ChieuSau.comChiều Sâu
Biển và đảo Việt Nam

Phá Tam Giang – Cầu Hai: đầm phá nước lợ ven biển Huế sống theo nhịp mặn ngọt

Tam Giang – Cầu Hai là chuỗi đầm phá nước lợ dài gần bảy mươi cây số ven biển Huế, nơi nước sông và nước biển gặp nhau, nuôi tôm cá, cỏ nước và nghề sông nước.

A calm brackish lagoon at sunset, rows of bamboo fish trap stakes in the water, a sand dune strip beyond, one small wooden boat, warm orange reflections, wide shot

Phá Tam Giang – Cầu Hai là một chuỗi đầm phá nước lợ nối liền nhau chạy dọc bờ biển Huế, dài gần bảy mươi cây số, ngăn với biển bằng một dải cồn cát hẹp và thông ra biển qua vài cửa. Nó thường được nhắc tới như một trong những hệ đầm phá lớn nhất Đông Nam Á. Hình dung một dòng sông rất rộng nằm song song với bờ biển, mà nước trong đó nửa ngọt nửa mặn, lúc ngọt nhiều lúc mặn nhiều tuỳ mùa.

Chính cái nhịp mặn ngọt ấy làm nên tất cả: loài nào sống được, tôm cá lên xuống khi nào, người dân làm nghề gì, sống ra sao. Mục từ này giải thích đầm phá hình thành thế nào, nước trong đó thay đổi theo mùa ra sao, ai sống trong đầm, và vì sao vùng nước tưởng hiền hoà này lại từng làm người xưa e ngại.

Đầm phá là gì và từ đâu mà có

Đầm phá là vùng nước nông nằm sát biển, bị ngăn với biển bởi một dải cát hoặc cồn cát, nhưng vẫn thông ra biển qua một hay nhiều cửa hẹp. Ở dải ven biển miền Trung, sóng và dòng chảy dọc bờ đưa cát tới, chất dần thành những doi cát chạy song song với bờ. Phía sau doi cát, nước sông từ đất liền đổ ra bị chặn lại, đọng thành vùng nước rộng. Đó là cách đầm phá ra đời.

Hệ Tam Giang – Cầu Hai gồm nhiều đoạn nối nhau. Phía bắc là phá Tam Giang, nơi sông Ô Lâu, sông Bồ và sông Hương đổ vào. Ở giữa là những đầm nhỏ hơn. Phía nam là đầm Cầu Hai rộng và nông. Hai cửa chính thông ra biển là cửa Thuận An và cửa Tư Hiền. Qua các cửa này, nước biển theo thuỷ triều vào ra, còn nước sông thì liên tục đổ xuống.

Dải cồn cát ngăn đầm với biển trông vững chãi nhưng thật ra luôn thay đổi. Sóng bão có thể xé toạc một đoạn cồn, mở ra cửa mới; dòng cát lại có thể lấp một cửa cũ. Nhiều thế hệ người sống ven phá đã chứng kiến cửa biển dịch chuyển, mở ra rồi khép lại, kéo theo cả sự thay đổi của nghề nghiệp và làng xóm. Mỗi lần một cửa biển dịch chỗ, độ mặn trong đầm đổi theo, và cả hệ sinh vật lại phải sắp xếp lại.

Một năm mặn ngọt của đầm phá

Nước trong đầm không đứng yên một kiểu. Bảng dưới đây mô tả nhịp chung trong năm; mỗi năm cụ thể có thể sớm muộn khác nhau.

Thời kỳNước trong đầmĐiều gì xảy ra với sinh vậtNgười làm nghề
Mùa mưa lũ (cuối năm)sông đổ về rất nhiều nước, đầm ngọt đi, nước đục phù saloài ưa nước lợ nhạt chiếm ưu thế, nhiều loài biển rút ra ngoàilo chống lũ, gia cố lồng nuôi, ít ra đầm
Đầu năm, mùa xuânlũ rút, nước trong dần, độ mặn tăng chậmtôm cá con từ biển theo cửa vào đầm ăn lớnbắt đầu mùa đánh bắt và thả nuôi mới
Mùa khô, mùa hèít mưa, nước biển vào nhiều, đầm mặn lên, nước ấmcỏ nước phát triển, nhiều loài biển vào sâu trong đầmmùa đánh bắt chính, nò sáo hoạt động nhiều
Đầu mùa mưamưa bắt đầu, độ mặn giảm, nước biến độngcá tôm lớn rời đầm ra biểnthu hoạch, chuẩn bị cho mùa lũ

Nhịp này giống hơi thở của cả hệ: thở ra ngọt vào mùa lũ, hít vào mặn vào mùa khô. Sinh vật nào sống ở đây cũng phải chịu được sự thay đổi ấy, và đó cũng là lý do đầm phá là vườn ươm lý tưởng cho nhiều loài tôm cá biển.

Ai sống trong làn nước lợ

Đáy đầm nông, ánh sáng xuống tới tận đáy, nên nhiều nơi trong đầm có những thảm cỏ nước và rong. Thảm cỏ là chỗ trú của cá con, tôm con, cua, ốc, những sinh vật đã theo dòng triều từ biển vào hoặc sinh ra ngay trong đầm. Khi lớn đủ, nhiều loài lại theo cửa biển ra khơi, mang theo năng lượng tích được trong đầm ra biển rộng.

Người sống quanh đầm quen gọi tên hàng chục loài cá, tôm, cua, sò, hến gắn với từng mùa. Có loài chỉ vào đầm lúc nhỏ, có loài sống trọn đời trong nước lợ, có loài từ sông xuống. Chim nước như cò, diệc, vịt trời cũng tìm về các bãi nông và rừng ngập mặn nhỏ ven đầm để kiếm ăn, nhất là vào mùa đông khi chim di cư từ phương bắc ghé qua.

Vì sao nhiều loài biển lại chọn nước lợ làm chỗ nuôi con? Nước đầm nông và ấm nên thức ăn nhỏ sinh sôi nhanh; nhiều loài cá săn mồi lớn của biển khơi không chịu được nước nhạt nên ít vào sâu trong đầm; còn cỏ nước, rễ cây và đáy bùn cho con non vô số chỗ nấp. Đổi lại, con non phải chịu được độ mặn thay đổi liên tục, một thử thách mà không phải loài nào cũng vượt qua.

Ven phá Tam Giang còn sót lại những mảnh rừng ngập mặn nhỏ, trong đó Rú Chá là một khu rừng ngập mặn nhỏ được người địa phương gìn giữ. Những mảnh rừng này nhỏ bé so với rừng phương Nam, nhưng với hệ đầm phá miền Trung, chúng là nơi trú ẩn quý của chim và tôm cá, và là lá chắn sóng gió cho làng ven đầm.

Một chiều trên mặt phá

Chiều muộn, mặt phá phẳng như tấm gương lớn phản chiếu trời màu cam. Những hàng cọc tre của nò sáo cắm thẳng tắp trên mặt nước, nối nhau thành những đường gấp khúc kéo ra xa. Một chiếc thuyền nhỏ lướt chậm giữa các hàng cọc, người đàn ông đứng ở mũi thuyền khom lưng kéo lưới, đứa con nhỏ ngồi giữa thuyền cùng mẹ. Phía xa, sau dải cồn cát, có thể nghe tiếng sóng biển ầm ì vọng lại.

Nò sáo là kiểu ngư cụ cố định quen thuộc ở đầm phá: những hàng cọc và lưới, đăng chắn dòng nước, dẫn cá tôm theo đường đi vào chiếc bẫy ở cuối. Nghề này đã có từ lâu đời và nuôi sống nhiều làng ven phá. Nhưng khi số nò sáo, lồng nuôi tăng quá dày, chúng chắn dòng chảy, làm nước khó lưu thông, đáy đầm bị bồi lắng và nước kém trong.

Ngày nay, ở nhiều đoạn của hệ đầm phá, chính quyền và người dân đã cùng nhau sắp xếp lại ngư cụ, mở luồng cho nước chảy, và lập những khu bảo vệ thuỷ sản do cộng đồng cùng quản lý. Đó là những vùng nước nhỏ không đánh bắt, để tôm cá có chỗ sinh sản, rồi lan ra cả vùng đầm xung quanh. Chính người dân là người canh giữ những vùng nước ấy, vì họ hiểu rõ hơn ai hết rằng đầm có khoẻ thì nghề mới bền.

Phá trong ký ức và đời sống người miền Trung

"Sợ phá Tam Giang". Câu ca dao quen thuộc nhắc tới nỗi e ngại của người xưa khi phải vượt phá Tam Giang. Mặt phá rộng, sóng gió nổi lên bất ngờ, thuyền nhỏ dễ gặp nạn. Câu ca ấy là ký ức về một thời đi lại bằng đò ngang qua những vùng nước mênh mông.

Người sống trên mặt nước. Từng có những cộng đồng dân chài sống phần lớn đời mình trên thuyền, gọi là dân vạn đò, di chuyển theo mùa cá. Nhiều gia đình về sau đã lên bờ định cư, nhưng cách gọi tên gió, tên nước, tên con cá của họ vẫn là một kho hiểu biết quý về đầm phá.

Nghề của nhiều thế hệ. Đánh bắt bằng nò sáo, lưới, câu; nuôi tôm cá trong lồng, trong ao ven đầm; khai thác rong, cỏ nước làm phân. Mỗi nghề gắn với một mùa trong năm và một khúc của đầm phá.

Đầm phá và lũ. Mỗi mùa lũ, nước từ sông dồn về đầm rồi thoát ra biển qua các cửa. Hệ đầm phá vì vậy giống chiếc túi chứa nước tạm thời, giảm bớt sức lũ cho đồng bằng phía sau. Khi cửa biển bị bồi lấp, nước thoát chậm, lũ kéo dài hơn.

Hiểu lầm thường gặp và điều nên biết

Đầm phá là kiểu môi trường nhiều người chưa quen. Vài điều dưới đây giúp nhìn nó đúng hơn.

  • Đầm phá không phải hồ nước ngọt, cũng không hẳn là biển: nước trong đó là nước lợ, độ mặn đổi theo mùa và theo khoảng cách tới cửa biển.
  • Đầm nông và lặng không có nghĩa là an toàn: gió có thể nổi sóng nhanh trên mặt nước rộng, còn đáy bùn và cọc nò sáo dễ gây tai nạn. Không tự ý bơi ra giữa đầm.
  • Nước đục mùa lũ là chuyện tự nhiên, nhưng mùi hôi, váng bẩn hay cá chết hàng loạt là dấu hiệu ô nhiễm cần báo cho chính quyền địa phương.
  • Khi đi thuyền trên đầm, mặc áo phao, nghe theo người lái thuyền và hướng dẫn tại chỗ.
  • Không thả rác, túi ni lông xuống đầm; nước lưu thông chậm nên rác ở lại rất lâu.
  • Gặp tai nạn trên mặt nước, gọi 115 và báo lực lượng cứu hộ, làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.

Nếu có dịp đứng trên dải cồn cát ngăn đầm với biển, bạn sẽ thấy hai mặt nước ở hai bên: một bên là biển xanh sóng vỗ, một bên là mặt đầm phẳng lặng. Chỉ một dải cát hẹp vài trăm mét mà ngăn ra hai thế giới với hai nhịp sống khác hẳn nhau. Đó là hình ảnh dễ nhớ nhất để hiểu đầm phá: một vùng nước được biển che chở, nhưng vẫn thở cùng biển qua những cánh cửa hẹp.

Một vùng nước lợ khoẻ mạnh là nơi biển và đất liền cùng nuôi nhau. Giữ cho đầm thông thoáng, sạch sẽ là giữ cho cả nghề cá ngoài biển lẫn ruộng đồng trong đất liền.

Câu hỏi thường gặp

Phá Tam Giang – Cầu Hai nằm ở đâu?

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai nằm dọc bờ biển Huế, kéo dài gần bảy mươi cây số, ngăn với biển bằng một dải cồn cát và thông ra biển chủ yếu qua cửa Thuận An và cửa Tư Hiền.

Đầm phá khác hồ và vịnh như thế nào?

Đầm phá là vùng nước nông sát biển, bị dải cát ngăn với biển nhưng vẫn thông ra qua cửa hẹp, nên nước là nước lợ. Hồ thì thường là nước ngọt, còn vịnh mở rộng ra biển và nước mặn gần như biển khơi.

Vì sao nước trong phá Tam Giang lúc mặn lúc ngọt?

Vào mùa mưa lũ, các sông đổ về rất nhiều nước ngọt nên đầm ngọt đi. Vào mùa khô, ít mưa, nước biển theo thuỷ triều vào qua các cửa nhiều hơn nên đầm mặn lên. Độ mặn còn khác nhau giữa chỗ gần cửa và chỗ xa cửa.

Nò sáo là gì?

Nò sáo là ngư cụ cố định gồm những hàng cọc và lưới cắm trên mặt đầm, dẫn cá tôm đi vào chiếc bẫy ở cuối. Đây là nghề truyền thống ở đầm phá miền Trung, nhưng khi cắm quá dày sẽ cản dòng chảy và làm đầm bị bồi lắng.

Câu ca dao "sợ phá Tam Giang" có ý nghĩa gì?

Câu ca dao nhắc tới nỗi e ngại của người xưa khi phải đi đò vượt phá Tam Giang, vì mặt phá rộng, gió sóng nổi lên bất ngờ và thuyền nhỏ dễ gặp nạn. Nó là ký ức về giao thông sông nước thời trước.

Đầm phá có vai trò gì với vùng đồng bằng phía sau?

Đầm phá như chiếc túi chứa nước trong mùa lũ, nhận nước từ sông rồi thoát dần ra biển, giúp giảm sức lũ. Đầm còn là vườn ươm tôm cá cho vùng biển ngoài khơi và là nơi kiếm sống của nhiều làng ven đầm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138