ChieuSau.comChiều Sâu
Thám hiểm đại dương

Robot lặn biển sâu: robot có dây, robot tự hành và việc chúng làm dưới đáy biển

Phần lớn hình ảnh biển sâu ta thấy hôm nay do robot lặn ghi lại. Robot có dây, robot tự hành và tàu lượn dưới nước làm việc ra sao, khác nhau ở đâu.

A yellow remotely operated vehicle hovering beside a deep-sea coral garden, mechanical arm extended, bright lamps revealing orange sponges in surrounding darkness, close wide-angle view

Phần lớn những thước phim biển sâu bạn từng xem, từ con mực trong suốt tới khu vườn san hô đen ở độ sâu hàng nghìn mét, không do người lặn quay mà do robot. Có hai kiểu chính: robot nối với tàu mẹ bằng một sợi cáp dài, người điều khiển ngồi trên tàu nhìn qua màn hình; và robot tự hành, thả xuống là tự đi theo lộ trình đã lập trình sẵn, không cần ai cầm lái.

Hai kiểu robot ấy làm những việc khác hẳn nhau, giống như sự khác biệt giữa một nhà phẫu thuật cầm dao mổ và một chiếc máy bay chụp ảnh không người lái. Hiểu chúng là hiểu vì sao trong vài chục năm gần đây, kho hình ảnh và dữ liệu về đáy biển tăng nhanh hơn mọi thế kỷ trước cộng lại.

Robot có dây: đôi mắt và đôi tay kéo dài từ boong tàu

Sợi cáp là dây rốn. Robot có dây, mà giới chuyên môn thường gọi bằng ba chữ cái viết tắt tiếng Anh, nối với tàu mẹ bằng một sợi cáp bọc nhiều lớp. Cáp truyền điện xuống cho động cơ và đèn, đồng thời truyền hình ảnh, dữ liệu lên tàu gần như tức thời. Nhờ vậy robot có thể làm việc liền nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày, mà không lo hết pin.

Người lái ngồi trong phòng điều khiển. Trên tàu mẹ có một phòng tối với hàng loạt màn hình. Phi công điều khiển robot bằng cần gạt, một người khác điều khiển cánh tay máy, các nhà khoa học ngồi phía sau chỉ con vật hay hòn đá cần xem kỹ. Cảm giác giống như đang đứng trên đáy biển nhưng không bị lạnh, không bị ép.

Đôi tay khéo léo bất ngờ. Cánh tay máy có thể gắp một mẩu đá, cắt một nhánh san hô nhỏ làm mẫu, hút nhẹ một con sứa mỏng manh vào ống chứa mà không làm vỡ. Có những robot mang theo hộp kín, đậy nắp ngay dưới đáy để giữ mẫu ở nhiệt độ lạnh khi kéo lên.

Giới hạn là chiều dài sợi dây. Robot có dây chỉ đi quanh quẩn dưới con tàu. Tàu mẹ phải giữ đúng vị trí trên mặt biển, kể cả khi có gió và dòng chảy, nên cần hệ thống định vị và chân vịt điều chỉnh liên tục.

Robot tự hành: người đo vẽ lặng lẽ

Robot tự hành không có dây nối. Trước khi thả, kỹ sư lập trình cho nó một lộ trình: đi theo những đường song song như người cắt cỏ, giữ độ cao cố định trên đáy, ghi lại độ sâu, nhiệt độ, độ mặn và chụp ảnh. Sau đó robot tự xuống, tự đi, tự lên đúng điểm hẹn, và người ta chỉ biết nó đã thấy gì khi vớt lên tải dữ liệu.

Vì không có dây, robot tự hành đi được xa và mở rộng diện tích khảo sát rất nhiều. Đổi lại, nó gần như không làm được việc tinh tế như gắp mẫu; nó là người đo vẽ chứ không phải người thợ. Nhiều đoàn khảo sát dùng cả hai: robot tự hành đi trước quét một vùng rộng, tìm chỗ đáng chú ý, rồi robot có dây xuống sau để nhìn tận mắt và lấy mẫu.

Dưới nước, robot tự hành không có tín hiệu vệ tinh để biết vị trí. Nó phải tự tính đường đi dựa vào cảm biến tốc độ, la bàn và những tín hiệu âm thanh phát ra từ thiết bị đặt trên tàu mẹ hoặc dưới đáy. Thứ việc tưởng hiển nhiên như "biết mình đang ở đâu" lại là một trong những bài toán khó nhất của robot dưới biển.

Ba kiểu robot dưới nước, đặt cạnh nhau

Ngoài hai kiểu chính còn có tàu lượn dưới nước, một kiểu robot đặc biệt tiết kiệm năng lượng:

Kiểu robotGiống với thứ gì trên cạnMạnh ở đâuYếu ở đâu
Robot có dâyCon rối có dây điều khiển, hay xe thám hiểm điều khiển từ xaHình ảnh trực tiếp, cánh tay gắp mẫu, làm việc lâuPhải có tàu mẹ giữ vị trí, đi không xa
Robot tự hànhMáy bay chụp ảnh không người lái bay theo lộ trìnhQuét diện tích rộng, đo vẽ chính xácKhông thấy kết quả ngay, khó lấy mẫu
Tàu lượn dưới nướcChiếc diều lượn, lên xuống nhờ đổi độ nổiĐi hàng tháng trời với rất ít điệnChậm, chỉ mang được cảm biến nhẹ

Tàu lượn dưới nước không có chân vịt đẩy liên tục. Nó bơm dầu ra vào một cái túi nhỏ để nặng lên hay nhẹ đi, nhờ đôi cánh mà chìm xuống hay nổi lên theo đường chéo, cứ thế trượt dần đi xa như một chiếc diều trong nước. Kiểu di chuyển ấy cho phép nó đo nhiệt độ, độ mặn của biển suốt nhiều tuần liền.

Một ca trực đêm trong phòng điều khiển

Hai giờ sáng, con tàu khảo sát lắc nhẹ giữa biển khơi, nhưng trong phòng điều khiển chẳng ai để ý. Trên màn hình lớn, robot đang lơ lửng cách đáy vài mét, ánh đèn rọi lên một sườn núi ngầm phủ kín những nhánh san hô mềm màu cam. Một con mực nhỏ trôi vào khung hình, thân trong như thạch, đôi mắt to tròn phản chiếu ánh đèn. Cả phòng im lặng. Nhà sinh vật học nghiêng người về phía trước, thì thầm nhờ phi công giữ yên robot. Không ai chạm vào con vật; robot chỉ đứng yên, quay phim trong vài phút, rồi con mực xoè vây lượn khỏi vùng sáng, trở lại bóng tối nó vẫn thuộc về.

Đó là kiểu khoảnh khắc mà robot có dây tạo ra rất nhiều: những cuộc gặp gỡ đầu tiên giữa con người và sinh vật biển sâu, diễn ra trong lúc cả đội ngồi khô ráo trên tàu. Không ít loài sau này được mô tả là loài mới bắt đầu từ một cảnh quay như vậy.

Nhiều chuyến khảo sát còn phát trực tiếp hình ảnh từ robot lên mạng, để học sinh và người tò mò ở khắp nơi cùng xem đáy biển theo thời gian thực. Các nhà khoa học trên bờ có thể nhắn vào để nhận diện loài, góp ý chỗ nên dừng lại xem kỹ. Biển sâu chưa bao giờ ở gần người thường đến thế.

Hiểu lầm hay gặp về robot lặn

Một vài điều nghe thì hợp lý nhưng chưa đúng:

  • "Robot đã thay thế hẳn con người dưới biển sâu." Chưa. Robot làm phần lớn công việc, nhưng tàu lặn có người lái vẫn được dùng, vì mắt người nhìn trực tiếp cảm nhận không gian, màu sắc, khoảng cách tốt hơn qua màn hình.
  • "Robot tự hành thông minh như trong phim." Phần lớn chúng đi theo lộ trình định sẵn, chỉ tự xử lý những việc như né vật cản hay giữ độ cao. Chúng không tự quyết định đi tìm cái gì hay.
  • "Đèn của robot không ảnh hưởng gì tới sinh vật." Có ảnh hưởng. Nhiều sinh vật biển sâu nhạy với ánh sáng, nên các đội khảo sát ngày càng dùng ánh sáng đỏ mờ hoặc giảm độ sáng khi quan sát hành vi, tránh làm chúng bỏ chạy.
  • "Robot nhỏ thì rẻ và dễ, ai cũng làm được." Ở vùng nước nông, robot nhỏ phục vụ kiểm tra lồng bè, chân cầu cảng ngày càng phổ biến. Nhưng robot làm việc ở độ sâu hàng nghìn mét đòi hỏi vỏ chịu áp, cáp chuyên dụng và cả một con tàu đi kèm.

Robot giỏi nhất ở chỗ đi thay con người vào nơi quá sâu, quá lâu hoặc quá nguy hiểm. Còn đặt câu hỏi gì, nhìn vào đâu, vẫn là việc của người.

Một lượt lặn của robot có dây, từ boong tàu tới đáy và trở về

Một lượt làm việc của robot có dây thường đi qua những chặng sau. Đây là cách các đội khảo sát mô tả công việc của họ, không phải hướng dẫn kỹ thuật:

  1. Chuẩn bị trên boong. Kỹ sư kiểm tra đèn, máy quay, cánh tay máy, các hộp đựng mẫu; nhà khoa học thống nhất trước mình muốn xem gì, lấy mẫu gì, để không mất thời gian dưới đáy.
  2. Thả xuống. Cần cẩu nhấc robot khỏi boong, hạ qua mạn tàu. Ở vùng nước sâu, nhiều đội dùng thêm một chiếc lồng nặng thả trước, robot đi theo sau, để sóng trên mặt biển không giật sợi cáp.
  3. Đi xuống trong bóng tối. Quãng đường xuống có thể mất hàng giờ. Máy quay vẫn bật để ghi lại những sinh vật trôi nổi ở tầng giữa, một phần thưởng mà nhiều người không ngờ tới.
  4. Làm việc dưới đáy. Phi công giữ robot lơ lửng cách đáy, tránh khuấy bùn; nhà khoa học chỉ chỗ cần quay cận, chỗ cần lấy mẫu. Mọi thứ được ghi giờ, ghi toạ độ, ghi độ sâu.
  5. Trở về. Robot được kéo lên, mẫu vật được chuyển ngay vào phòng thí nghiệm lạnh trên tàu, dữ liệu được sao lưu. Ca trực tiếp theo đã chuẩn bị cho lượt lặn sau.

Điều đáng để ý là phần lớn thời gian và công sức nằm ở hai đầu: chuẩn bị và thu dọn. Những phút ngắn ngủi trước một sinh vật lạ dưới đáy biển là kết quả của cả một ngày làm việc lặng lẽ trên boong.

Robot lặn đã giúp tìm ra những gì

Xác tàu Titanic được tìm thấy năm 1985 nhờ một thiết bị quay phim được kéo sát đáy biển từ tàu khảo sát, tiền thân của nhiều robot sau này. Những năm sau đó, robot có dây quay lại để chụp ảnh chi tiết thân tàu mà không cần ai mạo hiểm xuống đó.

Robot cũng là công cụ chính để khảo sát những miệng phun nước nóng dưới đáy biển, những rừng san hô nước lạnh ở độ sâu nơi không có ánh nắng, và những sinh vật trôi nổi ở tầng nước giữa mà lưới kéo lên chỉ còn là một nắm thạch nát. Với những con sứa và sinh vật thân mềm như thạch, quay phim tại chỗ gần như là cách duy nhất để biết chúng trông thế nào khi còn sống.

Ở vùng nước nông hơn, robot nhỏ giúp kiểm tra đường ống, chân giàn khoan, cáp ngầm dưới biển, tìm kiếm người và vật bị mất tích, khảo sát di tích dưới nước. Với một đất nước có bờ biển dài như Việt Nam, đó là những công việc gần gũi hơn ta tưởng.

Câu hỏi thường gặp

Robot lặn điều khiển từ xa hoạt động như thế nào?

Robot nối với tàu mẹ bằng một sợi cáp dài truyền điện xuống và hình ảnh, dữ liệu lên. Người điều khiển ngồi trên tàu nhìn qua màn hình, dùng cần gạt để lái và điều khiển cánh tay máy gắp mẫu dưới đáy biển.

Robot tự hành dưới nước khác robot có dây ở điểm nào?

Robot tự hành không có dây nối, tự đi theo lộ trình lập trình sẵn rồi tự nổi lên. Nó quét được vùng rộng và đo vẽ chính xác, nhưng không truyền hình ảnh trực tiếp và khó làm việc tỉ mỉ như gắp mẫu.

Dưới biển sâu robot liên lạc với tàu mẹ bằng gì?

Robot có dây liên lạc qua chính sợi cáp. Robot không dây dùng tín hiệu âm thanh, vì sóng vô tuyến và tín hiệu vệ tinh gần như không xuyên qua được nước biển. Liên lạc âm thanh chậm và truyền được ít dữ liệu.

Tàu lượn dưới nước là gì?

Đó là một kiểu robot không có chân vịt đẩy liên tục. Nó thay đổi độ nổi để chìm xuống rồi nổi lên theo đường chéo nhờ đôi cánh, tốn rất ít điện, nên có thể đo nhiệt độ và độ mặn của biển suốt nhiều tuần.

Robot lặn có làm hại sinh vật biển không?

Nếu dùng cẩn thận thì rất ít. Các đội khảo sát giữ khoảng cách, hạn chế khuấy bùn, giảm ánh sáng khi quan sát hành vi và chỉ lấy số mẫu cần cho nghiên cứu. Nhiều cuộc quan sát chỉ quay phim mà không chạm vào sinh vật.

Học sinh có thể xem robot lặn làm việc không?

Nhiều chuyến khảo sát biển sâu phát trực tiếp hình ảnh từ robot cho công chúng, kèm lời giải thích của các nhà khoa học. Đây là cách rất hay để cả lớp cùng tìm hiểu sinh vật biển sâu mà không cần rời lớp học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138