Chim biển là những loài chim sống nhờ biển: kiếm ăn trên đại dương, nhiều loài dành phần lớn đời mình ngoài khơi và chỉ quay về đất liền hay đảo nhỏ để làm tổ. Để làm được điều đó, chúng có những "công cụ" mà chim trên cạn không có: đôi cánh dài biết tận dụng gió trên sóng, tuyến muối giúp uống được nước biển, và bộ lông không thấm nước.
Hải âu lớn là ví dụ ngoạn mục nhất: chim non rời tổ có thể sống nhiều năm liền trên biển trước khi đặt chân lên đất liền lần nữa. Mục từ này giới thiệu những bí quyết sinh tồn ấy, phân biệt vài nhóm chim biển hay bị gọi lẫn, và kể về những mối nguy chúng đang gặp.
Hải âu, mòng biển hay chim biển nói chung?
Trong lời nói hằng ngày, chữ "hải âu" được dùng rất rộng. Nhiều người gọi mọi con chim trắng bay trên bến cảng là hải âu. Thật ra, những con chim hay đậu trên cột thuyền, nhặt cá vụn ở chợ biển phần lớn là mòng biển. Chúng sống ven bờ, ăn tạp, thích nghi tốt với con người.
Hải âu lớn là nhóm chim khác hẳn. Hải âu lớn có đôi cánh rất dài và hẹp, sống ngoài khơi xa, hiếm khi tới gần bờ trừ lúc làm tổ trên những hòn đảo hẻo lánh. Phần lớn sống ở vùng biển phía nam và bắc Thái Bình Dương, không phải loài người Việt có thể thấy ở bến cảng.
Nhận ra hải âu lớn qua chiếc mũi ống. Hải âu lớn cùng một số họ hàng có hai ống nhỏ chạy dọc trên mỏ. Đó là lối thoát của tuyến muối và cũng gắn với khứu giác rất nhạy, điều hiếm thấy ở loài chim.
Chim biển còn gồm nhiều nhóm khác. Chim cánh cụt, chim điên, cốc biển và nhạn biển cũng đều được xếp vào chim biển, mỗi nhóm một lối sống rất khác, từ lặn sâu dưới nước tới bay lượn nhiều ngày trên cao.
Lượn hàng nghìn cây số gần như không vỗ cánh
Loài hải âu lớn có sải cánh dài nhất trong các loài chim còn sống, có thể hơn ba mét, rộng hơn chiều dài một chiếc giường đôi. Đôi cánh dài và hẹp ấy không dành cho vỗ nhiều mà dành cho lượn.
Bí quyết nằm ở một kỹ thuật bay mà các nhà khoa học gọi là lượn động. Sát mặt biển, gió bị sóng làm chậm lại. Càng lên cao, gió càng mạnh. Chim hải âu lớn lượn xuống gần mặt sóng, quay đầu ngược gió và vút lên cao, lấy năng lượng từ sự chênh lệch tốc độ gió giữa hai tầng không khí, rồi lại nghiêng cánh lượn xuống. Cứ thế, nó vẽ những đường zíc zắc hình chữ S trên mặt biển, đi được những quãng đường rất dài mà gần như không cần vỗ cánh.
Khớp vai của hải âu lớn còn có một cơ chế khoá giữ cánh dang ra mà không phải gồng cơ, giống như bạn chống được một cánh tay dang ngang cả ngày mà không mỏi. Nhờ đó, nó có thể bay theo gió vòng quanh vùng biển phía nam, nơi gió tây thổi mạnh quanh năm.
Ngược lại, khi biển lặng gió, hải âu lớn gặp khó. Nó phải đậu trên mặt nước chờ gió nổi lên lại. Với loài chim này, gió không phải trở ngại mà là con đường.
Uống nước mặn mà không khát
Người uống nước biển sẽ khát hơn, vì thận không thải được lượng muối thừa. Chim biển giải quyết chuyện này bằng một bộ phận đặc biệt: tuyến muối nằm phía trên mắt.
Tuyến muối lọc muối thừa khỏi máu và tiết ra một dung dịch đặc muối hơn cả nước biển. Dung dịch này chảy ra theo lỗ mũi, nhỏ giọt xuống mỏ, và chim lắc đầu cho rơi đi. Nếu bạn từng thấy một con mòng biển hay chim điên đứng lắc đầu liên tục với giọt nước nhỏ ở chóp mỏ, đó chính là lúc nó đang thải muối.
Nhờ vậy, chim biển uống được nước biển và ăn những con mồi mặn như cá, mực, tôm mà không cần tìm nước ngọt. Đây là một trong những lý do chúng có thể sống xa đất liền lâu đến vậy. Rùa biển cũng có tuyến muối tương tự gần mắt, một ví dụ thú vị về hai nhóm động vật khác nhau tìm ra cùng một lời giải cho cùng một bài toán.
Tuyến muối của chim biển còn biết điều chỉnh. Khi chim sống lâu ngày ngoài khơi, chỉ có nước mặn để uống, tuyến này lớn lên và làm việc nhiều hơn. Ở những loài chim biển sống ven bờ có nước ngọt, tuyến muối thường nhỏ hơn. Giống như một xưởng lọc nước tự mở rộng khi đơn hàng tăng, cơ thể chim tự thích ứng với lượng muối nó phải xử lý mỗi ngày.
Mỗi nhóm chim biển giỏi một việc
Chim biển đa dạng hơn nhiều người nghĩ. Mỗi nhóm có cách kiếm ăn riêng, được "thiết kế" cho một kiểu săn mồi.
| Nhóm chim | Giỏi gì | Điều đặc biệt |
|---|---|---|
| Hải âu lớn | Lượn đường dài trên biển khơi | Ngửi mùi thức ăn từ xa nhờ khứu giác nhạy |
| Chim cánh cụt | "Bay" dưới nước | Mất khả năng bay trên không, cánh thành chân chèo cứng, chỉ sống ở Nam bán cầu |
| Chim điên | Lao từ trên cao cắm thẳng xuống nước bắt cá | Có túi khí dưới da giúp giảm va đập khi lao xuống |
| Cốc biển | Bay lượn trên cao rất lâu | Lông không chống thấm tốt nên hiếm khi đậu xuống nước, hay cướp mồi của chim khác |
| Nhạn biển | Lao nhẹ bắt cá nhỏ sát mặt nước | Một số loài di cư rất xa giữa hai bán cầu |
| Mòng biển | Ăn tạp, linh hoạt | Thích nghi tốt với bến cảng, bãi biển đông người |
Chim cánh cụt là ví dụ thú vị về sự đánh đổi. Chúng bỏ khả năng bay trong không khí để thành những tay bơi lặn giỏi: xương đặc hơn để dễ lặn, cánh ngắn cứng như mái chèo, thân hình như quả ngư lôi. Dưới nước, chim cánh cụt vỗ cánh y như chim bay, chỉ là trong một môi trường đặc hơn nhiều.
Bộ lông không thấm nước và vì sao dầu loang lại nguy hiểm
Một con chim sống giữa biển mà lông bị ướt sũng thì sẽ lạnh cóng và chìm dần. Chim biển giữ cho mình khô ráo bằng cấu trúc của chính chiếc lông: mỗi sợi lông có những nhánh nhỏ móc vào nhau như khoá dán, tạo thành một tấm màng khít giữ lại lớp không khí ấm sát da. Nước đọng thành giọt trên bề mặt rồi lăn đi.
Để giữ tấm màng ấy luôn tốt, chim biển dành nhiều thời gian rỉa lông mỗi ngày, xếp lại từng sợi, và ở nhiều loài còn bôi dầu từ một tuyến nhỏ ở gốc đuôi lên lông. Khi bạn thấy một con chim đứng trên bãi, rúc mỏ vào lông liên tục, đó không phải nó đang làm đẹp mà đang bảo dưỡng chiếc áo sống còn của mình.
Chính vì vậy, dầu loang trên biển là thảm hoạ với chim biển. Dầu bám vào lông làm các nhánh lông bết lại, tấm màng chống nước tan rã, nước lạnh thấm thẳng vào da. Chim bị dính dầu nhanh chóng mất nhiệt, không bay được, không lặn kiếm ăn được, lại nuốt phải dầu khi cố rỉa lông cho sạch. Cứu chữa những con chim này là việc của các nhóm chuyên môn với quy trình riêng. Người bình thường gặp chim dính dầu trên bãi thì không nên tự bắt hay tắm cho chim, mà báo cho cơ quan bảo tồn hoặc chính quyền địa phương.
Đôi hải âu lớn và đứa con duy nhất
Trên một hòn đảo đầy gió ở vùng biển xa, hai con hải âu lớn gặp lại nhau sau nhiều tháng bay riêng trên đại dương. Chúng đứng đối mặt, xoè cánh, ngửa mỏ lên trời, gõ mỏ vào nhau lách cách, cúi đầu, rồi lại xoè cánh, một điệu nhảy lặp lại đã thành thói quen của đôi lứa. Rồi con cái đẻ một quả trứng duy nhất trong cái tổ đắp bằng đất và cỏ. Từ đó, bố mẹ thay nhau ấp và thay nhau bay đi những chuyến rất xa để mang thức ăn về.
Nhiều loài hải âu lớn kết đôi rất bền, thường gắn bó với cùng một bạn đời qua nhiều mùa sinh sản. Điệu nhảy phức tạp được cho là giúp chúng chọn và nhận ra nhau. Chúng sống rất lâu, nhiều chục năm, nhưng sinh sản chậm: mỗi lần chỉ một trứng, nuôi con rất lâu, và ở một số loài, bố mẹ chỉ làm tổ cách năm.
Chim non lớn lên trong tổ suốt nhiều tháng, sống nhờ những bữa ăn bố mẹ ợ ra từ dạ dày. Khi đủ lông, nó tập dang cánh đón gió trên đảo rồi một ngày cất cánh ra biển. Từ đó, chim non có thể sống nhiều năm liền trên đại dương trước khi quay lại đảo để tìm bạn đời.
Những mối nguy với chim biển và cách ngắm chim đúng
Nhiều loài chim biển đang suy giảm, trong đó hải âu lớn là một trong những nhóm chim bị đe doạ nhiều nhất. Mối nguy thứ nhất là nghề câu cá ngừ bằng dây câu dài thả trên biển: chim lao xuống đớp mồi câu, mắc lưỡi câu và bị kéo chìm. Nhiều đội tàu đã áp dụng những cách đơn giản để giảm nạn này, như thả câu vào ban đêm, gắn dây xua chim hoặc làm mồi chìm nhanh hơn.
Mối nguy thứ hai là rác nhựa. Bố mẹ hải âu lớn bay trên mặt biển vớt thức ăn, và những mảnh nhựa nổi lẫn trong đó bị mang về mớm cho con. Bụng chim non chứa đầy nhựa sẽ no giả mà không được nuôi dưỡng. Mối nguy thứ ba là chuột, mèo và các loài do con người vô tình mang tới những hòn đảo trước đây không có thú săn mồi, nơi chim biển làm tổ ngay trên mặt đất.
Ngắm chim biển ở bãi biển hay đảo nhỏ thì giữ khoảng cách với khu làm tổ, đi đúng lối mòn, không đi xuyên qua bầy chim đang nghỉ, không cho chim ăn thức ăn của người, giữ chó bằng dây. Một bầy chim bị xua bay lên liên tục sẽ mất sức và có thể bỏ trứng. Khi đi biển, mang rác về bờ là việc nhỏ nhưng trực tiếp giúp những con chim chưa từng thấy bạn.
Câu hỏi thường gặp
Hải âu và mòng biển có phải là một không?
Không hẳn. Trong lời nói hằng ngày, nhiều người gọi mọi con chim biển trắng là hải âu, nhưng những con chim hay thấy ở bến cảng phần lớn là mòng biển. Hải âu lớn là nhóm khác, cánh rất dài, sống ngoài khơi xa và hiếm khi tới gần bờ.
Chim biển uống nước biển được không?
Được. Chim biển có tuyến muối phía trên mắt, lọc muối thừa khỏi máu rồi thải ra thành dung dịch đặc chảy qua lỗ mũi xuống chóp mỏ. Nhờ đó chúng uống được nước biển và ăn mồi mặn mà không cần nước ngọt.
Vì sao hải âu lớn bay xa mà không mỏi?
Hải âu lớn dùng kỹ thuật lượn động, lấy năng lượng từ chênh lệch tốc độ gió giữa sát mặt sóng và trên cao. Khớp vai có cơ chế khoá giữ cánh dang ra mà không phải gồng cơ, nên nó lượn rất xa gần như không vỗ cánh.
Chim cánh cụt có phải là chim biển không?
Có. Chim cánh cụt là chim biển đã bỏ khả năng bay trên không để thành tay bơi lặn giỏi, cánh biến thành mái chèo cứng. Chúng sống tự nhiên chủ yếu ở Nam bán cầu, không có ở vùng biển Việt Nam.
Rác nhựa ảnh hưởng tới chim biển thế nào?
Chim biển dễ nhầm mảnh nhựa nổi với thức ăn, nuốt vào hoặc mớm cho con. Nhựa lấp dạ dày khiến chim no giả mà không được nuôi dưỡng, yếu dần. Dây nhợ và lưới bỏ trôi còn quấn vào cánh, cổ chim.
Ngắm chim biển làm tổ cần lưu ý gì?
Giữ khoảng cách với khu làm tổ, đi đúng lối mòn, không xua bầy chim bay lên, không cho chim ăn và giữ chó bằng dây. Chim bị làm phiền nhiều có thể bỏ tổ, bỏ trứng hoặc để con non bị kẻ săn mồi bắt.