ChieuSau.comChiều Sâu
Giữ cho biển còn sống

San hô tẩy trắng: vì sao rạn hoá trắng khi biển nóng và còn hồi phục được không

San hô tẩy trắng khi nước nóng quá lâu khiến san hô đẩy tảo cộng sinh ra ngoài. Trắng chưa phải là chết: rạn có thể hồi phục nếu biển kịp mát lại và được bớt áp lực.

A patch of bleached white coral beside healthy colorful coral on a shallow reef, small reef fish hovering, wide underwater shot in bright midday light

San hô tẩy trắng là khi nước biển nóng lên quá mức và kéo dài, san hô đẩy những tảo nhỏ sống trong mô của mình ra ngoài, để lộ bộ xương đá vôi trắng bên dưới lớp mô trong suốt. Hãy hình dung một ngôi nhà mất người nấu bếp: san hô vẫn còn sống, nhưng mất nguồn thức ăn chính, và nếu người nấu bếp không quay lại kịp thì cả nhà sẽ đói dần.

Vì thế câu hỏi "còn hồi phục được không" có câu trả lời rất cụ thể: trắng chưa phải là chết. Nếu nước mát lại kịp lúc và rạn không phải gánh thêm quá nhiều áp lực khác, tảo có thể quay về và san hô lấy lại màu. Nếu nóng kéo dài, san hô chết, rong tảo phủ lên, và rạn cần nhiều năm, thậm chí nhiều chục năm, mới có thể dựng lại.

San hô là động vật, và nó sống nhờ một người bạn cùng nhà

Nhiều người vẫn nghĩ san hô là cây hoặc đá. Thật ra mỗi cụm san hô cứng là một quần thể gồm rất nhiều con vật nhỏ gọi là polyp, họ hàng với sứa và hải quỳ. Mỗi polyp có thân mềm hình ống, miệng ở trên, vòng xúc tu quanh miệng, và tiết ra đá vôi bên dưới để làm chỗ dựa. Qua hàng trăm, hàng nghìn năm, lớp đá vôi ấy chồng lên nhau thành rạn.

Điều kỳ diệu nằm bên trong mô của polyp: hàng triệu tảo đơn bào nhỏ xíu sống ở đó. Tảo dùng ánh nắng xuyên qua nước để quang hợp, tạo ra đường và chất dinh dưỡng, chia phần lớn cho san hô. Đổi lại, san hô cho tảo một chỗ ở an toàn, đủ sáng, và chất thải của nó là phân bón cho tảo. Đây là một trong những mối cộng sinh nổi tiếng nhất của sự sống trên Trái Đất.

Màu sắc rực rỡ của rạn, những sắc nâu, xanh lục, vàng, tím mà người lặn ống thở mê mẩn, phần lớn đến từ tảo cộng sinh và từ các sắc tố của chính san hô. Khi tảo rời đi, mô san hô gần như trong suốt, và ta nhìn xuyên qua đó thấy bộ xương trắng. Đó là lý do hiện tượng này mang tên "tẩy trắng".

Vì sao nóng lên lại khiến san hô đuổi tảo đi

San hô xây rạn ở những vùng nước ấm, nhưng nó chỉ chịu được một khoảng nhiệt độ khá hẹp. Khi nước nóng hơn mức bình thường của vùng đó một chút trong thời gian dài, cỗ máy quang hợp của tảo bắt đầu trục trặc, sinh ra những chất có hại cho mô san hô. Để tự bảo vệ, san hô tống tảo ra ngoài, giống như ta tắt một thiết bị đang quá nhiệt để tránh cháy.

Điều đáng chú ý là chỉ cần nước nóng hơn mức cao nhất thường gặp của mùa hè chừng một hai độ, kéo dài vài tuần, đã đủ gây tẩy trắng diện rộng. Các nhà khoa học gọi những đợt nước nóng bất thường như vậy là sóng nhiệt biển, tương tự như đợt nắng nóng trên đất liền. Những đợt tẩy trắng hàng loạt ở nhiều đại dương cùng lúc trong mấy chục năm gần đây đều gắn với các đợt nước nóng như thế.

Nóng không phải là nguyên nhân duy nhất. Nước ngọt đổ ra quá nhiều sau mưa lớn, nước quá lạnh bất thường, ô nhiễm, ánh nắng quá gắt khi nước rút cạn cũng có thể khiến san hô tẩy trắng cục bộ. Nhưng những đợt tẩy trắng trên diện tích rất rộng mà báo chí hay nhắc tới chủ yếu là do biển nóng lên.

Từ khoẻ tới tẩy trắng: các giai đoạn của một cụm san hô

Một cụm san hô trải qua tẩy trắng không đổi màu trong một đêm. Bảng dưới đây mô tả các giai đoạn mà người quan sát rạn thường dùng để theo dõi, tuy thời gian cụ thể khác nhau giữa các loài và các vùng biển.

Giai đoạnNhìn thấy gìBên trong chuyện gì đang xảy ra
Khoẻ mạnhMàu nâu, xanh, vàng đậm; polyp thò xúc tu ra ăn vào ban đêmTảo cộng sinh dày đặc, san hô no đủ
Căng thẳngMàu nhạt dần, loang lổ, đôi khi chuyển sắc sáng lạNước nóng kéo dài, tảo bắt đầu rời đi
Tẩy trắngTrắng bệch như phấn, vẫn còn lớp mô mỏngMất phần lớn tảo, san hô sống nhờ dự trữ và bắt sinh vật phù du
Hồi phụcMàu quay lại dần từ các mảngNước mát lại, tảo quay về, san hô ăn uống lại
ChếtBộ xương phủ lớp rong tảo màu xám nâu, lông tơMô san hô chết, rong tảo bám lên, rạn bắt đầu bị bào mòn

Người không có chuyên môn rất dễ nhầm giữa san hô trắng còn sống và san hô đã chết. Mẹo nhận biết thường dùng là màu: trắng sạch thường vẫn còn mô sống, còn phủ một lớp xám xanh như rêu thì thường đã chết. Nhưng đánh giá chính xác là việc của các nhà khoa học theo dõi rạn.

Một buổi lặn ống thở trên rạn vừa tẩy trắng

Hình dung bạn thả mình xuống một rạn nước nông trong lần đi biển mùa hè. Mặt nước ấm như nước tắm. Phía dưới, nơi lẽ ra là những bụi san hô nâu vàng, giờ trắng toát như một cánh đồng tuyết, sáng tới chói mắt dưới nắng trưa. Lạ thay, đàn cá nhỏ vẫn bơi quanh, vài con cá bướm vẫn mổ lách tách. Rạn chưa chết, nó đang nín thở chờ biển mát lại.

Cảnh ấy vừa đẹp vừa buồn, và nó cho thấy một điều quan trọng: tẩy trắng là lời báo động, chưa phải lời kết. Trong những tuần ấy, việc tốt nhất mà người tới thăm rạn có thể làm là bớt thêm gánh nặng cho san hô: không chạm, không đứng, không quẫy chân vào rạn, giữ khoảng cách, không làm bùn cát bay mù.

Một cụm san hô đang tẩy trắng giống như một người đang ốm sốt. Một cú va chạm, một lớp trầm tích phủ lên, hay một vết nứt lúc này đều khó lành hơn bình thường. Đó là lý do ở nhiều nơi, khi xảy ra tẩy trắng, cơ quan quản lý có thể tạm hạn chế hoạt động trên rạn để san hô có cơ hội hồi phục.

Rạn hồi phục cần những gì

Rạn có thể hồi phục theo hai cách. Cách nhanh là những cụm san hô bị tẩy trắng nhưng chưa chết lấy lại tảo khi nước mát, có khi chỉ sau vài tuần hay vài tháng. Cách chậm là khi nhiều san hô đã chết, rạn phải chờ ấu trùng san hô từ nơi khác trôi tới, bám lên nền đá và lớn dần từng chút một. San hô cứng nhìn chung lớn khá chậm, nên quá trình này thường tính bằng năm, thậm chí chục năm.

Những rạn có nước sạch, ít trầm tích, nhiều cá ăn rong khoẻ mạnh thường hồi phục tốt hơn. Cá ăn rong như cá mó, cá dìa đóng vai người làm vườn, gặm rong tảo để nền đá còn trống cho ấu trùng san hô bám vào. Nếu cá ăn rong bị khai thác hết, rong có thể chiếm chỗ và san hô khó quay lại.

Vấn đề lớn nhất là thời gian nghỉ giữa các đợt nóng. Nếu tẩy trắng xảy ra quá thường xuyên, rạn chưa kịp lành vết cũ đã nhận vết mới. Vì thế các nhà khoa học nhấn mạnh: giảm áp lực tại chỗ giúp rạn mua thêm thời gian, nhưng để rạn thật sự sống lâu dài thì cần giảm nguyên nhân làm biển nóng lên trên quy mô toàn cầu.

Những điều mỗi người làm được cho san hô

Đi rạn nhẹ nhàng. Khi lặn ống thở hay lặn bình khí, giữ khoảng cách với san hô, không đứng hay quỳ lên rạn, không chạm tay. Người mới chưa quen giữ thăng bằng nên bơi ở chỗ thoáng, có người hướng dẫn, thay vì cố lại gần.

Không mua san hô làm kỷ niệm. San hô khô, vỏ ốc, đồ trang sức từ san hô hay đồi mồi bán ở chợ ven biển đều được lấy từ rạn. Không mua là cách đơn giản nhất để không ai có lý do bẻ chúng.

Giữ nước ven bờ sạch. Nước thải, phân bón, trầm tích từ công trình ven biển làm san hô yếu đi, khó chịu nóng hơn. Ủng hộ xử lý nước thải và bảo vệ rừng ngập mặn, thảm cỏ biển là giúp rạn gián tiếp.

Theo dõi và chia sẻ thông tin đúng. Nhiều chương trình khoa học công dân trên thế giới mời người lặn ghi lại tình trạng rạn. Nếu có dịp tham gia cùng tổ chức có chuyên môn, ảnh và ghi chép của bạn có thể giúp các nhà khoa học.

Giảm phát thải trong đời sống. Tiết kiệm điện, đi lại hợp lý, dùng đồ lâu bền là những việc nghe xa biển nhưng chạm đúng nguyên nhân làm biển nóng lên. Không ai làm được tất cả, nhưng ai cũng góp được một phần.

Có nên tuyệt vọng về rạn san hô không

Đọc về tẩy trắng hàng loạt rất dễ khiến người ta nghĩ rạn san hô đã hết đường. Thực tế phức tạp hơn. Có những rạn đã hồi phục đáng kể sau các đợt tẩy trắng khi được bảo vệ tốt. Có những loài san hô chịu nóng giỏi hơn loài khác. Các nhà khoa học cũng đang thử nhiều cách hỗ trợ như ươm và trồng lại san hô, tìm những dòng san hô chịu nóng.

Tuy vậy, trồng lại san hô chỉ giống như băng bó vết thương: cần thiết, nhưng không thay được việc ngừng gây ra vết thương. Một rạn tự nhiên rộng lớn không thể trồng lại bằng tay từng cành. Sức sống của rạn phụ thuộc chủ yếu vào việc biển có kịp mát lại giữa các đợt nóng hay không.

Với trẻ em, câu chuyện tẩy trắng nên kể theo cách gợi sự quan tâm thay vì nỗi sợ: san hô là một con vật đang ốm vì nóng, nó có thể khỏi nếu được nghỉ ngơi, và mọi người đều có thể góp phần cho nó nghỉ. Cách kể ấy giúp các em lớn lên với mong muốn bảo vệ biển chứ không phải cảm giác bất lực.

Câu hỏi thường gặp

San hô bị tẩy trắng có phải là đã chết không?

Chưa. San hô tẩy trắng vẫn còn sống nhưng đã mất phần lớn tảo cộng sinh, nguồn thức ăn chính của nó. Nếu nước mát lại kịp lúc, tảo có thể quay về và san hô lấy lại màu; nếu nóng kéo dài quá lâu, san hô sẽ đói dần và chết.

Vì sao san hô lại đẩy tảo ra khỏi cơ thể?

Khi nước quá nóng trong thời gian dài, quá trình quang hợp của tảo bị rối loạn và sinh ra những chất gây hại cho mô san hô. San hô đẩy tảo ra để tự bảo vệ, giống như tắt một cỗ máy đang quá nhiệt, nhưng cái giá là mất luôn nguồn thức ăn.

San hô là động vật hay thực vật?

San hô là động vật. Mỗi cụm san hô gồm rất nhiều con polyp nhỏ, họ hàng với sứa và hải quỳ, sống thành quần thể và tiết ra đá vôi. Chúng có màu và có thể sống nhờ nắng là do tảo đơn bào sống cộng sinh bên trong mô.

Rạn san hô bị tẩy trắng mất bao lâu để hồi phục?

Không có một con số chung. San hô chỉ mới tẩy trắng có thể lấy lại màu sau vài tuần đến vài tháng nếu nước mát lại. Khi nhiều san hô đã chết, rạn phải chờ ấu trùng bám và lớn lên, quá trình này thường kéo dài nhiều năm và cần nước sạch, ít bị khai thác.

Đi lặn ở rạn đang tẩy trắng có nên không?

Bạn vẫn có thể ngắm nếu nơi đó cho phép, nhưng cần đặc biệt nhẹ nhàng: không chạm, không đứng lên san hô, không làm bùn cát bay mù, và nghe theo hướng dẫn của người quản lý khu vực. Ở một số nơi, rạn có thể tạm đóng để san hô có thời gian hồi phục.

Trồng lại san hô có cứu được rạn không?

Ươm và trồng lại san hô giúp phục hồi những vùng nhỏ bị hư hại và là công cụ hữu ích cho các nhà khoa học. Nhưng không thể trồng lại cả một rạn rộng lớn bằng tay, nên giải pháp lâu dài vẫn là giữ nước sạch, bớt khai thác và giảm nguyên nhân làm biển nóng lên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138