ChieuSau.comChiều Sâu
Giữ cho biển còn sống

Axit hoá đại dương: vì sao biển hấp thụ khí thải và vỏ ốc, san hô khó xây hơn

Biển hấp thụ một phần khí CO2 con người thải ra, nước biển vì thế chua dần. Nó chưa thành axit, nhưng đủ làm ốc, hàu, san hô và sinh vật phù du khó xây vỏ hơn.

Tiny translucent sea butterflies with delicate spiral shells drifting in deep blue water, extreme close-up macro shot with soft backlight and floating particles

Axit hoá đại dương là việc nước biển chua dần lên vì hấp thụ khí CO2 mà con người thải vào không khí. Hãy hình dung biển như một miếng bọt biển khổng lồ ngấm bớt khói xả cho bầu trời: nhờ nó mà khí hậu nóng lên chậm hơn, nhưng chính miếng bọt biển ấy bị thay đổi hoá học. Khi CO2 tan vào nước, nó tạo thành một axit yếu, làm giảm lượng những "viên gạch" mà ốc, hàu, san hô và nhiều sinh vật phù du cần để xây vỏ.

Cần nói ngay để tránh hiểu lầm: nước biển hiện vẫn là kiềm nhẹ, chưa hề thành axit có thể làm bỏng tay. "Axit hoá" chỉ hướng thay đổi, giống như nói một người đang "gầy đi" dù vẫn chưa gầy. Nhưng với những sinh vật đã quen với nước biển ổn định suốt hàng triệu năm, một thay đổi nhỏ trong vài trăm năm là rất nhanh.

Chuyện gì xảy ra khi CO2 gặp nước biển

Ở nơi mặt biển chạm không khí, khí liên tục đi qua lại giữa hai bên. Khi trong không khí có nhiều CO2 hơn, biển sẽ hút vào nhiều hơn. Các nhà khoa học ước tính đại dương đã hấp thụ một phần đáng kể lượng CO2 con người thải ra từ khi bắt đầu đốt than, dầu quy mô lớn. Đó là một dịch vụ khổng lồ mà biển âm thầm làm cho chúng ta.

Khi tan vào nước, CO2 phản ứng tạo ra axit cacbonic, một axit yếu, giống thứ làm cho nước có ga hơi chua khi uống. Axit này giải phóng ion hydro, làm độ pH của nước giảm xuống. Thang pH đo độ chua: số càng nhỏ càng chua, số càng lớn càng kiềm. Nước biển nằm ở phía kiềm nhẹ, và từ thời công nghiệp tới nay nó đã nhích dần về phía chua.

Điều quan trọng hơn cả là chuỗi phản ứng phía sau. Các ion hydro dư thừa "tranh" mất ion cacbonat trong nước, mà cacbonat chính là thứ sinh vật biển ghép với canxi để làm đá vôi cho vỏ và xương. Nói đơn giản, biển càng chua thì kho gạch xây vỏ càng vơi, và sinh vật phải tốn nhiều sức hơn để xây cùng một chiếc vỏ.

Hình dung bằng những thứ quen thuộc trong bếp

Hoá học nước biển nghe khô khan, nhưng có thể hình dung khá rõ bằng vài so sánh đời thường. Những so sánh này chỉ để dễ hiểu, không phải mô tả chính xác từng phản ứng.

Trong đời thườngỞ đại dương
Mở chai nước có ga: khí CO2 bị nén trong nước, uống thấy hơi chuaCO2 từ không khí tan vào nước biển, tạo axit yếu làm nước chua dần
Thả vỏ trứng hay vỏ sò vào giấm, sủi bọt và mòn dầnTrong thí nghiệm, vỏ đá vôi mỏng của một số sinh vật nhỏ bị ăn mòn khi nước chua hơn nhiều
Thợ xây thiếu gạch: vẫn xây được nhưng chậm và tốn côngỐc, hàu, san hô vẫn xây vỏ, nhưng tốn năng lượng hơn khi cacbonat ít đi
Bọt biển hút nước lau sàn, hút mãi thì nặng và bẩnBiển hút bớt CO2 giúp khí hậu, nhưng chính nó thay đổi hoá học theo
Pha thêm chút chanh vào nước, nước vẫn uống được nhưng vị đã khácBiển vẫn là kiềm nhẹ nhưng đã nhích về phía chua, đủ để nhiều sinh vật nhạy cảm cảm nhận

Điểm cần nhớ: một con ốc trên rạn không tan ra như vỏ trứng trong giấm. Thay đổi diễn ra từ từ, chủ yếu khiến việc xây và giữ vỏ trở nên vất vả hơn, nhất là với những sinh vật còn nhỏ, vỏ còn mỏng.

Những sinh vật nhạy cảm nhất

Nhóm được các nhà khoa học theo dõi sát nhất là những sinh vật nhỏ xíu có vỏ mỏng. Ốc bướm biển, những con ốc trôi nổi bé hơn hạt đậu có "đôi cánh" là phần chân biến đổi để bơi, là một ví dụ nổi tiếng. Chúng là thức ăn của nhiều loài cá và cả cá voi ở vùng nước lạnh. Trong các thí nghiệm với nước chua hơn, vỏ của chúng bị mòn và xuất hiện vết rỗ.

Ấu trùng của hàu, vẹm, sò cũng dễ tổn thương. Ở giai đoạn mới nở, chúng phải xây chiếc vỏ đầu tiên rất nhanh, và nếu nước quá chua đúng lúc đó, nhiều con không qua được. Đã có những trại nuôi hàu ở vùng nước trồi lạnh, nơi nước sâu giàu CO2 dâng lên bờ, gặp khó khăn với ấu trùng và phải theo dõi độ chua của nước để điều chỉnh.

San hô cũng nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng: nước chua hơn khiến việc tích đá vôi chậm lại, trong khi các sinh vật đục khoét đá vôi vẫn làm việc bình thường. Khi tốc độ xây chậm hơn tốc độ bào mòn, rạn sẽ mỏng dần. Kết hợp với tẩy trắng do nước nóng, đây là áp lực kép đối với rạn san hô.

Một ngày theo chân con ốc bướm biển

Hình dung một đêm ở vùng biển lạnh. Từ dưới sâu, hàng triệu sinh vật phù du bơi lên mặt nước để kiếm ăn trong bóng tối. Giữa đám đông ấy có những con ốc bướm biển nhỏ xíu, vỏ trong như thuỷ tinh, vỗ đôi cánh mềm như những cánh bướm bơi trong nước. Chúng giăng một màng nhầy để bắt thức ăn rồi lại vỗ cánh tiếp, mỏng manh như một bong bóng xà phòng.

Sinh vật nhỏ bé này là mắt xích quan trọng của chuỗi thức ăn vùng lạnh. Cá nhỏ ăn chúng, cá lớn ăn cá nhỏ, chim biển và thú biển lại ăn cá. Khi vỏ ốc bướm khó xây hơn, ảnh hưởng có thể lan ra cả mạng lưới phía trên, dù mức độ cụ thể ra sao vẫn đang được nghiên cứu.

Câu chuyện của con ốc bướm cho thấy vì sao các nhà khoa học lo về axit hoá dù nó vô hình. Không có ảnh nào đẹp như rạn tẩy trắng để lên báo, không có con số nào gây sốc trên mặt nước. Thay đổi diễn ra ở những sinh vật nhỏ mà ít ai từng thấy, nhưng chúng lại là nền móng của biển.

Làm sao các nhà khoa học biết biển đang chua dần

Độ chua của biển không thể nhìn bằng mắt, nên người ta phải đo. Ở một số trạm quan trắc ngoài khơi, các nhà khoa học đã lấy mẫu nước biển đều đặn trong nhiều chục năm, đo lượng CO2 hoà tan và độ pH. Khi đặt các phép đo ấy cạnh đường biểu diễn CO2 trong không khí, hai đường đi cùng một hướng: không khí càng nhiều CO2, nước biển bề mặt càng nhiều CO2 và pH càng giảm.

Ngoài trạm cố định, còn có những chiếc phao trôi tự động mang cảm biến, lặn lên lặn xuống trong cột nước và gửi số liệu về qua vệ tinh, cùng các chuyến tàu nghiên cứu đo dọc những tuyến cố định qua nhiều đại dương. Nhờ vậy người ta biết thay đổi không chỉ ở một nơi mà ở khắp mặt biển, và đang dần lan xuống những tầng sâu hơn.

Lịch sử xa xưa của Trái Đất cũng để lại manh mối. Lớp trầm tích dưới đáy biển giống như những trang sách xếp chồng, ghi lại vỏ đá vôi của sinh vật phù du qua từng thời kỳ. Ở những thời kỳ rất xa khi CO2 tăng mạnh, có những lớp mà đá vôi gần như biến mất, cho thấy biển khi ấy đã chua lên đáng kể. Điều khiến các nhà khoa học lo là những thay đổi xưa kia thường diễn ra qua hàng nghìn năm, còn hiện nay nhanh hơn nhiều, khiến sinh vật có ít thời gian để thích nghi.

Những điều hay bị hiểu sai

Axit hoá đại dương là khái niệm dễ bị nói quá hoặc nói nhẹ. Dưới đây là vài điểm thường gây nhầm lẫn.

  • "Biển sắp thành axit, bơi sẽ bị bỏng." Không. Nước biển vẫn là kiềm nhẹ và an toàn cho người bơi; thay đổi chỉ ảnh hưởng tới quá trình hoá học tinh tế của sinh vật xây vỏ.
  • "Axit hoá là do xả hoá chất xuống biển." Ô nhiễm hoá chất là chuyện khác. Axit hoá trên quy mô đại dương chủ yếu là do CO2 trong không khí tan vào nước.
  • "Axit hoá và nóng lên là một." Chúng có cùng nguồn gốc lớn là CO2, nhưng là hai quá trình khác nhau: một là nhiệt độ, một là hoá học. Sinh vật biển thường phải chịu cả hai cùng lúc.
  • "Thêm vôi xuống biển là xong." Một số ý tưởng can thiệp hoá học vào biển đang được nghiên cứu, nhưng đại dương quá rộng và các tác động phụ chưa rõ, nên chưa thể coi là lời giải.
  • "Mọi sinh vật đều bị hại như nhau." Không phải. Một số loài tảo và cỏ biển dùng CO2 để quang hợp có thể không bị ảnh hưởng nhiều, thậm chí được lợi phần nào, trong khi sinh vật xây vỏ đá vôi chịu thiệt nhiều hơn.

Cỏ biển, rừng ngập mặn và những đồng minh của biển

Một tin vui là biển có những đồng minh tự nhiên. Thảm cỏ biển, rừng ngập mặn và đầm lầy ven biển hút CO2 để quang hợp, rồi chôn một phần carbon xuống lớp bùn bên dưới, có khi giữ được rất lâu. Các nhà khoa học gọi lượng carbon này là "carbon xanh lam" của biển. Ở quy mô một vịnh hay một đầm phá, thảm cỏ biển dày còn có thể làm nước xung quanh bớt chua vào ban ngày khi chúng quang hợp mạnh.

Vì vậy, bảo vệ và phục hồi những hệ sinh thái ven biển này mang lại nhiều lợi ích cùng lúc: chỗ ở cho cá con, chắn sóng cho bờ, lọc nước, và góp phần giữ carbon. Chúng không thể một mình giải quyết axit hoá trên toàn đại dương, nhưng là phần việc có ý nghĩa ở từng vùng biển.

Ở tầm lớn hơn, cách duy nhất để chặn đà axit hoá là giảm lượng CO2 thải vào không khí. Với một gia đình, đó là những việc quen thuộc như tiết kiệm điện, đi lại hợp lý, dùng đồ bền lâu. Với một lớp học, có thể là một thí nghiệm nhỏ thả vỏ trứng vào giấm để các em hiểu vì sao vỏ ốc cần nước biển ổn định, rồi cùng nhau trồng cây hay tìm hiểu về rừng ngập mặn gần nhất.

Câu hỏi thường gặp

Axit hoá đại dương là gì?

Đó là quá trình nước biển chua dần lên vì hấp thụ khí CO2 từ không khí. CO2 tan vào nước tạo thành axit yếu, làm độ pH giảm và làm vơi lượng cacbonat mà ốc, hàu, san hô cần để xây vỏ, dù nước biển hiện vẫn là kiềm nhẹ chứ chưa thành axit.

Nước biển có thật sự trở thành axit không?

Hiện chưa. Nước biển vẫn nằm ở phía kiềm nhẹ của thang pH. Từ axit hoá chỉ hướng thay đổi về phía chua hơn, chứ không có nghĩa là biển đã thành axit hay gây hại cho người bơi lội.

Vì sao vỏ ốc và san hô bị ảnh hưởng bởi axit hoá?

Sinh vật xây vỏ dùng canxi và ion cacbonat trong nước để tạo đá vôi. Khi nước chua hơn, các ion hydro dư thừa lấy bớt cacbonat, nên sinh vật phải tốn nhiều năng lượng hơn để xây và giữ vỏ, nhất là ở giai đoạn ấu trùng còn nhỏ và vỏ còn mỏng.

Axit hoá đại dương khác gì biển nóng lên?

Cả hai cùng bắt nguồn chủ yếu từ CO2 con người thải ra, nhưng là hai quá trình khác nhau. Biển nóng lên là chuyện nhiệt độ, gây ra tẩy trắng san hô; axit hoá là chuyện hoá học của nước. Nhiều sinh vật biển đang phải chịu cả hai áp lực cùng lúc.

Ốc bướm biển là con gì?

Ốc bướm biển là những con ốc nhỏ trôi nổi trong biển, phần chân biến đổi thành đôi cánh mềm để bơi. Chúng là thức ăn của nhiều loài cá và thú biển ở vùng nước lạnh, và vỏ mỏng của chúng rất nhạy với nước chua, nên được dùng như tín hiệu theo dõi axit hoá.

Có thí nghiệm đơn giản nào giúp trẻ hiểu axit hoá không?

Có thể thả vài mẩu vỏ trứng hoặc vỏ sò vào cốc giấm và một cốc nước thường, quan sát sau vài giờ. Mẩu trong giấm sủi bọt và mòn đi, giúp trẻ hình dung vì sao vật làm từ đá vôi cần nước ổn định, nhưng nên giải thích rằng biển thật thay đổi chậm và nhẹ hơn nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138