San hô ở biển Việt Nam có mặt gần như dọc cả dải bờ, nhưng mọc dày và đẹp nhất quanh các đảo và vịnh nước trong ở Nam Trung Bộ, quanh Côn Đảo và các đảo vùng biển Tây Nam; ở vịnh Bắc Bộ thì thưa hơn, chủ yếu quanh những đảo xa bờ. Lý do gói trong ba thứ: ánh sáng, độ trong của nước và nhiệt độ mùa đông.
Hình dung san hô như một khu vườn trồng trên mái nhà kính: cần nắng xuyên qua, cần nước sạch không bám bụi, và cần ấm quanh năm. Đoạn bờ nào thoả cả ba điều kiện, vườn ấy xanh tốt; đoạn nào thiếu một, vườn còi cọc. Mục từ này lần theo bản đồ san hô nước ta và kể bạn sẽ thấy gì nếu được nổi trên một rạn như thế.
Vì sao bản đồ san hô bám theo ánh sáng
Muốn hiểu vì sao san hô có chỗ nhiều chỗ ít, cần nhớ một điều cơ bản: san hô là động vật, không phải cây hay đá. Mỗi khối san hô là tập đoàn của rất nhiều polyp nhỏ, họ hàng với sứa và hải quỳ. Polyp san hô cứng tiết ra bộ khung đá vôi bên dưới mình; qua hàng nghìn năm, những bộ khung ấy chồng lên nhau thành rạn.
Vậy tại sao một con vật lại cần nắng? Bên trong mô của polyp có những tế bào tảo rất nhỏ sống cộng sinh. Tảo quang hợp, chia cho san hô phần lớn thức ăn nó cần, và cũng nhờ chúng mà san hô có màu. Ban đêm polyp còn vươn xúc tu bắt sinh vật phù du, nhưng nguồn sống chính vẫn đến từ ánh nắng mà tảo hứng được.
Từ đó suy ra quy luật thứ nhất: san hô tạo rạn chỉ sống được ở vùng nước nông, nơi ánh sáng còn xuống tới. Nước càng trong, ánh sáng càng xuống sâu, rạn càng có thể mở rộng xuống sâu hơn. Nước đục vì phù sa thì chỉ một lớp mỏng trên cùng đủ sáng, và bùn lắng xuống còn phủ lên polyp, làm chúng ngạt.
Bản đồ san hô dọc bờ biển nước ta
Bảng dưới đây gom các vùng có san hô theo tính chất nước. Đây là bức tranh chung, mỗi vùng còn có những điểm riêng tốt hơn hoặc kém hơn.
| Vùng | Điều kiện nước | San hô thường gặp | Ví dụ nơi được nhắc nhiều |
|---|---|---|---|
| Vịnh Bắc Bộ, ven bờ | nông, đục vì phù sa, mùa đông nước lạnh | các mảng san hô nhỏ quanh chân đảo đá vôi, chịu được nước đục | một số đảo trong vùng Hạ Long, Bái Tử Long, Cát Bà |
| Vịnh Bắc Bộ, đảo xa bờ | nước trong hơn, ít phù sa | rạn quanh đảo phát triển tốt hơn ven bờ | Cô Tô, Bạch Long Vĩ |
| Trung Trung Bộ | trong vào mùa hè, động mạnh mùa gió đông bắc | rạn viền quanh đảo ven bờ | Cù Lao Chàm, Sơn Trà, Lý Sơn, Cồn Cỏ |
| Nam Trung Bộ | vịnh sâu kín gió, nước trong, ấm quanh năm | rạn phong phú nhất ven bờ, nhiều san hô cứng lẫn mềm | vịnh Nha Trang với Hòn Mun, các vịnh và đảo phía nam |
| Biển phía đông Nam Bộ | ven bờ rất đục, đảo xa thì trong | rạn quanh cụm đảo xa bờ | Côn Đảo |
| Vùng biển Tây Nam | nông, ấm, khá trong quanh đảo | rạn quanh đảo nhỏ, xen với cỏ biển | các quần đảo quanh Phú Quốc, Nam Du, Thổ Chu |
Nhìn bảng, bạn thấy san hô bám theo đảo nhiều hơn bám theo bờ đất liền. Đảo là nơi xa cửa sông, ít bùn, quanh năm có sóng sạch tắm mát, đúng những gì polyp cần.
Vì sao phía Bắc ít san hô hơn
Vịnh Bắc Bộ có hai trở ngại cho san hô. Trở ngại thứ nhất là phù sa: sông Hồng và sông Thái Bình đổ vào vịnh một lượng bùn rất lớn, làm nước ven bờ đục quanh năm. Trở ngại thứ hai là mùa đông. Khi gió mùa đông bắc thổi về, nước biển ven bờ phía Bắc lạnh đi rõ rệt, trong khi phần lớn san hô tạo rạn ưa nước ấm, chịu lạnh kém.
Vì vậy, san hô ở phía Bắc thường là những mảng nhỏ quanh chân đảo, do các loài chịu được nước đục và lạnh tạo nên, ít khi thành những rạn lớn. Càng ra xa bờ, tới những đảo như Cô Tô hay Bạch Long Vĩ, nước càng trong, rạn càng phát triển hơn. Điều này cũng có nghĩa là san hô phía Bắc rất quý: chúng sống ở rìa giới hạn chịu đựng, chỉ cần thêm một chút đục hay một mùa đông lạnh bất thường là có thể suy kiệt.
Đi vào Nam Trung Bộ, cả hai trở ngại gần như biến mất. Sông ngắn, ít phù sa, núi đá ra sát biển, nước ấm quanh năm. Ở đây các vịnh kín gió trở thành nơi san hô phát triển đẹp nhất cả nước, với nhiều dạng: san hô cành như những bụi cây, san hô khối tròn như tảng đá, san hô bàn xoè ra như mặt bàn, cùng những đám san hô mềm lắc lư theo dòng nước.
Một buổi nổi trên rạn viền bờ
Thuyền dừng cách hòn đảo nhỏ một quãng. Từ mặt nước nhìn xuống qua mặt nạ, đáy biển hiện ra như một ngọn đồi thoai thoải phủ đầy san hô, đổ dần từ chân đảo ra phía nước xanh thẫm. Một khóm hải quỳ màu nâu tím khẽ lay, giữa các xúc tu là hai con cá hề cam sọc trắng thò ra thụt vào. Xa hơn chút, một con cá mó xanh lục đang gặm mặt san hô chết, nghe được cả tiếng lạo xạo rất khẽ.
Kiểu rạn bạn nhìn thấy trong cảnh trên là rạn viền bờ: san hô mọc bám sát quanh bờ đảo hay bờ đất liền, tạo thành một dải viền từ chỗ nước nông ra tới chỗ sâu dần. Đây là kiểu rạn phổ biến nhất dọc bờ biển nước ta. Phần trên của rạn, gần mặt nước, hứng nhiều sóng nên san hô thường thấp, chắc; phần sườn dốc phía ngoài kín sóng hơn mới có những cành san hô mảnh và quạt biển xoè rộng.
Đứng từ trên nhìn xuống, bạn sẽ hiểu vì sao người ta khuyên không đứng lên rạn: chỗ nông nhất của rạn viền bờ chính là chỗ người mới lặn ống thở hay muốn đứng nghỉ, mà cũng là chỗ san hô mất nhiều năm mới mọc lại được nếu gãy.
Những cư dân bạn có thể gặp trên rạn nước ta
Cá hề và hải quỳ. Cá hề sống trong lòng hải quỳ, được lớp nhầy trên da bảo vệ khỏi xúc tu có nọc. Hải quỳ cho cá chỗ trú, cá giúp xua đuổi một số loài ăn hải quỳ. Ở các rạn Nam Trung Bộ, cảnh này khá quen thuộc với người lặn ống thở.
Cá mó. Cá mó có hàm răng dính liền như mỏ vẹt, gặm tảo bám trên san hô chết và đá. Phần đá vôi chúng nghiền nát rồi thải ra góp vào lớp cát trắng quanh rạn. Nhờ cá mó gặm tảo, tảo không phủ kín và bóp nghẹt san hô non.
Cá bướm và cá thia. Cá bướm thân dẹt, màu vàng trắng sọc đen, thường đi theo cặp. Cá thia nhỏ, màu xanh lam hoặc sọc đen trắng, lượn thành đám quanh cành san hô và lẩn vào khe khi có động.
Trai tai tượng. Loài trai lớn có miệng vỏ lượn sóng, mép thịt rực màu xanh tím vì cũng chứa tảo cộng sinh như san hô. Trai tai tượng từng bị khai thác nhiều để lấy vỏ và thịt, nên gặp chúng là một dấu hiệu rạn còn được giữ gìn.
Nhím biển và sao biển gai. Nhím biển ăn tảo, giữ cân bằng cho rạn, nhưng gai rất dễ đâm vào chân người. Sao biển gai thì ăn chính polyp san hô; khi chúng bùng phát quá đông, cả mảng rạn có thể bị ăn trụi. Cả hai loài đều nên để yên, không chạm tay.
Ngắm san hô ở nước ta sao cho đúng
Những điều sau giúp chuyến ngắm san hô vừa an toàn cho bạn vừa nhẹ nhàng với rạn.
- Chọn nơi có người hướng dẫn và nằm trong khu được phép tham quan; nghe thông tin về sóng, dòng chảy trước khi xuống nước.
- Mặc áo phao nếu bơi chưa vững, nổi trên mặt nước để nhìn xuống, không đứng, không quỳ lên san hô.
- Giữ chân vịt và tay xa rạn; một cú đạp chân có thể làm gãy cành san hô đã mọc nhiều năm.
- Không chạm, không bẻ, không lật đá; không cho cá ăn vì thức ăn của người làm cá thay đổi tập tính và làm bẩn nước.
- Hỏi ý kiến người hướng dẫn về kem chống nắng; nhiều nơi khuyên mặc áo dài tay để bớt phải bôi kem lên da trước khi xuống rạn.
- Không mua san hô, vỏ ốc, trai tai tượng bày bán làm quà.
- Muốn lặn bình khí để xuống sâu hơn thì phải học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ và lặn cùng bạn lặn.
Mỗi điều nghe nhỏ, nhưng một rạn đẹp ở gần bờ có khi đón rất nhiều người mỗi ngày trong mùa biển lặng. Một nghìn cú đạp nhẹ cộng lại đủ để biến một khu vườn san hô thành bãi đá vụn.
San hô nước ta đang gặp chuyện gì
Rạn san hô ven bờ Việt Nam chịu nhiều sức ép cùng lúc. Có sức ép đến từ trên bờ: xây dựng ven biển và phá rừng đầu nguồn làm nước đục hơn, nước thải làm tảo lớn phát triển phủ lên san hô. Có sức ép đến từ dưới nước: neo thuyền thả thẳng xuống rạn, đánh bắt bằng chất nổ hay lưới kéo, khai thác san hô làm vật trang trí. Và có sức ép đến từ cả hành tinh: những đợt nước biển nóng bất thường làm san hô đẩy tảo cộng sinh ra ngoài, trắng bệch, gọi là tẩy trắng.
Tin tốt là san hô có khả năng hồi phục nếu được để yên đủ lâu và nước đủ sạch. Ở những khu được bảo vệ, rạn bị tổn thương có thể dần phủ lại san hô non sau nhiều năm. Một số nơi còn thử trồng lại san hô bằng cách gắn mảnh san hô lên giá đỡ dưới đáy. Nhưng trồng lại chỉ là cứu chữa; cách hiệu quả nhất vẫn là giảm áp lực để rạn tự hồi sinh.
Với người đọc, phần việc nằm ngay trong tầm tay: chọn cách ngắm không chạm, không mua đồ làm từ san hô, mang rác về, và kể cho người khác vì sao một mẩu san hô trên kệ nhà là một mẩu rạn mất đi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao san hô ở Việt Nam hay mọc quanh đảo hơn ven bờ đất liền?
Đảo thường nằm xa cửa sông nên nước ít phù sa, trong hơn, ánh sáng xuống sâu hơn và bùn không phủ lên san hô. Ven bờ đất liền, nhất là gần các sông lớn, nước đục và nhiều bùn nên san hô khó phát triển thành rạn.
Ở Việt Nam, xem san hô đẹp nhất ở vùng nào?
Rạn san hô ven bờ phát triển tốt nhất ở các vịnh nước trong của Nam Trung Bộ, như vịnh Nha Trang. Ngoài ra còn có những rạn đẹp quanh các đảo xa bờ như Cù Lao Chàm, Lý Sơn, Côn Đảo và các quần đảo quanh Phú Quốc.
Vì sao vịnh Bắc Bộ ít san hô hơn miền Nam?
Nước ven bờ vịnh Bắc Bộ đục vì phù sa của sông Hồng, sông Thái Bình, ánh sáng không xuống sâu được. Mùa đông gió mùa đông bắc lại làm nước lạnh đi, trong khi phần lớn san hô tạo rạn ưa nước ấm quanh năm.
Rạn viền bờ là gì?
Rạn viền bờ là kiểu rạn san hô mọc bám sát quanh bờ đảo hoặc bờ đất liền, tạo thành dải viền từ vùng nước nông ra chỗ sâu dần. Đây là kiểu rạn phổ biến nhất dọc bờ biển và quanh các đảo ven bờ của nước ta.
Có nên mua san hô khô hay vỏ trai tai tượng làm kỷ niệm không?
Không nên. Những món này thường được lấy từ rạn tự nhiên, nhiều khi lấy cả sinh vật còn sống. Việc khai thác và buôn bán nhiều loài san hô, trai tai tượng bị pháp luật hạn chế, và mỗi món mua về là một phần rạn mất đi.
San hô bị chết có mọc lại được không?
Rạn có thể hồi phục nếu nguyên nhân gây hại được loại bỏ và nước đủ sạch, nhờ ấu trùng san hô mới bám vào nền đá cũ. Quá trình này thường mất nhiều năm, nên giữ cho rạn khỏi bị phá ngay từ đầu vẫn quan trọng hơn trồng lại.