Đáy biển được "vẽ" bằng âm thanh. Một con tàu phát xuống những tiếng kêu ngắn, nghe tiếng vọng dội lên từ đáy, rồi tính độ sâu từ thời gian tiếng vang đi và về, giống hệt cách bạn hét vào vách núi rồi đếm giây chờ tiếng vọng. Trước khi có âm thanh, người ta thả một sợi dây buộc cục chì xuống tới khi chạm đáy; và ngày nay, vệ tinh còn đoán được núi ngầm qua những chỗ mặt biển phồng lên rất khẽ.
Mỗi cách đo cho một kiểu bản đồ khác nhau: dây dọi cho từng chấm rời rạc, sonar cho những dải chi tiết, vệ tinh cho bức tranh toàn cầu nhưng mờ. Mục từ này đi qua ba cách ấy, kể những phát hiện lớn mà chúng mang lại, và giải thích vì sao đến nay phần lớn đáy biển vẫn chưa được đo kỹ.
Thời dây dọi: mỗi lần đo là một buổi
Cách đo độ sâu cổ nhất rất đơn giản: buộc một cục chì vào đầu sợi dây dài, thả xuống, khi cảm thấy dây chùng là chì đã chạm đáy, rồi đo chiều dài dây đã thả. Ở vùng nước nông ven bờ, thuỷ thủ làm việc này hằng ngày để tránh mắc cạn. Cục chì còn có hõm nhỏ bôi mỡ ở đáy để dính lên chút cát, bùn hay vỏ sò, giúp người đi biển biết đáy ở đó là loại gì.
Ở giữa đại dương, mọi chuyện khó hơn nhiều. Sợi dây dài hàng nghìn mét nặng tới mức khó biết lúc nào chì chạm đáy, dòng chảy lại kéo dây trôi xiên. Mỗi lần đo có thể mất hàng giờ, và chỉ cho đúng một con số tại đúng một điểm.
Chuyến khảo sát của tàu Challenger của Anh trong những năm 1870, thường được coi là chuyến đi khai sinh ngành hải dương học, đã thả dây dọi ở hàng trăm điểm trên khắp các đại dương. Từ những chấm rời rạc ấy, người ta lần đầu nhận ra đáy đại dương không phẳng như một cái chảo: giữa Đại Tây Dương có một vùng nông hơn hẳn xung quanh, và có những chỗ sâu bất thường. Một bức tranh rất thô, nhưng là khởi đầu.
Hãy thử nghĩ tới việc vẽ hình dáng một quả đồi trong đêm tối chỉ bằng cách chọc một chiếc gậy dài xuống vài chục chỗ cách xa nhau. Bạn sẽ biết đâu cao đâu thấp, nhưng mọi khe rãnh nằm giữa các điểm chọc đều bị bỏ lỡ. Bản đồ đáy biển thời dây dọi chính là như vậy, và nhiều vùng xa xôi của đại dương mãi tới thế kỷ 20 vẫn chỉ có vài chấm đo lẻ loi.
Tiếng vọng từ đáy biển: máy đo sâu hồi âm
Âm thanh truyền trong nước biển nhanh hơn trong không khí nhiều lần, khoảng một nghìn rưỡi mét mỗi giây. Nếu một tiếng kêu phát xuống và tiếng vọng quay về sau hai giây, đáy ở sâu chừng một nghìn rưỡi mét, vì âm thanh đi một giây xuống và một giây lên. Nguyên lý ấy là nền tảng của máy đo sâu hồi âm, được dùng rộng rãi sau Chiến tranh thế giới thứ nhất.
Từ đây, một con tàu chạy liên tục có thể vẽ ra một đường cắt ngang của đáy biển dọc hành trình, thay vì vài chấm rời rạc. Những đường cắt ấy, ghép lại từ rất nhiều chuyến tàu, đã làm hiện ra những dãy núi ngầm, những vực sâu và cao nguyên dưới nước mà trước đó không ai ngờ.
Ngày nay, ngư dân cũng dùng máy dò hồi âm cỡ nhỏ để biết độ sâu và phát hiện đàn cá. Còn con dơi và cá heo thì đã dùng đúng nguyên lý này từ hàng triệu năm trước khi con người nghĩ ra nó.
Người phụ nữ nhìn ra vết nứt giữa đại dương
Một trong những câu chuyện đẹp nhất của ngành bản đồ đáy biển là câu chuyện của Marie Tharp, nhà địa chất và người vẽ bản đồ người Mỹ. Những năm 1950, bà làm việc cùng đồng nghiệp Bruce Heezen, ngồi ghép hàng nghìn số đo độ sâu từ các chuyến tàu thành những mặt cắt đáy Đại Tây Dương. Khi đặt các mặt cắt cạnh nhau, bà nhận ra dọc đỉnh của dãy núi ngầm chạy giữa đại dương có một thung lũng hẹp, như một vết nứt chạy dọc sống lưng.
Có thể hình dung bà ngồi bên bàn vẽ, những tờ giấy dài trải kín mặt bàn, cây bút mực chậm rãi nối các con số thành đường cong. Một vết lõm lặp lại ở mặt cắt này, rồi mặt cắt kia, rồi mặt cắt tiếp theo, luôn nằm đúng giữa đỉnh núi. Không phải ngẫu nhiên. Đó là nơi đáy biển đang tách ra.
Phát hiện ấy, cùng nhiều bằng chứng khác, góp phần quan trọng để giới khoa học chấp nhận rằng vỏ Trái Đất chia thành nhiều mảng đang dịch chuyển rất chậm. Dãy núi giữa Đại Tây Dương là nơi đá nóng chảy trồi lên tạo đáy biển mới, đẩy hai bờ đại dương xa nhau dần. Một tấm bản đồ đã thay đổi cách cả loài người hiểu về hành tinh mình đang sống.
Ba cách đo đáy biển, so với những thứ quen thuộc
Mỗi công cụ cho một kiểu hình ảnh khác nhau về đáy biển:
| Cách đo | Giống như | Cho ra gì | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Dây dọi | Thả cần câu dò đáy ao | Một con số ở một điểm | Rất chậm, dễ sai ở chỗ sâu |
| Sonar một tia | Hét vào vách núi đếm tiếng vọng | Một đường cắt dọc theo hành trình tàu | Chỉ thấy ngay dưới tàu |
| Sonar đa tia | Chiếc đèn pin rọi thành hình quạt | Một dải bản đồ chi tiết hai bên tàu | Phải chạy tàu đi lại rất nhiều lần |
| Vệ tinh đo mặt biển | Nhìn mặt chăn đoán vật nằm bên dưới | Bản đồ toàn cầu nhưng mờ | Chỉ thấy được núi ngầm lớn |
Sonar đa tia phát ra cả một quạt tia âm thanh cùng lúc, nên mỗi lượt tàu chạy quét được một dải rộng, chi tiết tới mức thấy được cả xác tàu đắm hay những rãnh nhỏ trên đáy. Nhưng dải ấy hẹp dần ở vùng nước nông, và tàu phải chạy đi chạy lại như người cắt cỏ thì mới phủ kín một vùng.
Sonar quét sườn: chụp ảnh đáy biển bằng tiếng vọng
Ngoài sonar đo độ sâu, còn một loại sonar khác chuyên để "nhìn" đáy biển: sonar quét sườn. Thiết bị thường được kéo phía sau tàu, gần đáy, phát âm thanh xiên sang hai bên. Thứ nó ghi lại không hẳn là độ sâu, mà là độ mạnh yếu của tiếng vọng: đá cứng dội âm mạnh hiện lên sáng, bùn mềm hút âm hiện lên tối, và mọi vật nhô lên khỏi đáy để lại một vệt bóng phía sau như bóng cây dưới nắng chiều.
Hình ảnh của sonar quét sườn trông gần giống một bức ảnh đen trắng chụp từ trên cao. Người đọc ảnh có kinh nghiệm phân biệt được bãi cát gợn sóng, thảm cỏ biển, rạn đá, đường ống, thậm chí cả hình dáng một con tàu đắm nằm nghiêng. Nhiều xác tàu cổ đã được phát hiện đầu tiên nhờ một vệt bóng lạ trên ảnh sonar, trước khi có người lặn xuống xác nhận.
Thử hình dung người trực ca trên tàu khảo sát, cốc trà nguội bên cạnh, nhìn dải ảnh xám chậm rãi trôi trên màn hình suốt nhiều giờ. Cát, cát, đá, cát. Rồi bỗng một hình chữ nhật thuôn dài với vệt bóng sắc cạnh hiện ra. Thiên nhiên hiếm khi vẽ đường thẳng như thế. Đó là lý do người làm nghề bảo rằng đọc ảnh sonar là một nửa khoa học, một nửa kiên nhẫn.
Vệ tinh nhìn thấy núi ngầm qua mặt biển
Nghe thì lạ, nhưng mặt biển không hề phẳng. Một ngọn núi ngầm khổng lồ có khối lượng lớn, lực hút của nó kéo nước dồn về phía trên đỉnh núi một chút, khiến mặt biển ở đó phồng lên rất nhẹ. Ngược lại, phía trên một vực sâu, mặt biển hơi trũng xuống. Chỗ phồng ấy rộng hàng chục cây số và chỉ cao chừng vài mét hoặc ít hơn, mắt thường không thể thấy, nhưng vệ tinh đo độ cao mặt biển chính xác thì nhận ra được.
Nhờ cách đo gián tiếp này, con người có được tấm bản đồ đáy biển phủ kín toàn cầu đầu tiên. Nó giống như nhìn một tấm chăn phủ trên giường và đoán ra hình dạng những chiếc gối bên dưới: thấy được gối lớn, không thấy chiếc khăn tay. Những ngọn núi ngầm nhỏ, những hẻm vực hẹp vẫn lẩn khuất.
Vì vậy có một câu hay được nhắc: bề mặt sao Hoả và Mặt Trăng đã được vẽ bản đồ chi tiết hơn đáy biển của chính Trái Đất. Không phải vì ta không quan tâm, mà vì nước biển chặn ánh sáng và sóng ra-đa, buộc ta phải đo bằng âm thanh, từng dải một.
Vì sao bản đồ đáy biển vẫn còn dang dở
Đến nay, phần đáy biển được đo bằng sonar ở độ chi tiết cao vẫn chưa tới một nửa, dù đã tăng nhanh trong những năm gần đây. Lý do nằm ở chính quy mô: biển che hơn hai phần ba bề mặt Trái Đất, còn mỗi con tàu chỉ quét được một dải hẹp. Đo kín đáy đại dương bằng tàu là việc của hàng trăm năm tàu chạy nếu chỉ có một con tàu.
Hiện có những chương trình quốc tế kêu gọi các nước, các con tàu chia sẻ số liệu đo sâu, kể cả tàu hàng, tàu cá chỉ chạy ngang qua, để ghép dần bức tranh chung. Robot tự hành và những con tàu không người lái chạy trên mặt biển cũng đang góp sức đo những vùng xa xôi.
Bản đồ đáy biển không chỉ để thoả trí tò mò. Nó giúp tàu thuyền đi an toàn, giúp dự báo sóng thần lan truyền ra sao, giúp đặt cáp ngầm truyền dữ liệu, tìm nơi cá đẻ trứng và những rạn đá cần được bảo vệ. Mỗi dải đáy biển mới được đo là thêm một trang cho cuốn sách mà loài người còn đang viết dở.
Câu hỏi thường gặp
Sonar đo độ sâu đáy biển như thế nào?
Sonar phát xuống một tiếng kêu ngắn rồi nghe tiếng vọng dội lên từ đáy. Biết âm thanh đi trong nước biển khoảng một nghìn rưỡi mét mỗi giây, máy tính ra độ sâu từ thời gian tiếng kêu đi xuống và quay về.
Sonar đa tia khác máy đo sâu thông thường ra sao?
Máy đo sâu thông thường chỉ đo một điểm ngay dưới tàu. Sonar đa tia phát cả một quạt tia âm thanh sang hai bên, nên mỗi lượt tàu chạy quét được một dải đáy biển rộng và chi tiết, đủ thấy cả xác tàu hay rãnh nhỏ.
Vệ tinh có nhìn thấy được đáy biển không?
Không nhìn trực tiếp. Vệ tinh đo độ cao mặt biển rất chính xác, và vì núi ngầm lớn hút nước làm mặt biển phía trên phồng lên nhẹ, người ta suy ra được hình dạng đáy. Bản đồ kiểu này phủ toàn cầu nhưng thiếu chi tiết.
Marie Tharp đã phát hiện ra điều gì?
Những năm 1950, khi vẽ các mặt cắt đáy Đại Tây Dương từ số liệu đo sâu, Marie Tharp nhận ra một thung lũng hẹp chạy dọc đỉnh dãy núi ngầm giữa đại dương. Phát hiện ấy góp phần củng cố hiểu biết rằng vỏ Trái Đất gồm nhiều mảng đang dịch chuyển.
Vì sao đáy biển chưa được vẽ bản đồ hết?
Vì biển quá rộng mà sonar chi tiết chỉ đo được từng dải hẹp dưới mỗi con tàu. Ánh sáng và sóng ra-đa không xuyên qua nước sâu, nên không thể chụp đáy biển từ trên cao như chụp mặt đất hay sao Hoả.
Bản đồ đáy biển được dùng vào việc gì?
Bản đồ đáy biển giúp tàu thuyền đi an toàn, đặt cáp và đường ống ngầm, dự báo đường đi của sóng thần, tìm những rạn đá và nơi sinh sản của cá cần bảo vệ, và giúp nhà khoa học hiểu hoạt động của vỏ Trái Đất.