ChieuSau.comChiều Sâu
Mực, sứa và động vật không xương sống

Bạch tuộc đổi màu thế nào: lớp da biết vẽ, biết nổi gai và đánh lừa mắt kẻ săn

Bạch tuộc đổi màu nhờ hàng nghìn túi sắc tố co giãn dưới da, lại còn biết nổi gai giả đá. Vì sao một con vật không phân biệt màu lại ngụy trang giỏi đến vậy?

A common octopus resting on a rocky reef ledge, its skin half matching mottled brown rock and half flushing pale, close-up macro, soft blue daylight from above

Bạch tuộc đổi màu bằng một lớp da giống như màn hình có hàng nghìn điểm ảnh tí hon. Mỗi điểm ảnh là một túi sắc tố nhỏ bao quanh bởi những sợi cơ: cơ kéo căng thì túi xoè ra thành một chấm màu, cơ thả lỏng thì túi co lại gần như biến mất. Vì những sợi cơ này nối thẳng với dây thần kinh, cả tấm da có thể đổi từ nâu đá sang trắng nhợt chỉ trong khoảng một cái chớp mắt.

Màu mới chỉ là một nửa câu chuyện. Bạch tuộc còn đổi được cả hình dạng bề mặt da, nổi lên những mụn gai giống rong, giống vỏ hà, giống đá san hô chết. Kết hợp hai thứ đó, nó có thể ngồi giữa bãi đá mà một con cá đi ngang qua nhìn thẳng vào vẫn không nhận ra.

Ba lớp tế bào làm nên một bức tranh sống

Dưới kính hiển vi, da bạch tuộc không phải một lớp màu đơn giản mà là ba tầng tế bào xếp chồng lên nhau, mỗi tầng làm một việc riêng. Tầng trên cùng là các tế bào sắc tố, mỗi tế bào chứa một túi nhỏ đựng màu vàng, cam, đỏ, nâu hoặc đen. Đây là tầng nhanh nhất, vì nó được cơ và thần kinh điều khiển trực tiếp chứ không phải chờ hormone như cách da con tắc kè hoa đổi màu.

Tầng thứ hai là các tế bào phản quang. Chúng không chứa màu mà chứa những lớp tấm mỏng xếp song song, giống mặt trong của vỏ trai hay váng dầu trên mặt nước. Ánh sáng chiếu vào bị dội lại ở nhiều góc khác nhau, tạo ra ánh xanh lam, xanh lục lấp lánh. Tầng dưới cùng là các tế bào trắng, có nhiệm vụ tán xạ ánh sáng xung quanh, nên dưới ánh nắng xanh của biển, da bạch tuộc trông xanh nhẹ, dưới ánh đèn vàng lại ngả vàng.

Ghép ba tầng lại, con vật có một bảng màu đầy đủ: lớp trên vẽ hoa văn, lớp giữa thêm ánh kim, lớp dưới làm nền và hoà vào ánh sáng của môi trường. Mực nang, họ hàng gần của bạch tuộc, có cùng bộ máy này và còn làm được những dải sọc chạy cuồn cuộn dọc thân như bảng đèn quảng cáo, dù trên thân nó chẳng có một chữ nào.

Không chỉ đổi màu mà còn đổi cả mặt da

Nếu chỉ đổi màu, bạch tuộc vẫn sẽ lộ ra như một tấm ảnh in dán lên đá: phẳng lì, thiếu bóng. Điều làm nó khác hẳn là những u nhú trên da, những vùng da nhỏ có cơ riêng có thể dựng đứng lên thành mụn, thành gai, thành dải tua mềm. Khi nằm giữa đám rong, nó nổi tua giống rong. Khi áp vào đá phủ hà, da nó lổn nhổn y như vỏ hà.

Các nhà sinh học còn để ý một chi tiết tinh tế: bạch tuộc không luôn cố gắng giống hệt nền. Có lúc nó chọn kiểu hoa văn loang lổ, phá vỡ đường viền cơ thể, để mắt kẻ săn không ghép được các mảng màu thành hình một con vật. Có lúc nó bắt chước một vật cụ thể gần đó, như một cụm rong hay một hòn đá. Mục đích không phải là biến mất hoàn toàn, mà là làm cho não của con cá hay con chim biển đang tìm mồi kết luận sai: "chỗ này không có gì ăn được".

Còn một cách dùng da hoàn toàn ngược lại: khi bị dồn vào thế bí, bạch tuộc có thể đột ngột chuyển sang trắng toát với những đốm sẫm lớn, hoặc chớp màu liên tục. Sự thay đổi đột ngột ấy khiến kẻ săn khựng lại một nhịp, đủ để con bạch tuộc phun mực và phóng đi.

Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết

Chuyện bạch tuộc đổi màu đã đi vào nhiều video ngắn, và kèm theo đó là vài hiểu lầm hay gặp:

Người ta hay nghĩĐiều khoa học biết
Bạch tuộc đổi màu giống tắc kè hoaTắc kè hoa đổi màu chậm hơn nhiều và cơ chế khác. Bạch tuộc điều khiển từng túi sắc tố bằng cơ và thần kinh nên nhanh gần như tức thì
Nó đổi màu chủ yếu để làm đẹp hay khoePhần lớn là để trốn và để giao tiếp: dọa, báo động, tỏ ý muốn giao phối. Màu là ngôn ngữ, không phải trang sức
Bạch tuộc nhìn thấy màu nên mới phối màu khéoMắt phần lớn loài bạch tuộc chỉ có một loại tế bào cảm quang, tức về lý thuyết không phân biệt màu như người. Vì sao chúng vẫn phối màu đúng là câu hỏi vẫn đang được nghiên cứu
Con nào đổi màu cũng là đang sợ hãiDa bạch tuộc đổi liên tục theo trạng thái: lúc nghỉ, lúc đi săn, lúc bị quấy, lúc gặp bạn tình. Nhiều thay đổi diễn ra khi nó hoàn toàn bình thản
Chết rồi vẫn còn đổi màu là còn sốngMột lúc sau khi chết, cơ quanh túi sắc tố vẫn có thể co giật do phản xạ. Đó không phải dấu hiệu còn sống

Chuyện mắt bạch tuộc là chỗ thú vị nhất. Một số nghiên cứu tìm thấy trong da bạch tuộc có những phân tử nhạy sáng giống phân tử trong mắt, gợi ý rằng tấm da có thể tự "cảm" được ánh sáng ở một mức nào đó. Đây là giả thuyết đang được kiểm chứng, chưa phải kết luận chắc chắn.

Một buổi chiều ở bãi đá, nhìn mà không thấy

Hai bố con lội nước nông ở một bãi đá lúc thuỷ triều rút, cả hai đều đi giày. Người bố chỉ vào một hòn đá phủ rong nâu và bảo con nhìn kỹ. Đứa trẻ nhìn mãi, chỉ thấy đá. Rồi một mảng "đá" khẽ phập phồng, hai con mắt hình chữ nhật nằm ngang hiện ra, và cả mảng da bỗng nhạt đi thành màu cát. Con bạch tuộc trượt một quãng ngắn, dừng lại trên nền cát, và trong vài giây đã thành màu cát lốm đốm. Hai bố con đứng yên, không ai đưa tay ra.

Khoảnh khắc đó là cách đẹp nhất để gặp bạch tuộc: đứng xa, nhìn lâu, để nó tự diễn. Bạch tuộc là con vật nhút nhát, phần lớn thời gian trốn trong hang đá hoặc khe san hô, chỉ ló ra khi thấy an toàn. Người lặn ống thở hay người đi bãi triều nhìn thấy nó thường là nhờ một chi tiết lạc nhịp: một con mắt, một mép xúc tu cuộn lại, một đống vỏ ốc rỗng xếp quanh miệng hang, phần còn lại của bữa ăn.

Nhớ một điều nhỏ mà quan trọng: đừng thò tay vào hang hay nhấc đá để tìm. Hang là nhà, là chỗ con cái canh trứng, và một số loài bạch tuộc nhỏ ở vùng biển ấm có nọc độc mạnh dù trông rất dễ thương.

Màu da cũng là lời nói

Dọa đối thủ. Khi hai con bạch tuộc cùng muốn một chỗ trú, con tự tin hơn thường sẫm màu lại, vươn người lên cao, đứng ở chỗ dễ nhìn thấy. Con kia nếu nhạt màu đi và lùi lại thì cuộc tranh chấp kết thúc mà không cần đánh nhau.

Báo cho kẻ săn biết mình nguy hiểm. Bạch tuộc đốm xanh, một nhóm bạch tuộc rất nhỏ ở vùng biển ấm Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, khi bị quấy sẽ bật sáng những vòng xanh lam rực rỡ. Đó là lời cảnh báo: con vật mang nọc độc rất mạnh với cả con người. Thấy vòng xanh ấy thì lùi xa, tuyệt đối không cầm lên.

Đóng vai một con vật khác. Ở một số vùng biển nhiệt đới có loài bạch tuộc bắt chước, nổi tiếng vì có thể dẹt người như cá bơn, xoè xúc tu như cá mao tiên có gai độc, hay giấu bớt xúc tu để trông giống rắn biển. Nó không chỉ đổi màu mà đổi cả dáng bơi.

Mực nang dùng màu như một cuộc hội thoại. Ở một loài mực nang, các nhà sinh học từng ghi lại con đực vừa vẽ hoa văn tán tỉnh ở nửa thân hướng về con cái, vừa giả hoa văn của con cái ở nửa thân hướng về con đực khác đang bơi gần đó, như nói hai câu khác nhau cùng một lúc.

Khi ngủ, da bạch tuộc vẫn đổi màu

Một phát hiện gần đây làm nhiều người tò mò: bạch tuộc nuôi trong phòng thí nghiệm khi ngủ có những quãng da bỗng chớp màu liên tục, xúc tu khẽ giật, mắt đảo nhẹ, rồi lại trở về màu nhạt yên tĩnh. Các nhà khoa học gọi đó là giai đoạn ngủ động, và so sánh nó một cách thận trọng với giấc ngủ có mơ ở người.

Không ai biết bạch tuộc có "mơ" theo nghĩa của chúng ta hay không. Điều chắc chắn hơn là hoa văn hiện lên lúc ngủ thường giống những hoa văn nó dùng khi thức: lúc ngụy trang, lúc đi săn, lúc phô bày. Một số nhà nghiên cứu cho rằng não bạch tuộc đang "chạy lại" những gì đã trải qua trong ngày, giống cách não người sắp xếp lại ký ức trong giấc ngủ.

Chi tiết này khiến lớp da ấy càng đáng kinh ngạc. Nó không chỉ là bộ áo ngụy trang mà còn là tấm gương phản chiếu trạng thái bên trong con vật, một cửa sổ hiếm hoi để con người nhìn vào hoạt động thần kinh của một sinh vật có tổ tiên tách khỏi tổ tiên chúng ta từ thuở rất xa xưa.

Bạch tuộc ở biển Việt Nam và cách ngắm cho đúng

Dọc bờ biển Việt Nam, bạch tuộc là con vật quen thuộc với ngư dân và người đi bãi triều, thường sống ở những vùng đá, rạn san hô và đáy cát có nhiều hang hốc. Phần lớn người ta biết đến nó qua chợ hải sản, nhưng ngắm một con bạch tuộc sống đổi màu ngay trước mặt là trải nghiệm khác hẳn, và cũng là thứ mà người lặn ống thở ở các rạn ven bờ có cơ hội thấy.

Vài nguyên tắc giúp lần gặp ấy tốt cho cả bạn lẫn con vật: giữ khoảng cách, không đuổi theo, không chặn lối về hang. Không bật đèn chớp sát mặt nó, vì mắt bạch tuộc rất nhạy sáng. Không bắt lên để chụp ảnh hay cho trẻ cầm, vì xúc tu rất dễ tổn thương và vài loài có nọc độc. Nếu lỡ bị cắn hay có cảm giác tê, khó thở sau khi tiếp xúc với một con bạch tuộc, lên bờ ngay và đến cơ sở y tế gần nhất; nặng thì gọi 115.

Bạch tuộc sống không lâu, phần lớn loài chỉ một đến vài năm, và nhiều loài chỉ sinh sản một lần trong đời: con mẹ canh trứng đến khi trứng nở rồi kiệt sức mà chết. Mỗi con bạch tuộc trưởng thành bạn gặp ngoài rạn là một sinh mệnh ngắn ngủi đang làm trọn vòng đời của nó. Để nó yên là món quà đơn giản nhất mà người ngắm biển có thể tặng lại.

Câu hỏi thường gặp

Bạch tuộc đổi màu nhanh đến mức nào?

Rất nhanh, thường chỉ trong khoảng dưới một giây cho một thay đổi lớn, vì túi sắc tố được cơ và dây thần kinh điều khiển trực tiếp. Đây là điểm khác cơ bản với những loài đổi màu nhờ hormone, vốn phải chờ chất truyền tin đi trong máu nên chậm hơn nhiều.

Bạch tuộc có nhìn thấy màu sắc không?

Mắt của phần lớn loài bạch tuộc chỉ có một loại tế bào cảm quang, nên theo hiểu biết hiện nay chúng không phân biệt màu theo cách con người làm. Chúng lại rất nhạy với độ sáng tối và với ánh sáng phân cực, thứ mắt người không thấy được.

Mực nang và bạch tuộc, con nào đổi màu giỏi hơn?

Cả hai đều dùng cùng một bộ máy da ba tầng. Mực nang nổi tiếng với những dải sọc chạy cuồn cuộn và hoa văn tán tỉnh rất phức tạp, còn bạch tuộc giỏi đổi kết cấu da để giả đá, giả rong. Mỗi loài mạnh một kiểu, khó nói con nào hơn.

Có nên bắt bạch tuộc lên tay để xem nó đổi màu không?

Không nên. Cầm lên làm con vật hoảng sợ, dễ tổn thương xúc tu và lớp da mỏng. Một số loài bạch tuộc nhỏ có nọc độc rất mạnh với người. Cách tốt nhất là đứng yên quan sát từ xa, để nó tự đổi màu theo nền đá xung quanh.

Bạch tuộc đốm xanh có ở bãi biển Việt Nam không?

Nhóm bạch tuộc đốm xanh sống ở vùng biển ấm Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, nhưng thông tin phân bố chi tiết theo từng bãi biển cần dựa vào cơ quan khoa học chuyên ngành. Nguyên tắc an toàn là không cầm bất kỳ con bạch tuộc nhỏ nào lên tay, nhất là con có vòng xanh sáng.

Vì sao bạch tuộc phun mực?

Túi mực là phương án thoát thân cuối cùng khi ngụy trang thất bại. Đám mực sẫm che tầm nhìn của kẻ săn, có khi đọng lại thành một khối mờ cỡ thân con bạch tuộc để đánh lạc hướng, trong lúc con vật đổi sang màu nhạt và phụt nước lao đi theo hướng khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138