Hải sâm là một con vật, không phải một loại cây hay củ. Nó là động vật da gai thân mềm, hình dạng như một quả dưa chuột nằm dài dưới đáy biển, cả đời bò chậm rãi, nuốt cát và bùn rồi tiêu hoá lớp vụn hữu cơ dính trong đó, nhả ra phía sau những sợi cát sạch. Gọi nó là chiếc máy hút bụi của đáy biển không sai mấy.
Cơ thể hiền lành ấy lại chứa vài trong số những điều lạ lùng nhất của thế giới động vật: thở bằng cách bơm nước qua hậu môn, cho một loài cá nhỏ vào ở trong người, và khi bị dồn ép thì nhả cả ruột ra ngoài để chạy trốn rồi mọc lại sau đó.
Họ hàng sao biển, chỉ là nằm ngang và mềm đi
Hải sâm cùng ngành động vật da gai với sao biển và cầu gai. Nghe thì lạ, vì nó chẳng có gai cứng nào, nhưng nếu soi da hải sâm dưới kính hiển vi, bạn sẽ thấy những mảnh đá vôi tí hon hình mỏ neo, hình bánh xe, hình tấm lưới rải trong lớp da dày. Đó là những gì còn lại của lớp áo giáp mà họ hàng của nó vẫn mang.
Hãy hình dung một con cầu gai bị kéo dài ra theo trục từ miệng tới hậu môn, rồi đặt nằm nghiêng xuống đáy. Đó là kế hoạch cơ thể của hải sâm: miệng ở một đầu, hậu môn ở đầu kia, năm dải chân ống chạy dọc thân, trong đó những dải nằm ở mặt bụng giúp bò, còn ở lưng có thể biến thành những nốt sần hay gai mềm.
Quanh miệng hải sâm là một vòng xúc tu, thật ra là chân ống biến đổi. Có loài xúc tu ngắn như những chiếc xẻng nhỏ, liên tục xúc cát đưa vào miệng. Có loài xúc tu phân nhánh như cành cây, xoè ra đón dòng nước để bắt hạt thức ăn trôi qua rồi lần lượt đưa từng cành vào miệng mút sạch, trông như đứa trẻ mút từng ngón tay dính kẹo.
Một ngày dưới đáy biển của một con hải sâm
Sáng sớm, ánh nắng xuyên qua làn nước trong xuống một thảm cỏ biển. Một con hải sâm nâu nằm giữa hai khoảnh cỏ, xúc tu quanh miệng nhịp nhàng xúc cát. Nó nhích lên một chút, rồi lại một chút. Phía sau, một vệt cát sạch được nhả ra thành những cuộn nhỏ ngay ngắn. Trên mặt nước, một người lặn ống thở dừng lại, nổi im, nhìn xuống khá lâu mà không ai trong hai bên vội vã gì.
Một ngày của hải sâm phần lớn là như thế. Nó không săn đuổi, không chạy trốn nhanh, chỉ bò và ăn. Nhiều loài hoạt động mạnh hơn vào ban đêm và nằm yên hoặc vùi một phần thân trong cát lúc ban ngày. Mỗi con xử lý một lượng cát đáng kể trong một năm, và trên những đáy biển có nhiều hải sâm, gần như từng hạt cát đều đã từng đi qua bụng chúng.
Việc tiêu hoá lớp vụn hữu cơ trong cát giải phóng lại các chất dinh dưỡng vào nước, nuôi tảo và cỏ biển xung quanh. Khi bò và đào, hải sâm cũng xới tơi lớp cát mặt, đưa oxy xuống sâu hơn. Một số nghiên cứu còn cho rằng hoạt động tiêu hoá của chúng giúp nước quanh rạn bớt chua ở quy mô nhỏ. Đó là những việc lặng lẽ mà nếu thiếu đi, đáy biển sẽ tù đọng hơn nhiều.
Hiểu lầm về hải sâm và điều khoa học biết
Vì quen thuộc qua tên gọi nhiều hơn là qua chính con vật, hải sâm thường bị hiểu sai ở mấy điểm sau:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Hải sâm là một loại thực vật biển, giống củ sâm | Hải sâm là động vật có hệ thần kinh, cơ, ruột, sinh sản hữu tính. Cái tên chỉ đến từ hình dáng |
| Hải sâm sống ở mọi nơi nên không lo hết | Ở nhiều vùng biển trên thế giới, các loài hải sâm bị khai thác nhiều đã trở nên hiếm, và một số loài được đưa vào danh sách cần bảo vệ |
| Hải sâm chỉ có ở vùng nước nông ấm | Hải sâm có mặt từ bãi triều tới những đồng bằng bùn ở biển sâu tối đen, nơi chúng thường là nhóm động vật đông đảo nhất trên đáy |
| Con nào cũng nhả ruột khi bị chạm | Chỉ một số loài làm vậy, và chỉ khi bị đe doạ thật sự. Đó là phản ứng tốn kém, con vật cần thời gian dài để phục hồi |
| Hải sâm không làm được gì nhiều cho biển | Chúng tái chế chất hữu cơ, xới cát, trả lại chất dinh dưỡng, góp phần giữ đáy biển sạch và khoẻ |
Điểm thứ hai là điều đáng nhớ nhất. Việc khai thác hải sâm quá mức để làm thực phẩm và dược liệu đã khiến quần thể của chúng suy giảm ở nhiều vùng, và vì chúng sinh sản chậm, lớn chậm, nên phục hồi rất khó khăn.
Thở bằng hậu môn và một vị khách trọ kỳ lạ
Hai cây phổi nước bên trong thân. Phần lớn hải sâm thở bằng một cặp ống phân nhánh trong thân, gọi là cây hô hấp, nối với khoang gần hậu môn. Con vật hút nước biển vào qua hậu môn, giữ một lúc cho oxy thấm qua thành ống, rồi đẩy nước ra. Nếu ngồi nhìn kỹ một con hải sâm, đôi khi bạn thấy đầu đuôi của nó phập phồng đều đặn như đang thở.
Một chú cá thuê nhà. Cửa ra vào ấy rộng đủ để một loài cá nhỏ, thân dài mảnh, chui vào trú ẩn bên trong thân hải sâm. Cá thường ra ngoài kiếm ăn ban đêm và chui ngược trở vào bằng đuôi trước. Đôi khi còn có cả cua nhỏ, giun nhỏ sống chung trong hoặc trên thân hải sâm.
Ống dính để tự vệ. Một số loài khi bị quấy sẽ phóng ra từ hậu môn những sợi ống trắng rất dính, bám chặt và làm rối kẻ tấn công. Sợi này có chứa chất độc với nhiều loài cá.
Nhả ruột rồi mọc lại. Khi bị đe doạ nghiêm trọng, một số loài co thân mạnh đến mức đẩy một phần nội tạng ra ngoài. Kẻ săn mồi bị phân tâm bởi "món quà" ấy, còn con hải sâm bò đi, và trong vài tuần đến vài tháng sau đó mọc lại các phần đã mất.
Lớp da biết cứng mềm theo ý muốn
Một điều ít người biết về hải sâm là lớp thành thân của nó có thể đổi độ cứng trong chốc lát. Khi bị chạm, nhiều con co lại cứng đơ như khúc gỗ, rất khó cắn. Khi cần chui qua khe đá hẹp, nó lại mềm nhũn gần như chảy ra, rồi cứng lại khi đã chui qua.
Bí mật nằm ở một loại mô liên kết mà sợi trong đó có thể khoá chặt vào nhau hoặc nhả ra dưới sự điều khiển của thần kinh. Các nhà khoa học vật liệu đã lấy cảm hứng từ lớp da này để thử nghiệm những vật liệu mềm cứng thay đổi được, chẳng hạn cho các điện cực mảnh cấy vào cơ thể người, cần cứng khi đưa vào và mềm khi đã nằm đúng chỗ.
Ở biển sâu, nơi ánh sáng không chạm tới, có những loài hải sâm còn kỳ lạ hơn: thân trong suốt màu hồng, có thể nhấc mình khỏi đáy và bơi lững lờ bằng những vạt da như mép váy. Robot lặn đã ghi được hình ảnh của chúng, và mỗi lần như vậy, người xem thường không đoán ra đó là họ hàng của con hải sâm nâu quen thuộc ven bờ.
Đứng thẳng lên như rắn hổ mang để sinh sản
Phần lớn thời gian hải sâm nằm dài trên đáy. Nhưng vào mùa sinh sản, người lặn ở một số vùng rạn có thể bắt gặp một cảnh lạ: những con hải sâm nhấc nửa thân trước lên khỏi đáy, dựng đứng và lắc lư nhẹ như rắn hổ mang, rồi phóng ra từ gần đầu những làn khói trắng mờ. Đó là trứng hoặc tinh trùng được thả vào dòng nước. Dựng cao thân lên giúp đưa chúng vào dòng chảy, tăng cơ hội gặp nhau.
Cũng như nhím biển, hải sâm thụ tinh ngoài cơ thể, nên con đực và con cái phải sống đủ gần. Khi số lượng bị khai thác quá mức và các cá thể sống thưa thớt, trứng và tinh trùng khó gặp nhau, quần thể có thể không tự phục hồi nổi dù không còn ai khai thác nữa. Đây là lý do các nhà bảo tồn coi trọng việc giữ lại đủ mật độ hải sâm ở từng vùng.
Một số loài có cách khác: tự thắt ngang thân rồi tách đôi, mỗi nửa mọc lại phần còn thiếu thành một con hoàn chỉnh. Ở những vùng nước lạnh, có loài lại ấp con non ngay trên mình hoặc trong khoang cơ thể. Một nhóm động vật trông chậm chạp, đơn giản như vậy hoá ra có cả một bộ sưu tập chiến lược sinh sản đa dạng.
Gặp hải sâm ở thảm cỏ biển: nhìn và để yên
Ở vùng nước nông có thảm cỏ biển, nền cát quanh rạn, người lặn ống thở thường thấy hải sâm nằm im dưới đáy. Chúng chậm chạp đến mức nhiều người tưởng có thể nhặt lên dễ dàng. Nhưng nhấc hải sâm ra khỏi nước, bóp hay lật ngửa, có thể khiến những loài nhạy cảm phản ứng phóng ống dính hoặc nhả nội tạng, một cái giá rất đắt với con vật chỉ để đổi lấy một tấm ảnh.
Một số loài hải sâm có chất độc trong da và trong các sợi ống phóng ra, có thể gây kích ứng da và đặc biệt nguy hiểm nếu dính vào mắt. Nếu lỡ chạm và thấy rát, ngứa hay khó chịu ở mắt, hãy lên bờ và đến cơ sở y tế, đừng dụi mắt.
Ngắm hải sâm đúng cách là nổi trên mặt nước, quan sát nó xúc cát, nhìn những cuộn cát sạch nó để lại, và nếu may mắn, thấy chú cá nhỏ thò đầu ra từ chỗ không ai ngờ tới. Ở nhiều nơi, hải sâm đang ít dần đi, và mỗi con còn nằm trên đáy là một người dọn dẹp quý giá của biển.
Câu hỏi thường gặp
Hải sâm là động vật hay thực vật?
Hải sâm là động vật. Nó thuộc ngành động vật da gai, cùng nhóm với sao biển và nhím biển, có hệ thần kinh, cơ, ruột và sinh sản bằng trứng, tinh trùng. Tên gọi chỉ gợi đến hình dáng thuôn dài, không liên quan gì đến cây sâm trên cạn.
Hải sâm thở bằng gì?
Phần lớn hải sâm thở bằng một cặp ống phân nhánh trong thân gọi là cây hô hấp. Chúng hút nước biển vào qua hậu môn, để oxy thấm qua thành ống, rồi đẩy nước ra ngoài. Nhịp bơm nước này có thể quan sát được ở đuôi con vật.
Hải sâm nhả ruột ra rồi có chết không?
Ở những loài có khả năng này, hải sâm thường không chết ngay mà sẽ mọc lại phần nội tạng đã mất trong khoảng vài tuần đến vài tháng. Tuy vậy đó là phản ứng rất tốn sức, khiến con vật yếu đi một thời gian, vì vậy không nên quấy rầy hay bóp chúng.
Hải sâm có độc không?
Một số loài hải sâm có chất độc trong da và trong các sợi ống dính phóng ra khi bị quấy, có thể gây kích ứng da và đặc biệt nguy hiểm nếu dính vào mắt. Không nên cầm hải sâm lên. Nếu bị kích ứng, lên bờ và đến cơ sở y tế.
Hải sâm sống ở đâu?
Hải sâm sống ở hầu hết các vùng biển, từ bãi triều, thảm cỏ biển, nền cát quanh rạn san hô cho tới những đồng bằng bùn ở biển sâu tối đen. Ở nhiều vùng đáy biển sâu, chúng là nhóm động vật đông đảo nhất sống trên mặt đáy.
Vì sao hải sâm đang ít dần ở nhiều nơi?
Ở nhiều vùng biển, hải sâm bị khai thác nhiều trong thời gian dài. Chúng lớn chậm, sinh sản muộn và cần sống gần nhau để thụ tinh thành công, nên khi số lượng giảm mạnh thì rất khó phục hồi. Một số loài đã được đưa vào danh sách cần bảo vệ.