ChieuSau.comChiều Sâu
Cá biển

Cá biển có uống nước không: cá sống giữa nước mặn mà không bị khô người ra sao

Cá biển uống nước biển suốt ngày rồi bơm muối thừa ra qua mang; cá mập thì giữ chất urê trong máu. Cách cá sống trong nước mặn, giải thích dễ hiểu.

A school of silvery mullet swimming where a calm river meets the sea, split shot half above half below water at dawn, murky green blending into clear blue

Có — cá biển uống nước biển gần như liên tục, rồi bơm phần muối thừa ra ngoài qua mang. Nghe lạ, vì chúng sống ngâm mình trong nước cả đời. Nhưng nước biển mặn hơn máu cá nhiều, nên nước trong cơ thể cá cứ bị nước biển “kéo” ra ngoài qua mang và da, giống như quả dưa chuột ngâm muối bị rút nước mà teo lại. Uống bù là cách duy nhất để không bị khô người giữa biển nước.

Mỗi nhóm cá lại có một chiến lược riêng: cá xương ở biển uống nước và thải muối, cá nước ngọt thì gần như không uống mà đi tiểu rất nhiều, còn cá mập, cá đuối giữ một chất trong máu để cơ thể mặn ngang nước biển. Mục từ này đi qua từng câu hỏi trẻ em hay đặt ra khi đứng trước bể cá hay bên bờ biển, kèm lời giải thích dễ hiểu.

Vì sao sống trong nước mà vẫn có thể bị “khát”?

Để hiểu, hãy làm một thí nghiệm nhỏ trong bếp: rắc muối lên vài lát dưa chuột, một lúc sau nước rỉ ra đầy đĩa và lát dưa mềm oặt. Đó là hiện tượng thẩm thấu: khi hai phía của một lớp màng mỏng có độ mặn khác nhau, nước sẽ di chuyển từ phía ít mặn sang phía mặn hơn, như muốn san đều độ mặn hai bên.

Máu và dịch trong cơ thể một con cá xương ở biển chỉ mặn khoảng một phần ba so với nước biển — gần giống độ mặn trong máu người. Mang cá là những lá mỏng mạnh, chi chít mạch máu, áp sát nước để lấy oxy. Nhưng chính sự mỏng manh ấy khiến nước trong máu liên tục thấm ra ngoài, kéo về phía nước biển mặn hơn. Cùng lúc, muối từ nước biển lại thấm ngược vào.

Nếu không làm gì, con cá sẽ mất nước dần và máu ngày càng mặn — đúng nghĩa đen là “khát” giữa đại dương. Vì vậy, cũng như người đi đường xa phải mang theo nước, cá biển phải có những cách bù lại lượng nước đã mất và tống phần muối thừa ra ngoài.

Cá xương ở biển: uống nước biển, thải muối qua mang

Cá biển giải bài toán bằng ba bước phối hợp. Bước đầu tiên là uống: cá nuốt nước biển liên tục. Trong ruột, nước được hấp thu vào máu cùng với muối. Như vậy cá có thêm nước, nhưng máu lại nhận thêm muối — và phải tống bớt ra.

Bước thứ hai diễn ra ở mang. Ngoài nhiệm vụ thở, mang cá biển còn chứa những tế bào đặc biệt được ví như “trạm bơm muối”. Chúng dùng năng lượng để chủ động đẩy muối ăn từ máu ra ngoài nước biển, ngược chiều với dòng thấm tự nhiên. Đây là công việc tốn sức: một phần đáng kể năng lượng hằng ngày của cá được dành cho việc giữ cân bằng muối nước.

Bước thứ ba là thận. Thận cá biển chỉ tạo ra rất ít nước tiểu, đặc lại, để tiết kiệm nước tối đa, đồng thời loại bỏ một số loại muối khác mà mang không xử lý tốt. Cá biển đi tiểu ít, uống nhiều, bơm muối qua mang — cả ba cùng chạy không ngừng suốt đời cá.

Một câu hỏi thú vị đi kèm: cá có đổ mồ hôi không? Không, cá không có tuyến mồ hôi. Mọi việc trao đổi muối nước với môi trường đều qua mang, ruột, thận và một phần qua da.

Mang cá: vừa là “lá phổi”, vừa là “quả thận”

Ở người, phổi lo việc thở, thận lo việc lọc chất thải và giữ cân bằng muối nước. Ở cá, mang gánh một phần lớn cả hai việc. Mỗi bên đầu cá có vài cung mang, trên mỗi cung xếp dày đặc những sợi mang mảnh như răng lược, mỗi sợi lại có vô số nếp nhỏ hơn nữa. Trải phẳng ra, tổng diện tích bề mặt mang lớn hơn nhiều so với kích thước con cá.

Để lấy oxy hiệu quả, máu trong mang chảy ngược chiều với dòng nước đi qua. Nhờ vậy, ở mọi điểm, nước luôn còn nhiều oxy hơn máu bên cạnh, và oxy cứ thế thấm sang máu suốt chiều dài sợi mang. Các kỹ sư gọi kiểu bố trí này là trao đổi ngược dòng và đã dùng nó trong nhiều thiết bị trao đổi nhiệt.

Mang còn là cửa thải chất thải: phần lớn chất thải chứa đạm của cá xương được thải ra dưới dạng amoniac, đi thẳng qua mang vào nước, chứ không phải qua nước tiểu như ở người. Cộng thêm những tế bào bơm muối đã kể ở trên, có thể thấy vì sao mang bị tổn thương — do ô nhiễm, do nước quá nóng thiếu oxy, hay do bị chạm, bị bóp khi người ta cầm cá — là cá gặp nguy ngay lập tức. Đó là một lý do nữa để không chạm vào cá khi lặn ngắm.

Ba chiến lược sống với độ mặn

Đặt cạnh nhau, ba nhóm cá cho thấy cùng một bài toán có thể được giải theo những cách trái ngược:

Câu hỏiCá xương ở biểnCá nước ngọtCá mập, cá đuối
Máu so với nước xung quanhNhạt hơn nhiềuMặn hơn nhiềuGần ngang nước biển nhờ giữ urê
Nước di chuyển theo hướng nàoThấm ra khỏi cơ thểThấm vào cơ thểGần như cân bằng, thậm chí thấm vào một chút
Có uống nước khôngUống liên tụcGần như không uốngUống rất ít
Nước tiểuRất ít, đặcRất nhiều, loãngVừa phải
Muối được xử lý ra saoMang bơm muối ra ngoàiMang hút muối từ nước vàoCó tuyến riêng gần cuối ruột thải muối thừa

Từ bảng này dễ hiểu vì sao đem cá biển thả vào nước ngọt, hay cá nước ngọt thả vào nước biển, phần lớn sẽ chết: “bộ máy” của chúng đang chạy theo chiều ngược lại với môi trường mới, không kịp đảo chiều.

Cá mập và cá đuối: “ướp” máu cho mặn ngang biển

Cá mập, cá đuối và các loài cá sụn khác chọn một con đường khác hẳn. Thay vì để máu nhạt rồi vất vả chống mất nước, chúng giữ lại trong máu một lượng lớn urê — chất thải mà ở người được thải ra theo nước tiểu. Nhờ urê và vài chất hoà tan khác, dịch cơ thể của chúng “đặc” gần ngang nước biển, nên nước không còn bị kéo ra ngoài nhiều nữa.

Nhưng urê với lượng lớn có thể làm hỏng các phân tử protein trong cơ thể. Để chống lại, cá mập giữ thêm một chất khác có tác dụng bảo vệ protein, cân bằng tác hại của urê. Thêm vào đó, chúng có một tuyến nhỏ gần cuối ruột chuyên thải muối ăn thừa ra ngoài.

Đây cũng là lý do xác cá mập, cá đuối dạt vào bờ để lâu thường bốc mùi khai: urê trong mô phân huỷ thành amoniac. Một chi tiết nhỏ, nhưng nó kể lại cả câu chuyện sinh lý của một nhóm cá đã sống trong biển từ trước thời khủng long, với giải pháp riêng cho bài toán muối nước.

Có vài loài cá mập và cá đuối còn đi xa hơn nữa: chúng ngược dòng vào cửa sông, có loài sống được cả trong sông nước ngọt. Khi ở nước ngọt, chúng giảm mạnh lượng urê giữ trong máu và đi tiểu nhiều hơn, nghĩa là cả “công thức” pha máu cũng điều chỉnh được theo môi trường. Điều này cho thấy mỗi chiến lược không phải chiếc khuôn cứng nhắc, mà là một bộ máy có thể vặn to nhỏ tuỳ hoàn cảnh.

Những loài cá sống được cả nước ngọt lẫn nước mặn

Có những loài cá đổi được chiều “bộ máy” muối nước, sống được ở cả sông lẫn biển. Cá đối, cá chẽm, cá măng thường ra vào vùng cửa sông nơi độ mặn thay đổi theo thuỷ triều và theo mùa mưa. Cá hồi ở xứ lạnh nở ra trong suối, xuống biển lớn lên, rồi lại ngược dòng về sông để đẻ. Khi chuyển môi trường, mang của chúng thay đổi dần: các tế bào bơm muối ra được tăng lên khi ra biển, chuyển sang hút muối vào khi trở về nước ngọt.

Quá trình chuyển đổi này cần thời gian. Vì vậy nhiều loài cá di cư thường dừng lại một thời gian ở vùng nước lợ cửa sông — như một “phòng chờ” để cơ thể thích nghi dần — chứ không lao thẳng từ sông ra biển khơi.

Sáng sớm ở một cửa sông, hai mẹ con đứng trên bờ kè nhìn xuống. Nước sông màu nâu xanh gặp nước biển trong hơn, ranh giới hai màu nước lượn lờ theo con nước. Một đàn cá đối bạc lấp lánh bơi dọc theo ranh giới ấy, thỉnh thoảng một con phóng vọt lên khỏi mặt nước. Đứa con hỏi: “Sao cá không sợ nước mặn hả mẹ?” — và cả hai về nhà tìm câu trả lời trong chính mục từ này.

Những câu hỏi nhỏ khác về cá và nước biển

Cá có uống nước bằng miệng như người không? Cá biển nuốt nước qua miệng vào ruột. Nhưng phần lớn nước chảy qua miệng là để đi qua mang lấy oxy rồi ra ngoài qua khe mang, không phải để uống. Hai dòng nước này đi theo hai đường khác nhau.

Nước biển làm cá mặn sẵn rồi phải không? Không. Thịt cá biển tươi không mặn như nước biển, vì cá luôn giữ dịch cơ thể nhạt hơn nhiều so với nước xung quanh nhờ bơm muối ra liên tục. Vị mặn của cá biển khi ăn chủ yếu đến từ gia vị hoặc nước biển dính bên ngoài.

Vì sao người không uống được nước biển mà cá thì được? Thận người không tạo được nước tiểu mặn hơn nước biển, nên uống nước biển làm cơ thể phải dùng thêm nước để thải muối, càng uống càng mất nước. Cá biển có mang biết bơm muối ra ngoài — một bộ máy mà con người không có.

Rùa biển, chim biển uống nước biển thế nào? Nhiều loài bò sát và chim biển có tuyến muối gần mắt hoặc mũi, thải dung dịch muối đặc ra ngoài. Cảnh rùa biển “khóc” khi lên bờ đẻ trứng chính là tuyến muối đang làm việc.

Câu hỏi thường gặp

Cá biển có uống nước không?

Có. Cá xương sống ở biển uống nước biển gần như liên tục để bù lượng nước bị thấm ra ngoài qua mang và da. Muối thừa từ nước uống được những tế bào đặc biệt ở mang bơm trả ra biển, còn thận tạo rất ít nước tiểu để tiết kiệm nước.

Cá nước ngọt có uống nước không?

Cá nước ngọt gần như không uống nước, vì máu chúng mặn hơn nước xung quanh nên nước liên tục thấm vào cơ thể. Chúng đi tiểu rất nhiều để thải nước thừa, và dùng mang hút thêm muối từ nước vào máu.

Vì sao cá biển thả vào nước ngọt sẽ chết?

Cơ thể cá biển đang vận hành theo chiều uống nước và bơm muối ra. Thả vào nước ngọt, nước lại ồ ạt thấm vào, muối bị mất đi, trong khi bộ máy của cá không kịp đảo chiều, nên phần lớn cá biển không chịu nổi.

Cá mập giữ nước trong cơ thể bằng cách nào?

Cá mập giữ một lượng lớn urê và vài chất hoà tan khác trong máu, làm dịch cơ thể đặc gần ngang nước biển nên nước không bị kéo ra ngoài nhiều. Chúng có thêm một tuyến nhỏ gần cuối ruột chuyên thải muối thừa.

Cá nào sống được cả ở sông và biển?

Cá đối, cá chẽm, cá măng thường ra vào vùng cửa sông nước lợ; cá hồi nở ở suối, lớn lên ngoài biển rồi về sông đẻ trứng. Mang của chúng thay đổi dần để chuyển giữa bơm muối ra và hút muối vào.

Thẩm thấu là gì?

Thẩm thấu là hiện tượng nước đi qua một lớp màng mỏng từ phía ít muối sang phía nhiều muối hơn. Rắc muối lên lát dưa chuột thấy nước rỉ ra chính là thẩm thấu, và đó cũng là lý do cá biển bị mất nước qua mang.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138