Khu bảo tồn biển là một vùng nước được khoanh lại và chia thành các phân khu, trong đó có phần cấm khai thác hoàn toàn để rạn san hô, thảm cỏ biển và đàn cá có chỗ hồi phục. Hình dung như một khu rừng đầu nguồn dưới nước: không ai chặt cây ở lõi rừng, nhờ vậy nước, đất và muông thú quanh đó mới còn.
Ở Việt Nam, những cái tên như Hòn Mun, Cù Lao Chàm, Phú Quốc, Côn Đảo hay Cồn Cỏ đã gắn với việc bảo tồn biển. Mục từ này giải thích một khu bảo tồn biển được tổ chức ra sao, vì sao chỉ cần để yên một vùng nhỏ mà cá lại nhiều lên ở cả vùng xung quanh, và bạn cư xử thế nào khi đặt chân tới.
Khu bảo tồn biển là gì, khác vườn quốc gia ra sao
Trên đất liền, người ta quen với khái niệm vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên: một vùng rừng có ranh giới, có lực lượng bảo vệ, có quy định cái gì được làm, cái gì không. Khu bảo tồn biển áp dụng ý tưởng ấy cho vùng nước, nhưng khó hơn nhiều. Không có hàng rào nào dưới biển, cá bơi ra bơi vào, ấu trùng trôi theo dòng chảy đi rất xa, còn người đi biển lại không nhìn thấy ranh giới.
Vì vậy ranh giới khu bảo tồn biển thường được đánh dấu bằng phao, toạ độ trên hải đồ và biển báo ở cảng, bến. Bên trong là các hệ sinh thái cần giữ: rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, bãi đẻ của rùa, nơi cá tụ về sinh sản. Một số vườn quốc gia của nước ta, như Côn Đảo hay Núi Chúa, quản lý cả phần rừng trên cạn lẫn một vùng biển kề bên; còn những nơi như Hòn Mun hay Cù Lao Chàm được thành lập trực tiếp dưới dạng khu bảo tồn biển.
Khu bảo tồn biển Hòn Mun ở vịnh Nha Trang được thành lập thí điểm từ đầu những năm 2000 và thường được nhắc tới như khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam. Từ bài học ở đó, nhiều khu khác được quy hoạch và thành lập dọc bờ biển, từ giữa vịnh Bắc Bộ tới vùng biển Tây Nam.
Các phân khu trong một khu bảo tồn biển
Một khu bảo tồn biển không cấm hết mọi thứ. Nó được chia thành các vùng với mức bảo vệ khác nhau, tên gọi cụ thể có thể khác nhau tùy văn bản quy định, nhưng cách chia thường theo tinh thần dưới đây.
| Phân khu | Ý nghĩa | Hoạt động thường được phép | Hoạt động thường bị cấm |
|---|---|---|---|
| Bảo vệ nghiêm ngặt (vùng lõi) | nơi giữ nguyên trạng tự nhiên, thường là rạn san hô đẹp nhất hoặc bãi đẻ | nghiên cứu, giám sát theo giấy phép | đánh bắt, neo đậu, khai thác mọi hình thức |
| Phục hồi sinh thái | nơi hệ sinh thái đã suy giảm cần thời gian hồi lại | tham quan có kiểm soát, phục hồi san hô, nghiên cứu | đánh bắt bằng ngư cụ huỷ diệt, khai thác san hô |
| Dịch vụ, hành chính | nơi đặt bến, trạm, khu đón khách | neo đậu theo quy định, tham quan, sinh hoạt cộng đồng | xả thải, xây dựng trái phép |
| Vùng đệm bao quanh | vùng giảm áp lực cho khu bên trong | nghề cá truyền thống có quản lý | nghề lưới kéo đáy, chất nổ, hoá chất |
Chính cách chia vùng này giúp khu bảo tồn sống được với cộng đồng xung quanh. Ngư dân vẫn đánh cá ở vùng được phép, du khách vẫn được ngắm ở vùng dịch vụ, còn vùng lõi nhỏ thì được để yên tuyệt đối để làm "ngân hàng giống" cho cả vùng biển.
Vì sao để yên một góc nhỏ mà cả vùng biển giàu lên
Điều nhiều người thấy khó tin là cấm đánh bắt ở một vùng nhỏ lại khiến ngư dân quanh đó bắt được nhiều cá hơn sau một thời gian. Các nhà khoa học biển gọi đó là hiệu ứng tràn. Trong vùng lõi, cá được sống đủ lâu để lớn. Một con cá mú hay cá hồng cái lớn đẻ ra nhiều trứng hơn hẳn một con nhỏ cùng loài, và trứng của cá mẹ lớn thường khoẻ hơn. Khi mật độ trong vùng lõi tăng, cá trưởng thành bắt đầu bơi ra ngoài, còn trứng và ấu trùng trôi theo dòng chảy đi khắp vùng xung quanh.
Hình dung thế này: nếu mỗi năm bạn hái hết mọi quả trong vườn, kể cả quả non, thì cây không bao giờ có hạt để mọc thêm. Còn nếu bạn chừa lại vài gốc lớn, không hái gì, để chim mang hạt đi khắp nơi, thì cả quả đồi dần phủ xanh. Vùng lõi khu bảo tồn biển chính là mấy gốc cây chừa lại ấy.
Không chỉ cá. Rạn san hô trong vùng không bị neo thuyền, không bị lưới quét qua, không bị dẫm đạp sẽ giữ được cấu trúc ba chiều phức tạp, chỗ trú cho hàng trăm loài nhỏ. Cỏ biển không bị cày xới thì giữ được đáy cát, lọc nước và làm bãi ăn cho rùa biển, bò biển. Một hệ sinh thái nguyên vẹn chịu đựng những đợt nóng, bão hay tẩy trắng san hô tốt hơn hệ đã bị khai thác kiệt.
Một buổi lặn ống thở ở rìa vùng được phép
Nước vịnh buổi sáng phẳng như mặt kính. Một nhóm nhỏ thả mình xuống bên rìa khu được phép tham quan, mặc áo phao, mỗi người một ống thở. Ngay dưới bụng họ là những cụm san hô cành xanh nhạt, cá thia nhỏ xíu màu xanh lam lượn quanh như bầy chim sẻ. Một con cá bướm sọc vàng nghiêng mình rỉa mặt san hô. Người hướng dẫn giơ tay ra hiệu cả nhóm dừng lại, nổi yên, nhìn xuống chứ không bơi sát.
Khoảnh khắc ấy là thứ mà một khu bảo tồn muốn giữ: con người được ngắm, nhưng ngắm từ trên mặt nước, không chạm, không đạp. Nhiều điểm tham quan trong khu bảo tồn có quy định số người mỗi lượt, có lối đi riêng, có người hướng dẫn. Điều đó không phải để làm khó khách, mà vì một cú đạp chân vô tình có thể bẻ gãy cành san hô đã mất nhiều năm mới mọc ra.
Nếu bạn chưa biết bơi vững, hãy mặc áo phao và đi cùng người hướng dẫn, chọn chỗ nước lặng. Lặn ống thở là cách ngắm biển nhẹ nhàng nhất, nhưng vẫn cần một người lớn biết bơi đi cùng trẻ em, và cần nghe theo hướng dẫn tại chỗ về sóng, gió và vùng nước được phép xuống.
Vài khu bảo tồn và vườn quốc gia có vùng biển
Danh sách dưới đây không đầy đủ, chỉ gồm một số nơi được nhắc nhiều trong tài liệu bảo tồn, mỗi nơi giữ một nét riêng của biển nước ta.
| Nơi | Vùng biển | Điều đáng chú ý |
|---|---|---|
| Hòn Mun | vịnh Nha Trang, Nam Trung Bộ | thường được nhắc là khu bảo tồn biển đầu tiên; rạn san hô đa dạng |
| Cù Lao Chàm | ngoài khơi Hội An, Trung Trung Bộ | khu dự trữ sinh quyển thế giới; cộng đồng trên đảo nổi tiếng nói không với túi ni lông |
| Côn Đảo | biển phía đông Nam Bộ | vườn quốc gia có vùng biển; bãi đẻ của rùa biển, cỏ biển, rạn san hô |
| Phú Quốc | vùng biển Tây Nam | thảm cỏ biển rộng, bãi ăn của bò biển; rạn san hô quanh các đảo nhỏ |
| Núi Chúa | cực nam Trung Bộ | vườn quốc gia khô hạn sát biển; có bãi rùa lên đẻ |
| Cồn Cỏ | ngoài khơi miền Trung | đảo nhỏ gốc núi lửa, rạn san hô quanh đảo |
| Bạch Long Vĩ | giữa vịnh Bắc Bộ | đảo xa bờ giữa vịnh, nơi nhiều loài cá, giáp xác và rạn san hô quanh đảo |
Mỗi khu có ban quản lý và quy định riêng. Trước khi tới, cách tốt nhất là tìm thông tin từ ban quản lý hoặc chính quyền địa phương để biết vùng nào được tham quan, mùa nào nên tránh.
Người giữ biển là ai
Một khu bảo tồn biển không thể sống chỉ nhờ vài cán bộ và một chiếc ca nô tuần tra. Vùng nước quá rộng, đêm thì dài, còn người muốn khai thác lén thì thuộc từng con nước. Vì vậy ở nhiều nơi, người giữ biển quan trọng nhất lại chính là cộng đồng sống quanh đó: ngư dân, người chở khách, người bán hàng trên đảo.
Mô hình mà các nhà quản lý gọi là đồng quản lý trao cho cộng đồng một phần quyền và trách nhiệm: tổ ngư dân tự giám sát một vùng nước gần làng, báo khi thấy tàu dùng chất nổ hay lưới kéo đáy, đổi lại họ được ưu tiên khai thác hợp lý và làm dịch vụ ngắm biển. Khi người dân thấy cá trong rạn nhiều lên, thấy khách tới vì san hô còn đẹp, việc giữ biển trở thành chuyện giữ nồi cơm của chính họ.
Ở Cù Lao Chàm, câu chuyện cả đảo hạn chế túi ni lông từng được nhắc đến như một ví dụ: khách lên đảo được nhắc không mang túi ni lông, hàng quán đổi sang túi giấy, lá, giỏ. Một thay đổi nhỏ ở bến tàu, nhưng nó cho thấy bảo tồn biển bắt đầu từ những thói quen trên bờ chứ không chỉ từ những quy định dưới nước.
Ba hiểu lầm phổ biến về khu bảo tồn biển
"Bảo tồn là cấm tiệt, người dân hết đường sống." Thật ra phần lớn diện tích khu bảo tồn vẫn cho phép những hoạt động có quản lý. Chỉ vùng lõi là để yên hoàn toàn. Nhiều nơi, chính cộng đồng ngư dân tham gia tuần tra, chuyển sang làm dịch vụ đưa khách ngắm biển, và hưởng lợi khi cá nhiều trở lại.
"Khu bảo tồn thì cái gì cũng đã được bảo vệ." Một khu bảo tồn trên giấy chưa đủ. Biển chịu ảnh hưởng của rác từ đất liền, nước thải, nắng nóng bất thường và dòng chảy mang rác từ xa tới. Hiệu quả thật phụ thuộc vào việc tuần tra, giám sát, và vào ý thức của cả người địa phương lẫn khách.
"Nhặt một mẩu san hô chết làm kỷ niệm thì không sao." Mẩu san hô chết vẫn là nền cho ấu trùng san hô mới bám vào, là nhà cho cua, ốc, giun nhỏ. Mang ra khỏi biển cũng là mang đi một phần của rạn. Trong khu bảo tồn, việc lấy san hô, vỏ ốc, đá rạn thường bị cấm rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam là ở đâu?
Khu bảo tồn biển Hòn Mun ở vịnh Nha Trang thường được nhắc tới như khu bảo tồn biển đầu tiên của nước ta, được thành lập thí điểm từ đầu những năm 2000 để giữ những rạn san hô phong phú trong vịnh.
Vào khu bảo tồn biển có được bơi và lặn ngắm san hô không?
Thường là được, nhưng chỉ ở những vùng cho phép tham quan và theo quy định của ban quản lý. Vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt thì không cho khách vào. Khi ngắm, giữ khoảng cách, không đứng lên san hô, không chạm hay cho cá ăn.
Hiệu ứng tràn trong bảo tồn biển là gì?
Đó là hiện tượng khi một vùng biển được cấm khai thác đủ lâu, cá trong đó lớn lên và sinh sản nhiều hơn, rồi cá trưởng thành bơi ra ngoài, trứng và ấu trùng trôi theo dòng nước tới các vùng xung quanh, giúp ngư dân lân cận bắt được nhiều cá hơn.
Vì sao không nên mua san hô hay vỏ ốc làm quà lưu niệm?
San hô và vỏ ốc đẹp bày bán thường được lấy từ rạn, có khi lấy cả sinh vật còn sống. Mỗi món như vậy là một phần môi trường sống của nhiều loài khác. Việc khai thác, buôn bán nhiều loài san hô và sinh vật biển còn bị pháp luật hạn chế.
Người dân sống quanh khu bảo tồn biển có còn được đánh cá không?
Có. Phần lớn khu bảo tồn biển chỉ cấm khai thác ở vùng lõi và hạn chế một số ngư cụ huỷ diệt ở vùng khác. Nghề cá truyền thống vẫn được làm ở vùng cho phép, và nhiều nơi người dân còn có thêm sinh kế từ việc đưa khách đi ngắm biển.
Làm sao biết mình đang ở trong vùng cấm của khu bảo tồn?
Ranh giới thường được đánh dấu bằng phao và được ghi trong quy định của ban quản lý. Cách chắc chắn nhất là hỏi ban quản lý, người hướng dẫn hoặc chủ thuyền có giấy phép trước khi xuống nước, và đi theo đúng lối họ chỉ.