệt danh "bụng lưu huỳnh".

Ăn những con krill nhỏ hơn ngón tay

Cá voi xanh thuộc nhóm cá voi tấm sừng hàm: thay vì răng, hàm trên của nó treo hàng trăm phiến sừng mỏng, mép tua như lông bàn chải. Phiến sừng ấy được làm từ chất sừng, cùng loại với móng tay người. Nó không cắn, không nhai, mà lọc.

Cách ăn của nó là một cú lao há miệng. Cá voi tăng tốc vào giữa đám krill dày đặc, mở toang hàm, và phần họng có những nếp gấp chạy dọc từ cằm xuống bụng giãn ra như chiếc đàn xếp. Trong khoảnh khắc ấy, nó nuốt vào một khối nước kèm krill có khi to ngang cỡ chính cơ thể mình. Rồi nó khép miệng, dùng chiếc lưỡi khổng lồ ép nước thoát ra qua khe giữa các phiến sừng, giữ lại krill để nuốt.

Mỗi cú lao tốn rất nhiều sức, nên cá voi xanh chỉ lao khi đàn krill đủ dày. Đó là lý do nó phải đi theo mùa tới những vùng biển lạnh giàu dinh dưỡng, nơi krill sinh sôi thành những đám mây hồng nhạt trong nước. Trong mùa ăn mạnh, một con có thể nuốt hàng tấn krill mỗi ngày, tích mỡ để dành cho những tháng sau đó ít ăn hơn.

Có một điều thú vị mà người ta ít nghĩ tới: phân của cá voi xanh giàu sắt và các chất dinh dưỡng khác, nổi lại gần mặt nước và nuôi những loài tảo nhỏ. Tảo là thức ăn của krill. Vậy là con vật lớn nhất biển cả, bằng chính việc ăn và thải, lại góp phần nuôi chính nguồn thức ăn của mình.

Tiếng gọi trầm vang qua hàng trăm cây số

Cá voi xanh phát ra những tiếng gọi rất to và rất trầm, phần lớn thấp hơn ngưỡng tai người nghe được. Các nhà khoa học phải ghi bằng máy thu âm dưới nước rồi tăng tốc bản ghi lên mới nghe ra được một tiếng rền kéo dài, đều đều, lặp đi lặp lại.

Âm thanh trầm có lợi thế lớn dưới biển: chúng ít bị nước hấp thụ nên đi được rất xa, có khi hàng trăm cây số trong điều kiện thuận lợi. Một con cá voi ở rìa vùng biển này có thể được đồng loại ở rất xa nghe thấy. Người ta cho rằng những tiếng gọi này giúp chúng tìm bạn đời và giữ liên lạc trên một đại dương mênh mông, dù chính xác chúng muốn nói gì thì khoa học vẫn đang tìm hiểu.

Một phát hiện đáng chú ý từ những trạm thu âm đặt lâu năm dưới biển: ở nhiều vùng, tần số tiếng gọi của cá voi xanh đã trầm dần qua các năm. Các nhà nghiên cứu vẫn đang bàn vì sao, và có nhiều giả thuyết khác nhau. Điều chắc chắn là chỉ có thể biết chuyện này nhờ con người kiên nhẫn lắng nghe biển trong một thời gian rất dài.

Mỗi quần thể cá voi xanh ở các đại dương khác nhau có kiểu tiếng gọi riêng, đủ khác để các nhà nghiên cứu nhận ra đâu là nhóm nào chỉ qua bản ghi âm. Với một loài sống thưa thớt và khó bắt gặp, tai nghe dưới nước nhiều khi là cách tốt nhất để biết chúng đang ở đâu.

Một buổi sáng nhìn thấy cá voi xanh

Biển sáng hôm ấy lặng như mặt gương. Người hướng dẫn trên chiếc tàu nghiên cứu nhỏ bảo cả nhóm đừng nhìn tìm cá voi, mà nhìn tìm hơi thở. Rồi ở phía xa, một cột hơi trắng bốc thẳng lên, cao và mảnh, tan dần trong gió. Vài giây sau mới nghe tiếng thở dội lại, trầm như tiếng gió lùa qua một đường hầm.

Tàu tắt máy, giữ nguyên chỗ. Tấm lưng xám xanh trồi lên, trôi qua, trôi qua mãi, dài đến mức có người khẽ hỏi con vật đã hết chưa. Cuối cùng là chiếc vây lưng nhỏ xíu so với thân hình, rồi đuôi hơi nhô lên trước khi nó lặn xuống. Mặt nước chỉ còn một vệt phẳng lì, loang tròn, như dấu chân trên biển.

Cảnh ấy cho thấy điều người mới ngắm cá voi hay bất ngờ: phần lớn thời gian, bạn chỉ thấy một phần nhỏ của con vật. Cá voi xanh hiếm khi nhảy lên khỏi mặt nước như cá voi lưng gù. Nó thở vài lần liên tiếp ở mặt biển, rồi lặn đi kiếm ăn. Cái vệt nước phẳng nó để lại, người ta gọi là "dấu chân cá voi", là do cú đẩy của chiếc đuôi khổng lồ làm dòng nước dưới mặt biển cuộn lên.

Giữ khoảng cách, tắt máy hoặc chạy thật chậm, không đuổi theo, không chặn đường bơi của nó là những điều mà mọi chuyến ngắm cá voi có trách nhiệm đều làm. Một con cá voi bị làm phiền liên tục sẽ phải lặn đi sớm, mất cơ hội thở và ăn đúng nhịp.

Sống ở đâu và đi theo nhịp nào

Cá voi xanh có mặt ở hầu hết các đại dương lớn, nhưng không dày đặc ở đâu cả. Chúng sống thưa, thường đi một mình hoặc theo cặp, đôi khi tụ lại thành nhóm nhỏ ở nơi có nhiều krill. Đây là lý do một con vật to như vậy lại khó gặp đến thế: biển rộng, mà mỗi con chiếm một khoảng nước mênh mông.

Nhịp sống của chúng gắn với nhịp của krill. Khi mùa ấm về ở những vùng biển lạnh, ánh nắng kéo dài làm tảo phát triển mạnh, krill sinh sôi theo, và cá voi xanh tìm tới để ăn. Khi mùa lạnh tới, nhiều con di chuyển về phía những vùng biển ấm hơn. Tuy vậy, đường đi của cá voi xanh không đều đặn và dễ đoán như một số loài khác. Có quần thể đi rất xa, có quần thể ở lại một vùng gần như quanh năm, và các nhà khoa học vẫn đang dùng thiết bị gắn tạm trên lưng cá voi cùng các trạm thu âm để vẽ dần bản đồ hành trình của chúng.

Trong ngày, cá voi xanh cũng đi theo krill theo chiều thẳng đứng. Ban ngày, nhiều đàn krill lặn xuống tầng nước sâu hơn để tránh kẻ săn mồi, và cá voi lặn theo. Về đêm, krill nổi lên gần mặt nước, và cá voi ăn ở nông hơn. Một con vật khổng lồ cứ thế lên xuống theo nhịp thở của cả một hệ sinh thái nhỏ bé.

Những hiểu lầm phổ biến về cá voi xanh

"Cá voi là một loại cá rất lớn." Cá voi là thú, thở bằng phổi, máu nóng, đẻ con và nuôi con bằng sữa. Nó chỉ sống dưới nước và có dáng thuôn giống cá vì cùng thích nghi với đời sống bơi lội.

"Cá voi xanh phun nước qua lỗ trên đầu." Cột trắng bốc lên là hơi thở ấm, ẩm từ phổi gặp không khí mát hơn, cộng thêm chút nước đọng quanh lỗ thở bị thổi tung. Nó không hút nước vào rồi phun ra.

"Con vật to như vậy chắc ăn cá lớn." Thức ăn chính của nó là krill nhỏ xíu. Cổ họng cá voi xanh khá hẹp so với thân hình, nó không nuốt nổi một con mồi to.

"Cá voi xanh nguy hiểm với thuyền nhỏ." Nó ăn krill, không săn người. Nguy cơ thật sự lại theo chiều ngược lại: tàu lớn chạy nhanh đâm phải cá voi là một trong những mối đe doạ với loài này.

"Đã cấm săn thì cá voi xanh hết lo." Lệnh cấm giúp nhiều quần thể bắt đầu hồi phục, nhưng loài này sinh sản chậm, mỗi lần chỉ một con non, nên con số phục hồi rất chậm và vẫn đối mặt với tàu thuyền, tiếng ồn, lưới đánh cá.

Suýt biến mất và con đường hồi phục chậm

Trong thời kỳ săn bắt cá voi thương mại, nhất là nửa đầu thế kỷ hai mươi, cá voi xanh bị giết với số lượng khổng lồ để lấy mỡ. Trước đó, nó bơi quá nhanh và quá to so với thuyền và lao móc thời xưa. Khi tàu săn chạy bằng động cơ và súng bắn lao xuất hiện, lợi thế ấy mất hẳn. Nhiều quần thể bị đẩy xuống mức chỉ còn một phần nhỏ so với trước.

Từ khi lệnh cấm săn bắt thương mại được áp dụng, một số nhóm cá voi xanh đã có dấu hiệu tăng lên, nhưng chậm. Một con cái mất nhiều năm mới trưởng thành, mang thai gần một năm và thường cách vài năm mới sinh thêm. Loài sống lâu, sinh ít thì mất mát rất lâu mới bù lại được.

Ngày nay, mối lo lớn nhất không còn là lao móc mà là những thứ con người làm vô tình. Các tuyến tàu hàng lớn đôi khi cắt qua vùng kiếm ăn của cá voi. Tiếng ồn động cơ tàu lan rất xa dưới nước, chồng lên dải âm thanh trầm mà cá voi dùng để gọi nhau. Lưới và dây câu bỏ trôi có thể quấn vào thân và đuôi. Ở một số nơi, người ta đã điều chỉnh tuyến tàu hoặc yêu cầu tàu giảm tốc trong mùa cá voi về, và đó là ví dụ cho thấy bảo vệ loài khổng lồ này nhiều khi bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Cá voi xanh lớn hơn khủng long không?

Có. Theo hiểu biết hiện nay, cá voi xanh là động vật lớn nhất từng được biết tới, nặng hơn cả những loài khủng long khổng lồ nhất. Nước biển nâng đỡ cơ thể nên nó có thể lớn tới mức mà một loài sống trên cạn khó đạt được.

Cá voi xanh ăn gì mà lớn như vậy?

Nó ăn chủ yếu krill, những con giáp xác nhỏ trông giống tôm. Nó lao vào đàn krill, há miệng nuốt cả khối nước rồi ép nước ra qua các phiến sừng hàm, giữ lại krill. Trong mùa ăn mạnh, mỗi ngày nó có thể nuốt hàng tấn krill.

Cá voi xanh có răng không?

Không. Cá voi xanh thuộc nhóm cá voi tấm sừng hàm, hàm trên có hàng trăm phiến sừng mỏng làm từ chất sừng giống móng tay người. Những phiến này hoạt động như chiếc rây lọc thức ăn chứ không dùng để cắn hay nhai.

Cá voi xanh sống được bao lâu?

Cá voi xanh được cho là sống nhiều chục năm. Tuổi chính xác của từng con rất khó xác định ngoài tự nhiên, nên các ước tính khác nhau tuỳ nghiên cứu. Điều chắc chắn là loài này trưởng thành chậm và sinh sản thưa.

Có thể nghe tiếng cá voi xanh bằng tai thường không?

Phần lớn tiếng gọi của cá voi xanh trầm hơn ngưỡng tai người nghe được. Các nhà khoa học ghi âm bằng thiết bị đặt dưới nước, sau đó tăng tốc bản ghi để âm thanh cao lên vào vùng tai người nghe thấy.

Vì sao cá voi xanh vẫn bị coi là loài cần bảo vệ?

Săn bắt thương mại trong quá khứ làm số lượng giảm rất mạnh, mà loài này sinh sản chậm nên hồi phục mất nhiều thập kỷ. Ngày nay, va chạm với tàu lớn, tiếng ồn dưới nước và lưới đánh cá trôi dạt vẫn là những nguy cơ thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138