ChieuSau.comChiều Sâu
Biển và đảo Việt Nam

Cần Giờ và Mũi Cà Mau: hai cánh rừng ngập mặn lớn của phương Nam

Cần Giờ là cánh rừng được trồng lại sau chiến tranh, Mũi Cà Mau là đất đang lớn ra biển. Hai rừng ngập mặn kể hai câu chuyện về bùn, đước, mắm và thuỷ triều.

Aerial view of a vast green mangrove forest meeting grey mudflats and the sea at low tide, winding tidal creeks like silver ribbons, soft morning haze, high wide shot

Cần Giờ và Mũi Cà Mau là hai cánh rừng ngập mặn lớn nhất phương Nam, nhưng mỗi nơi kể một câu chuyện khác nhau. Cần Giờ là khu rừng được con người trồng lại trên nền đất bị tàn phá trong chiến tranh, nay thành lá chắn xanh của Thành phố Hồ Chí Minh. Mũi Cà Mau là nơi đất liền vẫn đang lớn ra biển, mỗi năm một ít, và rừng mắm, rừng đước đi trước mở đường.

Hình dung rừng ngập mặn như một tấm lưới khổng lồ trải dọc mép biển: rễ cây níu bùn lại, bẻ gãy sóng, giữ cho cá tôm con có chỗ nấp. Mục từ này đi vào hai cánh rừng ấy, xem cây sống thế nào khi mỗi ngày bị nước mặn ngập rồi rút, ai sống dưới gốc cây, và vì sao rừng lại quan trọng với cả vùng ven biển.

Cây sống được trong nước mặn bằng cách nào

Đa số cây trên cạn sẽ héo nếu tưới nước mặn. Cây rừng ngập mặn thì chọn cách sống ngay chỗ đó, nơi mỗi ngày nước triều dâng ngập gốc rồi rút đi để lộ bùn nhão. Chúng giải quyết hai bài toán khó: muối thừa và bùn thiếu khí.

Với muối, mỗi loài một cách. Có loài lọc bớt muối ngay từ rễ; có loài tiết muối ra qua lá, sờ vào thấy mặn; có loài dồn muối vào lá già rồi rụng lá đi. Với bùn thiếu khí, cây mọc ra những bộ rễ lạ mắt. Cây đước có rễ chống cong như những chân nhện cắm xuống bùn từ thân và cành, vừa giữ cây đứng vững, vừa có lỗ nhỏ để thở. Cây mắm và cây bần có hàng trăm rễ thở nhô lên khỏi mặt bùn như những ngón tay, nhờ đó rễ dưới bùn vẫn nhận được khí.

Hạt giống cũng thích nghi theo kiểu riêng. Đước nảy mầm ngay khi trái còn trên cây, thò ra một trụ mầm dài như chiếc đũa. Khi rụng, trụ mầm cắm thẳng xuống bùn hoặc trôi theo nước tới chỗ khác rồi bén rễ. Người ta gọi kiểu này là sinh con, như thể cây đẻ ra cây con chứ không chỉ rụng hạt.

Hai cánh rừng đặt cạnh nhau

Cần Giờ và Mũi Cà Mau cùng là rừng ngập mặn ven biển Nam Bộ, nhưng khác nhau về lịch sử, vị trí và cách đất bồi.

Cần GiờMũi Cà Mau
Vị trícửa sông Đồng Nai, Sài Gòn đổ ra biển, phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minhmũi đất cực nam của Tổ quốc, kẹp giữa biển phía đông và vùng biển Tây Nam
Câu chuyện chínhrừng bị tàn phá nặng trong chiến tranh, được trồng lại từ sau năm 1975, chủ yếu bằng đướcđất mới đang bồi ra biển ở phía tây mũi, rừng tự nhiên tiến theo bãi bồi
Danh hiệukhu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Namvườn quốc gia, khu Ramsar, nằm trong khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau
Cảnh dễ thấyrừng đước thẳng hàng, kênh rạch, đàn khỉ quen ngườibãi bùn mênh mông lúc triều rút, rừng mắm non ngoài cùng
Thách thứcáp lực đô thị và hạ tầng, nước thải từ thượng nguồnbờ phía đông bị sóng xói lở trong khi phía tây bồi

Hai nơi như hai mặt của một câu chuyện: một bên là rừng được con người cứu lại, một bên là rừng tự đi trước, mở đất cho chính đất nước.

Cần Giờ: khu rừng mọc lại từ đất trống

Trong chiến tranh, phần lớn rừng ngập mặn Cần Giờ bị chất độc hoá học huỷ diệt, để lại những vùng đất trống trơ gốc cây chết. Sau năm 1975, việc trồng lại rừng được tiến hành trên diện rộng, chủ yếu bằng cây đước vì đước lớn nhanh, mọc thẳng và quen với bùn ở vùng này. Qua nhiều chục năm, những hàng đước trồng ấy đã khép tán, và thiên nhiên tự đưa thêm các loài cây khác vào.

Năm 2000, rừng ngập mặn Cần Giờ được công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới, cũng là khu đầu tiên của Việt Nam nhận danh hiệu này. Cần Giờ thường được nhắc tới như một ví dụ tiêu biểu về một cánh rừng ngập mặn quy mô lớn được phục hồi gần như từ đầu.

Với một thành phố hàng triệu dân, Cần Giờ được gọi là lá phổi xanh: rừng lọc bớt nước từ các sông đổ ra, che chắn bờ khỏi sóng gió, giữ lại phù sa, và là vườn ươm cho tôm cá của cả vùng cửa sông. Khi đi qua những con đường xuyên rừng, bạn sẽ thấy tán đước xanh thẫm hai bên, kênh rạch lấp lánh, và gần như quên rằng chỉ cách đó vài chục cây số là những toà nhà cao tầng.

Rừng Cần Giờ hôm nay còn là phòng học ngoài trời. Học sinh, sinh viên tới đây để thấy tận mắt cách rễ đước giữ bùn, cách nước triều lên xuống trong kênh rạch, và để hiểu rằng một cánh rừng bị huỷ hoại vẫn có thể hồi sinh nếu con người kiên trì và chọn đúng cách. Câu chuyện ấy có lẽ là bài học quý nhất mà Cần Giờ để lại.

Mũi Cà Mau: nơi đất lớn lên từng năm

Triều rút. Từ trên đài quan sát nhìn ra, bãi bùn xám bạc trải tới tận chân trời, lấp lánh những vệt nước còn sót. Ngoài cùng là một dải mắm non thấp lè tè, sau đó là những cây mắm cao hơn, rồi đến rừng đước xanh thẫm phía trong. Dưới chân, hàng trăm con cá thòi lòi chống vây ngực nhảy tanh tách trên bùn, những con cua nhỏ giơ càng rồi rút vào hang.

Cảnh ấy chính là hình ảnh của đất đang lớn. Phù sa từ sông Cửu Long theo dòng chảy ven bờ dạt về phía mũi Cà Mau, lắng xuống thành bãi bùn. Cây mắm là loài đi tiên phong: hạt mắm bám lên bãi bùn mới, bộ rễ thở giữ bùn lại, đất cao dần. Khi đất đủ ổn định, đước mới theo vào. Cứ như vậy, rừng và đất cùng tiến ra biển. Ở phía tây mũi, có nơi đất bồi thêm hàng chục mét mỗi năm.

Nhưng cùng một mũi đất, bờ phía đông lại đang bị sóng ăn vào. Dòng chảy và sóng gió mùa làm xói lở, có đoạn rừng phòng hộ mất dần. Đây là lý do vì sao giữ dải rừng ngập mặn ven bờ không chỉ là chuyện bảo tồn thiên nhiên, mà là chuyện giữ đất cho người ở.

Dưới gốc cây ai đang sống

Cá thòi lòi. Loài cá biết đi trên cạn: chúng chống vây ngực nhảy trên bùn, thở được ngoài không khí khi da và khoang mang còn ướt. Cá đực thường phồng mang, dựng vây lưng để giữ lãnh thổ.

Cua, còng, ba khía. Hàng nghìn cái hang nhỏ trên bùn là nhà của chúng. Đào hang giúp đưa không khí xuống bùn; ăn lá rụng giúp biến lá thành chất dinh dưỡng cho cả hệ.

Tôm cá con. Nhiều loài tôm, cá biển đẻ ở ngoài khơi nhưng con non lại vào rừng ngập mặn ẩn náu, ăn lớn giữa rễ cây rồi mới ra biển. Mất rừng là mất vườn ươm của nghề cá.

Chim. Cò, diệc và nhiều loài chim lội tìm mồi trên bãi bùn lúc triều rút. Vào mùa di cư, bãi bồi ven rừng là trạm dừng chân của chim từ phương bắc bay về.

Khỉ đuôi dài. Ở Cần Giờ có những đàn khỉ quen người. Đừng cho khỉ ăn và giữ chặt đồ đạc: cho ăn làm chúng mất bản năng kiếm ăn, trở nên hung hăng và giành đồ của khách.

Hiểu lầm thường gặp về rừng ngập mặn

"Rừng ngập mặn là bãi lầy hoang, bỏ không cũng chẳng sao." Nhìn từ xa, rừng ngập mặn có vẻ chỉ là bùn và cây thấp. Thật ra đây là một trong những hệ sinh thái làm việc nhiều nhất ven biển: lọc nước, giữ đất, che bờ và nuôi con non cho cả vùng biển phía ngoài. Nhiều vùng đất ven biển trước đây đã phá rừng để đào ao nuôi tôm, rồi sau một thời gian ao suy kiệt, bờ bị xói, phải tốn công trồng lại.

"Cây ngập mặn sống được cả ngoài biển khơi." Không đúng. Rừng ngập mặn chỉ mọc ở dải đất giữa mức nước triều cao và triều thấp, nơi sóng nhẹ và có bùn để bám rễ. Ra xa hơn, nước quá sâu và sóng quá mạnh, cây con không đứng được. Vì vậy rừng chỉ có thể tiến ra biển khi phù sa bồi đất trước.

"Trồng cây là có rừng." Trồng sai chỗ, sai loài thì cây chết hàng loạt. Rừng ngập mặn cần đúng cao độ bãi, đúng độ mặn, đúng thứ tự loài đi trước, loài theo sau. Câu chuyện Cần Giờ thành công là nhờ chọn đúng cây cho đúng đất, và cho rừng đủ thời gian để thiên nhiên tự làm phần việc còn lại.

Đi rừng ngập mặn cho đúng cách

Rừng ngập mặn là nơi đáng đến, nhất là với trẻ nhỏ muốn thấy tận mắt con cá biết đi trên bùn. Vài điều nên nhớ:

  • Đi trên lối gỗ, đường mòn có sẵn; bùn rừng ngập mặn có thể lún sâu, khó rút chân ra.
  • Xem giờ con nước; bãi bùn lúc triều rút trông rộng nhưng nước lên lại khá nhanh.
  • Không bẻ trụ mầm đước, không nhổ cây con làm kỷ niệm; mỗi cây con là một mét rừng tương lai; nếu muốn góp sức, hãy tìm những đợt trồng rừng ngập mặn do địa phương hay tổ chức bảo tồn tổ chức.
  • Không bắt cá thòi lòi, cua, còng chơi rồi bỏ; đứng yên ngắm lâu một chút, chúng sẽ tự ra khỏi hang.
  • Không cho khỉ ăn, không trêu chọc chúng.
  • Mang theo áo dài tay, mũ và đồ chống muỗi; mang rác về.

Đi chậm, nhìn kỹ, rừng ngập mặn sẽ cho bạn thấy một thế giới sống động ngay dưới chân, nơi đất, nước và cây cối cùng nhau lớn lên.

Câu hỏi thường gặp

Rừng ngập mặn Cần Giờ thuộc đâu?

Rừng ngập mặn Cần Giờ nằm ở phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh, nơi các sông Đồng Nai, Sài Gòn đổ ra biển. Đây là khu dự trữ sinh quyển thế giới đầu tiên của Việt Nam, được công nhận vào năm 2000.

Vì sao rừng Cần Giờ chủ yếu là cây đước?

Rừng Cần Giờ bị tàn phá nặng trong chiến tranh và được trồng lại sau năm 1975. Đước được chọn trồng nhiều vì lớn nhanh, thân thẳng và thích hợp với bùn ở vùng cửa sông này. Về sau nhiều loài cây ngập mặn khác tự mọc xen vào.

Đất Mũi Cà Mau có thật sự lấn ra biển không?

Có. Ở phía tây mũi Cà Mau, phù sa theo dòng chảy ven bờ bồi thành bãi bùn mới, cây mắm mọc trước giữ bùn, rồi rừng đước theo sau, nên đất tiến dần ra biển. Trong khi đó bờ phía đông lại đang bị sóng xói lở ở nhiều đoạn.

Cá thòi lòi là cá hay là con vật gì khác?

Cá thòi lòi là cá thật sự, nhưng thích nghi để sống nửa trên cạn. Chúng dùng vây ngực chống lên để nhảy trên bùn và thở được ngoài không khí khi da và khoang mang còn ẩm. Chúng rất phổ biến ở bãi bùn rừng ngập mặn.

Rừng ngập mặn có ích gì cho người dân ven biển?

Rừng ngập mặn giảm sức sóng và gió bão trước khi tới bờ, giữ đất khỏi xói lở, lọc nước và là nơi ươm tôm cá con của nghề cá ven biển. Rừng còn giữ một lượng lớn cacbon trong thân cây và lớp bùn bên dưới.

Đưa trẻ nhỏ đi rừng ngập mặn cần lưu ý gì?

Cho trẻ đi trên lối gỗ, luôn có người lớn bên cạnh, không lội ra bãi bùn vì có thể lún sâu. Mặc áo dài tay, đội mũ, mang đồ chống muỗi, và dạy trẻ ngắm cá thòi lòi, cua còng từ xa thay vì bắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138