Cách nhanh nhất để phân biệt: hải cẩu thật không có vành tai, chỉ có lỗ tai nhỏ, và trên cạn chúng trườn bằng bụng như con sâu đo; sư tử biển có vành tai nhỏ nhô ra và có thể xoay chân sau về phía trước để "đi" bằng bốn chân, thậm chí nhún nhảy khá nhanh. Còn hải mã là anh em to lớn có cặp ngà dài.
Ba nhóm này cùng thuộc nhóm thú biển chân màng, một nhánh họ hàng với gấu và chó, đã quay lại biển để kiếm ăn nhưng vẫn lên bờ để nghỉ và sinh con. Mục từ này giúp bạn nhận ra từng nhóm, kể về những khả năng đáng kinh ngạc của chúng, giới thiệu thêm rái cá biển, và giải thích vì sao gặp một con hải cẩu non nằm một mình trên bãi thì đừng vội "giải cứu".
Phân biệt nhanh bốn nhóm thú biển hay bị nhầm
Bảng dưới đây gom những dấu hiệu dễ thấy nhất, kể cả khi bạn chỉ xem qua phim tài liệu. Rái cá biển được thêm vào vì hay bị gọi lẫn, dù nó không thuộc nhóm chân màng.
| Nhóm | Tai | Trên cạn di chuyển thế nào | Dấu hiệu khác |
|---|---|---|---|
| Hải cẩu thật | Chỉ có lỗ tai, không vành tai | Trườn bằng bụng, chân sau kéo lê phía sau | Dưới nước bơi bằng cách quẫy chân sau sang hai bên |
| Sư tử biển, hải cẩu lông | Có vành tai nhỏ | Xoay chân sau ra trước, chống chân trước, đi bằng bốn chân | Bơi chủ yếu bằng đôi chân chèo trước dài như cánh |
| Hải mã | Không vành tai | Xoay được chân sau, nhưng nặng nề | Cặp ngà dài, ria dày như bàn chải |
| Rái cá biển | Vành tai nhỏ | Đi bằng bốn chân có móng | Hay nằm ngửa trên mặt nước, ôm đá đập vỏ |
Sư tử biển thường ồn ào, sủa vang và hay tụ thành bầy đông trên đá. Hải cẩu thật trầm lặng hơn, hay nằm từng con trên bãi hoặc tảng đá lúc triều xuống. Trong các thuỷ cung, những con thú biểu diễn khéo léo giữ thăng bằng hay vỗ tay thường là sư tử biển, vì khả năng đứng bằng bốn chân của chúng.
Bộ ria biết đọc dấu vết trong nước
Hải cẩu có đôi mắt to, tròn, nhìn khá tốt trong ánh sáng yếu dưới nước. Nhưng ở vùng nước đục hay tối, chúng dựa vào một giác quan khác ít người ngờ tới: bộ ria.
Mỗi sợi ria của hải cẩu gắn với rất nhiều đầu dây thần kinh, nhạy cảm với những rung động nhỏ nhất trong nước. Khi một con cá bơi qua, nó để lại phía sau một vệt xoáy nước li ti, giống như vệt nước sau đuôi một chiếc thuyền, nhưng nhỏ hơn rất nhiều và tồn tại trong một khoảng thời gian ngắn. Trong các thí nghiệm, hải cẩu bị che mắt vẫn bám theo được vệt xoáy do một vật bơi qua tạo ra từ trước đó, như con chó lần theo mùi trên mặt đất.
Ria của nhiều loài hải cẩu còn có hình dạng lượn sóng đặc biệt. Các nhà nghiên cứu cho rằng hình dạng ấy giúp ria ít bị rung bởi chính chuyển động bơi của con vật, để chỉ cảm nhận được rung động từ con mồi. Hình dạng này đã gợi ý cho các kỹ sư khi thiết kế cảm biến dòng chảy.
Hải mã thì dùng bộ ria dày như bàn chải để mò đáy biển tối, cảm nhận những con nghêu sò vùi trong bùn, rồi hút phần thịt ra khỏi vỏ bằng lực hút rất mạnh của miệng.
Lặn sâu và giữ ấm: những kỷ lục của nhóm chân màng
Lớp mỡ dày là áo khoác. Phần lớn hải cẩu và sư tử biển sống ở vùng nước lạnh. Thứ giữ ấm chính cho chúng là lớp mỡ dày dưới da, vừa cách nhiệt, vừa là kho năng lượng cho những mùa đói. Hải cẩu lông có thêm bộ lông dày hai lớp giữ một lớp không khí cách nhiệt sát da.
Hải tượng là tay lặn sâu hàng đầu. Hải tượng, loài hải cẩu lớn có cái mũi phồng như vòi voi ở con đực, có thể lặn xuống hàng trăm, có khi hơn một nghìn mét và ở dưới đó rất lâu để săn mực và cá. Chúng gần như dành cả thời gian ngoài biển để lặn liên tục, chỉ nổi lên vài phút để thở rồi lại lặn.
Thở ra trước khi lặn. Khác với người hít một hơi thật sâu trước khi lặn, nhiều loài hải cẩu thở ra trước khi xuống nước. Chúng chứa oxy chủ yếu trong máu và cơ, còn phổi gần như rỗng giúp giảm sức nổi và tránh khí hoà tan vào máu ở độ sâu lớn.
Một năm thay áo một lần. Nhiều loài hải cẩu lên bờ nằm thành nhóm trong mùa thay lông. Lúc này chúng ít xuống nước, trông uể oải, nhưng đó là việc bình thường của cơ thể.
Sinh con trên bờ đá và trên băng
Dù kiếm ăn hoàn toàn dưới biển, mọi loài thú chân màng đều phải lên cạn hoặc lên băng để sinh con. Mỗi nhóm có một kiểu nuôi con riêng, gắn chặt với nơi chúng sinh sống.
Ở nhiều loài sư tử biển và hải tượng, những bãi sinh sản trở thành nơi đông đúc và ồn ào. Những con đực to lớn tranh nhau giữ một đoạn bãi, gầm gừ, ngẩng cao cổ đọ sức, có khi lao vào cắn nhau. Con cái tụ lại, sinh con và cho con bú. Đứng từ xa nhìn, cả bãi biển như một khu chợ đông người.
Một số loài hải cẩu ở vùng cực sinh con trên những tảng băng trôi. Ở đó, con non mới sinh có bộ lông tơ trắng muốt giúp ngụy trang trên nền băng và giữ ấm. Sữa của hải cẩu cực kỳ giàu mỡ, nên con non lớn rất nhanh, tích một lớp mỡ dày chỉ trong thời gian ngắn. Có loài hải cẩu chỉ cho con bú trong vài ngày, một trong những thời gian nuôi con bằng sữa ngắn nhất ở loài thú, vì tảng băng nơi chúng sinh con có thể tan vỡ bất cứ lúc nào.
Chính vì sinh sản phụ thuộc vào băng, những loài hải cẩu vùng cực đang phải đối mặt với nguy cơ khi băng biển thu hẹp dần theo khí hậu ấm lên. Mất băng đúng mùa nghĩa là mất chỗ sinh con.
Hải cẩu con nằm một mình trên bãi: đừng vội "giải cứu"
Một buổi sáng sương mù ở một bờ biển xứ lạnh, hai người đi dạo thấy một con hải cẩu non nằm co một mình trên cát, mắt to đen láy nhìn theo. Không thấy con mẹ đâu. Người đi cùng định lại gần quấn khăn bế lên, nhưng người kia giữ tay lại, kéo cả hai lùi ra xa, đứng sau một tảng đá. Gần trưa, một cái đầu tròn trồi lên ngoài mép sóng, nhìn quanh, rồi con mẹ trườn lên bãi tới bên con.
Ở nhiều loài hải cẩu, con mẹ để con non trên bờ trong khi mình ra biển kiếm ăn, có khi suốt nhiều giờ. Con non nằm một mình là chuyện bình thường, không phải bị bỏ rơi. Nếu có người đứng gần, con mẹ có thể không dám quay lại, và chính lúc ấy con non mới thật sự bị bỏ rơi.
Vì vậy, gặp hải cẩu, sư tử biển trên bãi, hãy giữ khoảng cách thật xa, giữ chó bằng dây, không chạm, không cho ăn, không bế lên chụp ảnh. Đừng quên rằng chúng là thú hoang, có hàm răng sắc và có thể cắn khi bị dồn ép. Nếu thấy con vật bị thương, mắc lưới hoặc nằm ở nơi nguy hiểm, hãy báo cho cơ quan bảo vệ động vật hoang dã hoặc chính quyền địa phương ở nơi đó.
Rái cá biển: người giữ rừng tảo bẹ
Rái cá biển không thuộc nhóm chân màng mà thuộc họ chồn, cùng họ với rái cá sông. Nó là một trong những loài thú biển nhỏ nhất và không có lớp mỡ dày. Thay vào đó, nó có bộ lông được cho là dày nhất trong thế giới động vật, giữ một lớp không khí sát da. Rái cá biển dành rất nhiều thời gian chải lông, thổi khí vào lông để giữ cho "áo khoác" ấy luôn ấm và không thấm nước.
Rái cá biển nổi tiếng vì biết dùng công cụ. Nó lặn xuống đáy lấy nhím biển, cua, ốc, nghêu sò, mang theo một hòn đá, rồi nằm ngửa trên mặt nước, đặt đá lên ngực và đập con mồi vào đá cho vỡ vỏ. Khi ngủ, nó thường quấn mình vào những dải tảo bẹ hoặc nắm tay đồng loại để không bị trôi đi.
Rái cá biển có vai trò lớn hơn kích thước của mình. Ở những nơi rái cá biển biến mất, nhím biển sinh sôi và gặm trụi cả khu rừng tảo bẹ dưới biển. Khi rái cá biển trở lại, số nhím biển giảm và rừng tảo mọc lại, kéo theo cá và nhiều loài khác. Các nhà sinh thái học gọi những loài như vậy là loài chủ chốt: lấy đi một loài mà cả hệ sinh thái thay đổi.
Vì sao biển Việt Nam không có hải cẩu sống tự nhiên
Phần lớn các loài hải cẩu, sư tử biển và hải mã sống ở vùng nước lạnh giàu dinh dưỡng gần hai cực và những vùng biển ôn đới. Cơ thể chúng thích nghi với nước lạnh: lớp mỡ dày, bộ lông giữ ấm, vòng đời gắn với những bãi đá và băng. Ở vùng biển nhiệt đới nóng ẩm như Việt Nam, chúng khó chịu được nhiệt độ nước và không khí cao quanh năm, lại thiếu những nguồn thức ăn dày đặc mà chúng cần.
Có một số ngoại lệ thú vị: vài loài hải cẩu và sư tử biển sống ở những vùng gần xích đạo nhưng có dòng nước lạnh chảy qua, mang theo nhiều thức ăn. Còn một số loài hải cẩu thầy tu sống ở vùng biển ấm, nhưng đều thuộc nhóm hiếm và đang được bảo vệ đặc biệt.
Vì vậy, những con hải cẩu hay sư tử biển mà người Việt có dịp thấy thường ở trong thuỷ cung. Hiểu tập tính tự nhiên của chúng, như việc chúng cần không gian rộng, nước lạnh và đời sống bầy đàn, giúp người xem nhìn chúng bằng con mắt khác: không phải những diễn viên dễ thương, mà là những loài thú biển đã thích nghi tuyệt vời với một thế giới rất khác thế giới của mình.
Câu hỏi thường gặp
Hải cẩu và sư tử biển khác nhau thế nào?
Hải cẩu thật không có vành tai và trên cạn phải trườn bằng bụng. Sư tử biển có vành tai nhỏ nhô ra, xoay được chân sau ra trước để đi bằng bốn chân, thường ồn ào và sống thành bầy đông trên đá.
Hải mã có phải là hải cẩu không?
Hải mã cùng nhóm thú biển chân màng với hải cẩu và sư tử biển nhưng thuộc một họ riêng. Nó nổi bật với cặp ngà dài, dùng để kéo mình lên băng và tranh giành, cùng bộ ria dày để mò nghêu sò dưới đáy.
Hải cẩu dùng ria để làm gì?
Ria hải cẩu cực kỳ nhạy với rung động trong nước. Chúng cảm nhận được vệt xoáy nước li ti mà một con cá bơi qua để lại, nhờ đó có thể lần theo con mồi ngay cả trong nước đục hay tối.
Thấy hải cẩu con nằm một mình trên bãi có nên mang đi không?
Không nên. Hải cẩu mẹ thường để con trên bờ khi ra biển kiếm ăn và sẽ quay lại. Người đứng gần có thể khiến hải cẩu mẹ không dám về. Hãy lùi xa và báo cho cơ quan bảo vệ động vật hoang dã nếu con vật có vẻ bị thương.
Rái cá biển có phải là hải cẩu không?
Không. Rái cá biển thuộc họ chồn, cùng họ với rái cá sông. Nó không có lớp mỡ dày mà giữ ấm bằng bộ lông rất dày, biết dùng đá để đập vỡ vỏ con mồi và có vai trò quan trọng trong việc giữ rừng tảo bẹ.
Ở Việt Nam có hải cẩu ngoài tự nhiên không?
Biển Việt Nam không có quần thể hải cẩu sống tự nhiên, vì phần lớn các loài này thích nghi với nước lạnh và những nguồn thức ăn dồi dào ở vùng ôn đới, vùng cực. Hải cẩu ở Việt Nam thường chỉ thấy trong thuỷ cung.