Rùa biển cái sống cả đời ngoài khơi nhưng phải lên bờ để đẻ trứng, và nó thường quay về chính vùng biển, có khi chính dải bãi cát, nơi nó đã nở ra từ nhiều năm trước. Trong một đêm, rùa mẹ bò lên bãi, đào hố, đẻ một ổ khoảng một trăm quả trứng, lấp cát rồi trở lại biển, không bao giờ quay lại chăm con.
Từ đó, số phận của ổ trứng phụ thuộc vào cát, vào nắng, vào ánh trăng và vào cách con người cư xử trên bãi biển. Mục từ này đi theo trình tự một đêm đẻ trứng, rồi tới lúc rùa con nở, và kết thúc bằng những điều bạn nên làm nếu có dịp tận mắt chứng kiến cảnh ấy.
Vì sao rùa mẹ tìm được đường về
Rùa biển con sau khi nở sẽ trôi dạt và bơi khắp đại dương nhiều năm. Rùa cái chỉ quay lại vùng sinh ra khi đã trưởng thành, mà với nhiều loài rùa biển, đó là chuyện của hàng chục năm sau. Làm sao nó nhớ đường?
Bằng chứng tích luỹ qua nhiều nghiên cứu cho thấy rùa biển cảm nhận được từ trường Trái Đất. Mỗi đoạn bờ biển có một "dấu ấn từ" riêng: cường độ và góc nghiêng của từ trường ở đó khác với chỗ khác. Người ta cho rằng rùa con ghi nhớ dấu ấn này ngay từ những ngày đầu đời, và nhiều năm sau dùng nó như một chiếc la bàn kèm địa chỉ để tìm về. Khi tới gần bờ, mùi nước và những tín hiệu khác có thể giúp nó định vị chính xác hơn.
Rùa mẹ không đẻ một lần rồi thôi. Trong một mùa sinh sản, nó có thể lên bờ nhiều lần, mỗi lần cách nhau khoảng vài tuần, mỗi lần một ổ. Sau mùa đó, phần lớn rùa cái nghỉ một vài năm mới đẻ lại, vì nó cần thời gian dài để tích đủ năng lượng cho chuyến đi và cho những ổ trứng tiếp theo.
Hãy hình dung bạn rời làng từ lúc mới lọt lòng, lang thang khắp thế giới không bản đồ, rồi một ngày tự tìm về đúng con đường làng. Rùa biển làm điều đó bằng một giác quan mà con người không có.
Một bãi đẻ tốt cần những gì
Không phải bãi cát nào rùa cũng chọn. Một bãi đẻ tốt trước hết phải có cát đủ dày và đủ tơi để đào được hố sâu, nhưng không quá khô tới mức thành hố sụp ngay khi vừa đào. Cát phải thoát nước tốt để trứng không bị úng, và phải có một dải nằm cao hơn mức nước triều lớn để ổ không bị sóng ngập.
Lối vào từ biển cũng quan trọng. Bãi có đá ngầm chắn ngang hay dốc đứng sẽ làm rùa mẹ khó lên. Phía sau bãi thường là dải cây bụi hoặc rừng ven biển, vừa tạo bóng tối giúp rùa con định hướng ra biển, vừa giữ cho cát không bị gió thổi bay đi.
Những điều tưởng như nhỏ nhặt với con người lại là chuyện lớn với rùa: một dãy đèn chiếu ra biển, một bức tường kè, một hàng ghế nằm để lại qua đêm, những hố cát trẻ con đào ban ngày rồi bỏ đó. Rùa mẹ có thể vấp vào chướng ngại, quay lại biển và đẻ trứng ở nơi kém an toàn hơn, còn rùa con có thể rơi vào hố mà không leo ra được. Vì vậy ở những bãi rùa còn về, việc giữ bãi tự nhiên, tối và thông thoáng là cách bảo vệ đơn giản mà hiệu quả nhất.
Một đêm đẻ trứng diễn ra thế nào
Rùa biển cái thường lên bãi vào ban đêm, khi cát đã nguội và ít kẻ săn mồi. Trình tự dưới đây là mô tả chung cho nhiều loài rùa biển, mỗi loài có khác biệt nhỏ.
- Dò bờ. Rùa mẹ trồi đầu gần mép nước, nhìn và cảm nhận bãi một lúc. Nếu thấy ánh đèn, tiếng động hay bóng người di chuyển, nó có thể quay lại biển.
- Bò lên bãi. Trên cạn, cơ thể vốn nhẹ nhàng dưới nước trở nên nặng nề. Nó dùng bốn chân chèo lết từng đoạn, để lại vệt bò giống vết xe xích trên cát.
- Dọn chỗ. Tới vùng cát khô phía trên mức nước triều cao, nó quét cát bằng chân chèo trước để tạo một lòng chảo nông cho thân mình nằm vào.
- Đào hố trứng. Hai chân chèo sau thay nhau múc cát, khéo léo như đôi bàn tay, đào một hố sâu hình bình có miệng hẹp, lòng rộng.
- Đẻ trứng. Trứng tròn, trắng, vỏ dai như da, rơi xuống hố từng quả hoặc vài quả một. Lúc này rùa mẹ gần như bất động, như rơi vào trạng thái tập trung hoàn toàn.
- Lấp và nguỵ trang. Nó lấp hố bằng chân sau, nén cát, rồi dùng chân trước hất cát tung toé khắp xung quanh để xoá dấu vị trí ổ.
- Trở lại biển. Rùa mẹ bò ra mép nước và biến mất vào sóng. Nó sẽ không quay lại xem ổ trứng của mình.
Trong lúc đẻ, mắt rùa thường chảy ra một dòng chất lỏng trông như nước mắt. Đó không phải rùa "khóc" vì đau. Rùa biển có tuyến muối ở gần mắt, giúp thải lượng muối thừa từ nước biển và thức ăn. Dưới nước không ai thấy, lên bờ thì dòng "nước mắt" ấy mới lộ ra, đồng thời giữ cho mắt khỏi bị cát làm khô.
Cát nóng hay cát mát quyết định rùa đực hay rùa cái
Ở rùa biển, giới tính của rùa con không được định sẵn từ lúc thụ tinh như ở người. Nó phụ thuộc vào nhiệt độ của cát quanh trứng trong một giai đoạn giữa thời kỳ ấp. Bảng dưới đây mô tả nguyên tắc chung.
| Điều kiện cát trong lúc ấp | Rùa con nở ra thường là | Ví dụ hình dung |
|---|---|---|
| Ấm hơn | Phần lớn là rùa cái | Bãi cát sáng màu phơi nắng gắt, ổ nông |
| Mát hơn | Phần lớn là rùa đực | Ổ dưới bóng cây, cát ẩm, mùa mưa |
| Trong khoảng giữa | Cả đực lẫn cái | Bãi có điều kiện đa dạng |
| Quá nóng | Trứng có thể hỏng, rùa con yếu | Đợt nắng nóng kéo dài bất thường |
Trứng nằm trong cát khoảng hai tháng, dài ngắn tuỳ loài và nhiệt độ. Ổ ấm thì nở sớm hơn, ổ mát thì lâu hơn.
Chính cơ chế này khiến các nhà khoa học lo ngại trước việc khí hậu ấm lên. Nếu cát ở nhiều bãi đẻ nóng dần, số rùa cái sinh ra có thể áp đảo, và trong tương lai các quần thể sẽ thiếu rùa đực. Ở một số nơi, các chương trình bảo tồn theo dõi nhiệt độ cát, che bóng cho ổ trứng hoặc chuyển trứng tới khu ấp được kiểm soát.
Rùa con nở và cuộc chạy ra biển
Rùa con dùng một chiếc răng nhỏ tạm thời ở mũi để rạch vỏ trứng. Nhưng thoát khỏi vỏ mới chỉ là bước đầu: cả ổ còn nằm sâu dưới lớp cát. Những chú rùa nhỏ cùng nhau cựa quậy, con trên cào cát xuống, con dưới giẫm lên, cả nhóm cứ thế nhích dần lên như một đội thợ cùng đào đường hầm. Chúng thường đợi tới khi lớp cát trên cùng nguội đi, tức là chiều tối hoặc ban đêm, mới trồi lên.
Mặt cát bỗng lõm xuống thành một vũng nhỏ. Rồi một cái đầu đen bằng đầu ngón tay ló ra, tiếp theo là cái thứ hai, thứ ba, rồi cả chục chiếc mai nhỏ tràn ra mặt bãi. Không ai chỉ đường, nhưng chúng cùng quay về một hướng, nơi đường chân trời trên biển sáng nhạt hơn so với dải cây tối đen phía sau, và chạy. Những chiếc chân chèo bé xíu quạt cát lia lịa cho tới khi con sóng đầu tiên phủ lên và cuốn chúng đi.
Rùa con tìm biển nhờ ánh sáng: trên một bãi tự nhiên, phía biển luôn sáng hơn phía đất liền vì ánh trăng, ánh sao phản chiếu trên mặt nước. Đèn đường, đèn nhà, đèn pin và ánh lửa trên bãi làm chúng đi lạc vào đất liền, kiệt sức hoặc bị ăn thịt. Vì vậy những bãi rùa đẻ cần được giữ tối vào mùa sinh sản.
Ra tới biển, rùa con bơi một mạch nhiều ngày không nghỉ để thoát khỏi vùng nước nông nhiều kẻ săn mồi. Sau đó là những năm mà các nhà khoa học từng gọi là "những năm mất tích", vì rất khó theo dõi. Ngày nay người ta biết nhiều rùa con trôi theo dòng hải lưu, ẩn trong những thảm rong trôi nổi giữa đại dương. Chỉ một phần rất nhỏ trong số rùa con nở ra sống sót tới tuổi trưởng thành.
Gặp rùa biển lên bãi: nên và không nên
Chứng kiến rùa biển đẻ trứng là trải nghiệm hiếm hoi, nhưng cũng là lúc rùa mẹ nhạy cảm nhất. Một hành động vô ý có thể khiến nó bỏ dở và quay lại biển.
| Nên | Không nên |
|---|---|
| Đứng thật xa, ngồi thấp, giữ yên lặng | Đi lại gần, đứng chắn đường rùa bò |
| Tắt đèn pin, tắt màn hình điện thoại | Rọi đèn, bật đèn chớp chụp ảnh |
| Đi theo hướng dẫn của cán bộ bảo tồn nếu có | Chạm vào mai, ngồi lên hoặc nâng rùa |
| Báo cho ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền địa phương khi thấy rùa hoặc ổ trứng | Đào ổ, lấy trứng, cắm đánh dấu tự phát |
| Để rùa con tự bò ra biển | Nhặt rùa con thả xuống nước giúp, cho vào xô hay mang về nuôi |
Để rùa con tự bò quãng đường từ ổ ra biển là điều quan trọng: được cho là đó là lúc chúng "ghi" lại dấu ấn của bãi biển quê nhà. Nếu bạn thấy rùa con đi lạc vào đất liền hay mắc kẹt, hãy báo cho người có trách nhiệm thay vì tự xử lý.
Rùa biển đẻ trứng ở Việt Nam
Việt Nam có những bãi cát mà rùa biển vẫn tìm về đẻ trứng, trong đó Vườn quốc gia Côn Đảo được biết đến là nơi vích, tức rùa xanh, lên đẻ trứng nhiều nhất cả nước. Ở đây, lực lượng bảo tồn tuần tra bãi đẻ vào ban đêm suốt mùa sinh sản, ghi nhận từng con rùa mẹ, và chuyển những ổ trứng có nguy cơ bị ngập triều hoặc bị xâm hại vào khu ấp an toàn. Khi rùa con nở, chúng được thả về biển đúng cách.
Ngoài Côn Đảo, rùa biển còn lên đẻ ở một số bãi cát khác dọc bờ biển và các đảo, nhưng nhiều bãi đã vắng bóng rùa vì xây dựng ven biển, ánh đèn, khai thác cát và việc lấy trứng trong quá khứ. Các loài rùa biển ở Việt Nam đều thuộc diện được pháp luật bảo vệ, việc bắt, giết, mua bán rùa, trứng rùa và sản phẩm từ rùa là vi phạm.
Một số khu bảo tồn tổ chức cho du khách theo dõi rùa đẻ hoặc thả rùa con dưới sự hướng dẫn của cán bộ, với số người giới hạn và quy định rất chặt. Đó là cách đúng để tận mắt thấy cảnh ấy mà không làm hại rùa. Nếu tình cờ gặp rùa lên bãi ở nơi khác, hãy giữ khoảng cách, giữ tối và báo cho chính quyền hoặc cơ quan bảo tồn gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Rùa biển đẻ trứng vào mùa nào?
Mùa đẻ trứng thay đổi theo loài và theo vùng biển. Ở nhiều bãi đẻ tại vùng nhiệt đới, mùa sinh sản kéo dài nhiều tháng trong năm, rùa mẹ lên bờ chủ yếu vào ban đêm. Muốn biết chính xác, nên hỏi ban quản lý khu bảo tồn ở nơi đó.
Một ổ trứng rùa biển có bao nhiêu quả?
Một ổ thường có khoảng một trăm quả trứng, nhiều ít tuỳ loài và tuỳ con. Trong một mùa, rùa mẹ có thể đẻ nhiều ổ cách nhau vài tuần, rồi nghỉ một vài năm mới quay lại đẻ tiếp.
Vì sao rùa biển khóc khi đẻ trứng?
Rùa không khóc vì đau. Gần mắt rùa có tuyến muối thải lượng muối thừa từ nước biển và thức ăn. Dưới nước không ai thấy, khi lên bờ thì dòng chất lỏng ấy lộ ra trông như nước mắt, đồng thời giữ mắt khỏi khô và dính cát.
Rùa con có cần người giúp thả xuống biển không?
Thường là không. Rùa con cần tự bò từ ổ ra biển để định hướng và được cho là để ghi nhớ bãi quê nhà. Nếu thấy rùa con đi lạc vào đất liền hay mắc kẹt, hãy báo cho cán bộ bảo tồn hoặc chính quyền địa phương xử lý.
Có được chụp ảnh rùa biển đẻ trứng không?
Ánh đèn và đèn chớp làm rùa mẹ hoảng và có thể bỏ dở việc đẻ, còn làm rùa con đi lạc. Ở nơi có quy định, chỉ chụp khi cán bộ bảo tồn cho phép và theo cách họ hướng dẫn, nếu không thì tốt nhất là ngắm bằng mắt.
Thấy rùa biển hoặc ổ trứng trên bãi thì báo cho ai?
Hãy báo cho ban quản lý khu bảo tồn biển hoặc vườn quốc gia gần nhất, hoặc chính quyền địa phương, lực lượng biên phòng. Trong lúc chờ, giữ người xung quanh tránh xa, không chiếu đèn, không đào ổ hay di chuyển trứng.