Ngắm biển có trách nhiệm có thể gói trong một câu: nhìn bằng mắt, để mọi thứ ở yên chỗ cũ, và rời đi mà biển không hề biết mình đã đến. Ở Việt Nam, điều đó có nghĩa cụ thể là không đứng lên san hô, không cầm sao biển lên chụp ảnh, không chiếu đèn vào rùa đang đẻ, không mua đồ đồi mồi, và mang rác của mình về.
Bờ biển nước ta dài, nhiều bãi tắm, nhiều đảo đẹp, và mỗi mùa hè có rất nhiều người cùng ra biển một lúc. Một hành động nhỏ của một người thì không đáng kể, nhưng nhân lên với cả nghìn người mỗi ngày thì thành vấn đề lớn. Mục từ này đi qua từng tình huống quen thuộc, từ vũng nước triều tới quầy quà lưu niệm, và nói rõ nên làm gì.
Nên và không nên, nhìn nhanh
Bảng dưới đây gom những tình huống bạn hay gặp nhất khi đi biển, đảo ở nước ta.
| Tình huống | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Vũng nước triều, bãi đá | đi giày, ngồi xuống nhìn thật gần, lật đá thì đặt lại đúng chỗ | nhặt sao biển, hải sâm, ốc còn sống mang về |
| Lặn ống thở trên rạn | nổi trên mặt nước, mặc áo phao nếu bơi chưa vững, giữ chân xa rạn | đứng, quỳ lên san hô, bẻ san hô, cho cá ăn |
| Bãi rùa đẻ | đi theo cán bộ bảo tồn, ngồi yên phía sau, tắt đèn | chiếu đèn, chụp đèn flash, chạm vào rùa, bế rùa con |
| Gặp thú biển khi đi thuyền | giảm tốc, giữ khoảng cách xa, để chúng tự đi | đuổi theo, nhảy xuống bơi cùng, cho ăn |
| Bãi tắm | nghe cờ hiệu và cứu hộ, hỏi trước về sứa | xuống nước khi có cảnh báo, chạm vào sứa dạt trên cát |
| Quầy quà lưu niệm | chọn quà làm từ vật liệu không lấy từ biển | mua san hô, vỏ ốc lớn, đồ đồi mồi, cá ngựa khô, sao biển khô |
Nhìn qua bảng, bạn sẽ thấy cột "nên" không đòi hỏi gì khó: chậm lại, nhìn kỹ, giữ khoảng cách. Điều khó nhất chỉ là cưỡng lại ý muốn cầm lên, mang về.
Vũng triều: thế giới nhỏ cần được trả lại nguyên vẹn
Buổi sáng triều rút, hai mẹ con ngồi xổm bên một vũng nước nhỏ giữa bãi đá. Đứa bé reo lên khi thấy một con sao biển màu cam bám dưới đáy, mấy con ốc nhỏ bò chậm trên thành đá, một con cá bống trong suốt vụt qua. Người mẹ nhẹ nhàng lật một hòn đá nhỏ lên cho con xem lũ cua con chạy toán loạn, rồi đặt hòn đá về đúng chỗ, đúng mặt như cũ.
Vũng triều là những vũng nước còn đọng lại trên bãi đá khi thuỷ triều rút. Mỗi vũng là một bể nuôi tự nhiên thu nhỏ, nơi sinh vật phải chịu được nắng nóng, nước ấm lên, mặn lên trong vài giờ trước khi triều lên trở lại. Đây là nơi tuyệt vời để trẻ em làm quen với biển, vì mọi thứ ở ngay trước mắt, nước nông và lặng.
Nhưng chính vì dễ tiếp cận nên vũng triều cũng dễ bị tổn thương. Lật đá mà không đặt lại thì những sinh vật sống dưới mặt đá bị phơi nắng đến chết. Nhấc sao biển ra khỏi nước để chụp ảnh khiến nó bị khô và tổn thương. Nhặt ốc còn sống về thì ốc chết trong túi. Hãy dạy trẻ một luật đơn giản: nhìn thật gần, nhưng mọi thứ phải ở lại trong vũng. Và luôn đi giày khi lội bãi đá, vì vỏ hà, nhím biển và đá sắc rất dễ làm đứt chân.
Trên rạn san hô và trong nước
Nổi, đừng đứng. Chỗ nước nông trên rạn là nơi người mới lặn ống thở hay muốn đứng nghỉ, nhưng cũng là nơi san hô dễ gãy nhất. Nếu mệt, hãy bơi về thuyền hoặc nổi bằng áo phao, đừng đặt chân xuống rạn.
Không cho cá ăn. Bánh mì, thức ăn thừa làm cá kéo tới thành đàn trông rất vui mắt, nhưng thay đổi tập tính kiếm ăn của chúng, làm những loài ăn tảo bỏ việc giữ sạch rạn, và làm bẩn nước.
Không chạm, không đuổi. Nhiều sinh vật trên rạn có gai, có nọc hoặc rất mỏng manh. Cá nóc phồng mình khi bị đuổi là đang hoảng sợ, mỗi lần như vậy nó mất rất nhiều sức.
Học bài bản trước khi xuống sâu. Lặn ống thở trên mặt nước là cách ngắm nhẹ nhàng nhất. Muốn lặn bình khí để xuống sâu hơn thì phải học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ, lặn cùng bạn lặn và theo hướng dẫn của trung tâm. Ai có bệnh tim mạch, hen, tai mũi họng hay đang mang thai thì hỏi bác sĩ trước.
Ảnh đẹp không cần chạm. Một bức ảnh chụp sinh vật đang sống tự nhiên trong rạn đẹp hơn nhiều so với ảnh cầm nó trên tay. Không dùng đèn flash rọi sát vào sinh vật, nhất là ở hang tối.
Sứa, cá đuối và những sinh vật cần tránh
Biển nước ta có những sinh vật có thể gây hại cho người nếu chạm phải: sứa, nhất là vào một số tháng nóng; cá đuối nằm vùi trong cát ở vùng nước nông; nhím biển trên bãi đá; cá mù làn ẩn mình giữa đá san hô; rắn biển; một số loài ốc cối có vỏ đẹp nhưng có nọc. Chúng không chủ động tấn công người, chỉ tự vệ khi bị dẫm lên hoặc bị chạm vào.
Nguyên tắc tránh rất đơn giản: nghe cảnh báo của bãi tắm và cứu hộ, không xuống nước khi có nhiều sứa, đi giày khi lội bãi đá, đi lê chân trên cát ở vùng nước nông để cá đuối kịp bơi đi, không nhặt ốc lạ, không chạm vào bất cứ sinh vật nào mình không biết rõ. Sứa dạt lên bãi cát dù trông như đã chết vẫn có thể đốt, nên đừng để trẻ nghịch.
Nếu bị sứa đốt, cá đâm hay bị thương do sinh vật biển, hãy lên bờ ngay, báo cứu hộ và đến cơ sở y tế gần nhất. Nếu có dấu hiệu nặng như khó thở, choáng váng, đau dữ dội lan rộng, gọi 115. Đừng tự áp dụng các mẹo truyền miệng, vì có cách làm vết thương nặng thêm.
Trên bờ cũng là một phần của biển
Ngắm biển có trách nhiệm không chỉ diễn ra dưới nước. Nhiều thứ ta làm trên bờ ảnh hưởng trực tiếp tới sinh vật biển. Đèn sáng rực ở quán xá, khu nghỉ ven bãi vào ban đêm có thể làm rùa mẹ không dám lên bãi, làm rùa con mới nở lạc hướng. Xe chạy trên bãi cát nén chặt cát, phá tổ trứng và làm chết những sinh vật sống vùi trong cát như còng, ốc nhỏ.
Ở những đoạn bờ có cồn cát và thảm cây bò ven biển, lối đi tự phát giẫm nát lớp cây giữ cát, khiến cát bay và bãi xói nhanh hơn. Ở rừng ngập mặn, mỗi lần bẻ cành, chặt cây làm chỗ ngồi là bớt đi một ít lá chắn sóng của làng biển. Chim biển và chim nước làm tổ trên bãi cát, đảo nhỏ, vách đá cũng rất dễ bỏ tổ nếu bị người tiến lại gần nhiều lần.
Vì vậy, chọn đi theo lối có sẵn, giữ bãi biển tối và yên vào ban đêm ở những nơi được biết là có rùa lên, không lái xe xuống bãi cát, và tôn trọng các biển báo khu vực cấm vào. Những việc ấy không làm chuyến đi kém vui, nhưng giúp bãi biển giữ được sự sống của nó cho những người đến sau.
Quầy quà lưu niệm: nơi biển bị mang đi nhiều nhất
Ở nhiều nơi ven biển vẫn còn bày bán san hô khô, vỏ ốc lớn, sao biển khô, cá ngựa khô, đồ trang sức làm từ đồi mồi. Mỗi món ấy là một sinh vật từng sống, hoặc một mảnh nhà của nhiều sinh vật khác. Khi có người mua, sẽ có người tiếp tục khai thác để bán.
Nhiều loài trong số đó thuộc diện được pháp luật bảo vệ; mọi loài rùa biển, nhiều loài san hô, trai tai tượng đều bị hạn chế hoặc cấm khai thác, buôn bán. Ngay cả với những món không bị cấm rõ ràng, việc mang vỏ ốc, san hô ra khỏi biển hàng loạt cũng làm nghèo đi bãi biển, vì vỏ ốc rỗng là nhà của ốc mượn hồn, mảnh san hô vụn là nền cho san hô mới bám.
Quà từ biển có thể là thứ khác: một bức ảnh, một bức vẽ của con, một món đồ thủ công làm từ vật liệu trên cạn của làng biển, hay đơn giản là một câu chuyện kể lại cho cả nhà nghe. Những món quà ấy không lấy gì của biển mà vẫn giữ được kỷ niệm. Nếu không chắc một món có làm từ sinh vật biển hay không, cách đơn giản nhất là không mua.
Bốn hiểu lầm khiến người tốt vô tình làm hại biển
"Một mình mình thì có sao." Một bãi tắm đông có thể đón hàng nghìn người trong một ngày hè. Nếu mỗi người nhặt một vỏ ốc, bãi sẽ trống trơn sau một mùa. Trách nhiệm với biển luôn là phép nhân.
"Cho cá ăn là thân thiện với cá." Cá quen ăn của người sẽ bỏ thức ăn tự nhiên, tụ tập bất thường, có loài trở nên hung dữ. Thức ăn thừa còn làm nước bẩn, tảo phát triển phủ lên san hô.
"San hô chết rồi, vỏ ốc rỗng rồi, lấy cũng chẳng sao." San hô chết là nền cho san hô non bám vào và là nhà của cua, ốc, giun. Vỏ ốc rỗng là nhà tương lai của ốc mượn hồn. Thứ ta nghĩ là rác của biển thường vẫn đang được biển dùng.
"Biển rộng thế, chút rác nhỏ sẽ trôi đi." Rác không biến mất mà chỉ đi chỗ khác: mắc vào rễ rừng ngập mặn, chìm xuống phủ lên san hô, vỡ thành mảnh nhựa nhỏ cá nuốt phải, hoặc theo dòng chảy dạt lên một bãi biển khác. Một chiếc túi nhỏ mang rác về là việc dễ nhất mà mỗi người làm được.
Câu hỏi thường gặp
Ngắm biển có trách nhiệm nghĩa là gì?
Đó là cách ngắm cảnh và sinh vật biển mà không làm hại chúng: nhìn mà không chạm, không mang sinh vật, san hô, vỏ ốc về, không cho cá ăn, giữ khoảng cách với rùa và thú biển, mang rác về và tôn trọng quy định của khu bảo tồn.
Có nên nhặt vỏ ốc trên bãi biển làm kỷ niệm không?
Không nên nhặt nhiều. Vỏ ốc còn sống thì ốc sẽ chết, còn vỏ rỗng vẫn có thể là nhà của ốc mượn hồn. Ở khu bảo tồn, việc lấy vỏ ốc, san hô thường bị cấm. Một bức ảnh là kỷ niệm không lấy gì của biển.
Đi lặn ống thở có được đứng lên san hô để nghỉ không?
Không nên. San hô là những con vật sống rất dễ gãy, nhiều cành mất nhiều năm mới mọc lại. Nếu mệt, hãy nổi bằng áo phao hoặc bơi về thuyền. Người bơi chưa vững nên mặc áo phao từ đầu.
Bị sứa đốt khi tắm biển thì nên làm gì?
Lên bờ ngay, báo cho lực lượng cứu hộ và đến cơ sở y tế gần nhất. Nếu có dấu hiệu nặng như khó thở, choáng váng, đau dữ dội lan rộng thì gọi 115. Không nên tự áp dụng mẹo truyền miệng vì có thể làm vết thương nặng hơn.
Đưa trẻ em đi biển, nên dạy con điều gì về sinh vật biển?
Dạy con nhìn thật gần nhưng không cầm sinh vật lên, lật đá thì đặt lại chỗ cũ, không chạm vào sứa hay con vật lạ, luôn đi giày ở bãi đá và luôn ở cạnh người lớn khi xuống nước. Một câu dễ nhớ là mọi thứ của biển phải ở lại với biển.
Vì sao không nên mua đồ lưu niệm làm từ đồi mồi, san hô?
Mỗi món là một sinh vật từng sống hoặc một phần môi trường sống của nhiều loài. Rùa biển và nhiều loài san hô được pháp luật bảo vệ, việc buôn bán bị hạn chế hoặc cấm. Mua những món này là tạo động lực cho việc khai thác tiếp tục.