Cá hề không bị hải quỳ đốt vì cơ thể chúng phủ một lớp nhớt đặc biệt khiến xúc tu hải quỳ “không nhận ra” đây là con mồi, nên các tế bào châm độc không bắn ra. Hình dung một ngôi nhà rào kín dây thép gai, mà chủ nhà mặc sẵn một bộ áo giáp vô hình: kẻ lạ thò tay vào là bị đâm, còn chủ nhà thì ra vào tự do. Ngôi nhà ấy che chở cá hề khỏi kẻ săn mồi, đổi lại cá hề giữ nhà sạch sẽ và đuổi kẻ phá hoại.
Đằng sau màu cam sọc trắng quen thuộc từ phim hoạt hình là một lối sống lạ lùng hơn nhiều: cả nhóm cá hề trong một cây hải quỳ sống theo thứ bậc nghiêm ngặt, con lớn nhất là cá cái, và khi cá cái mất đi, cá đực sẽ chuyển thành cá cái. Mục từ này kể một ngày trong ngôi nhà hải quỳ — từ lúc bình minh tới khi trứng nở trong đêm.
Cá hề là cá gì, sống ở đâu
Cá hề là tên chung của vài chục loài cá nhỏ sống ở rạn san hô vùng biển ấm thuộc Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Ở Việt Nam, người ta còn gọi chúng là cá khoang cổ, vì nhiều loài có một vạch trắng quấn quanh sau đầu như chiếc khăn quàng. Màu sắc tuỳ loài: cam rực sọc trắng viền đen, đỏ sẫm một sọc trắng, nâu đen gần như tuyền, hay hồng nhạt với một vạch trắng chạy dọc sống lưng.
Chúng nhỏ, phần lớn chỉ dài cỡ một ngón tay đến một bàn tay, bơi lúc lắc khá vụng về. Với một con cá bơi kém như vậy, rời xa nhà là nguy hiểm, nên cả đời cá hề trưởng thành gần như chỉ quanh quẩn trong phạm vi một cây hải quỳ và vài sải tay xung quanh.
Hải quỳ trông như bông hoa nhưng là động vật, họ hàng xa của san hô và sứa. Những xúc tu mềm mại của nó chứa hàng nghìn tế bào châm nhỏ li ti, mỗi tế bào như một ngọn lao cuộn sẵn, chạm vào là phóng ra tiêm độc làm tê liệt con mồi. Trong hàng trăm loài hải quỳ, chỉ khoảng một chục loài nhận cá hề làm khách trọ, và mỗi loài cá hề lại có những hải quỳ “ruột” mà nó ưa chọn.
Bí mật của lớp áo nhớt
Vì sao cá hề miễn nhiễm? Các nhà khoa học đồng ý rằng lớp nhớt trên da là chìa khoá, nhưng chính xác nó hoạt động thế nào thì vẫn đang được nghiên cứu. Tế bào châm của hải quỳ phóng ra khi vừa có tiếp xúc cơ học vừa có tín hiệu hoá học của con mồi. Lớp nhớt của cá hề dường như thiếu những tín hiệu hoá học đó, hoặc mang tín hiệu giống chính hải quỳ, nên xúc tu “tưởng” mình đang chạm vào chính mình.
Nhiều quan sát cho thấy khi một con cá hề mới chuyển tới một cây hải quỳ lạ, nó không lao ngay vào. Nó bơi sát, chạm nhẹ vào đầu xúc tu từng chút một, rồi lùi ra, rồi lại chạm, trong nhiều phút đến hàng giờ, như đang làm quen. Sau quá trình ấy, nó mới vùi mình thoải mái giữa đám xúc tu. Người ta cho rằng trong lúc này lớp nhớt của cá được điều chỉnh, có thể nhận thêm chất từ hải quỳ.
Một con cá hề tách khỏi hải quỳ một thời gian dài có thể phải “làm quen” lại từ đầu. Điều đó cho thấy tấm áo giáp này không phải thứ bẩm sinh cố định, mà là một sự thích nghi được duy trì liên tục giữa hai bên.
Ai sống trong ngôi nhà hải quỳ
Một cây hải quỳ có cá hề thường chứa một nhóm nhỏ, sống theo thứ bậc rõ ràng xếp theo kích thước. Nhìn kỹ khi lặn ống thở, bạn có thể đoán được ai là ai:
| Thành viên | Nhận ra bằng gì | Vai trò trong nhà |
|---|---|---|
| Cá cái | Con lớn nhất nhóm | Đẻ trứng, giữ vị trí đầu đàn, xua đuổi cá hề lạ |
| Cá đực sinh sản | Con lớn thứ hai | Ghép cặp với cá cái, trông trứng, quạt nước cho trứng |
| Các con nhỏ hơn | Kích thước giảm dần theo thứ bậc | Chưa sinh sản, chờ đến lượt; tự giữ mình nhỏ để không bị đuổi đi |
| Hải quỳ | Đám xúc tu mềm, đáy bám vào đá hay cát | Che chở cả nhóm, nhận lại thức ăn thừa và chất thải giàu dinh dưỡng |
| Ổ trứng | Một mảng trứng màu cam trên mặt đá sát chân hải quỳ | Được cá đực canh giữ cho tới đêm trứng nở |
Điều lạ là những con cá nhỏ dường như tự kìm nhịp lớn của mình: nếu lớn sát kích thước con ở bậc trên, chúng có nguy cơ bị đuổi khỏi nhà. Cả nhóm vì thế giữ một khoảng cách kích thước khá đều đặn, như những bậc thang.
Khi cá cái mất đi, cá đực trở thành cá cái
Cá hề sinh ra đều là cá đực, hoặc chính xác hơn là chưa phân hoá rõ. Chỉ con lớn nhất nhóm mới trở thành cá cái. Khi cá cái chết hoặc biến mất, cá đực sinh sản sẽ lớn thêm và chuyển hẳn thành cá cái, cơ quan sinh sản thay đổi theo. Con lớn nhất trong đám cá nhỏ lập tức “thăng cấp” thành cá đực sinh sản mới. Chỉ trong một thời gian ngắn, ngôi nhà đã có lại một cặp bố mẹ.
Hiện tượng chuyển từ đực sang cái này có ở một số loài cá biển, và nó rất hợp lý với lối sống của cá hề: chúng không thể rời nhà đi tìm bạn đời xa xôi, nên thay vì chờ một cá cái từ đâu tới, nhóm tự “sản xuất” một cá cái từ chính thành viên của mình.
Đây cũng là chỗ thú vị khi so với phim hoạt hình quen thuộc. Chuyện cá bố tận tuỵ chăm con là có cơ sở, vì cá đực canh trứng thật. Nhưng nếu ngoài đời cá mẹ mất đi, cá bố sẽ không ở vậy nuôi con một mình — nó sẽ trở thành cá mẹ. Còn đàn con mới nở thì từ lâu đã trôi đi khắp biển, không lớn lên trong ngôi nhà cũ.
Một ngày trong ngôi nhà hải quỳ
Bình minh, ánh sáng đầu tiên xuyên qua mặt nước. Cá cái là con đầu tiên rời khỏi lòng hải quỳ, bơi vòng ngoài một chút, đớp vài con tôm tép trôi ngang. Cá đực ghé qua ổ trứng màu cam ở mặt đá, quạt vây phành phạch để nước giàu oxy chảy qua, dùng miệng nhặt bỏ những quả trứng hỏng. Một con cá bướm mỏ dài lượn tới, định rỉa đầu xúc tu hải quỳ — lập tức cá cái lao ra, xù vây, đuổi kẻ lạ đi xa.
Buổi trưa, cả nhóm chui vào giữa đám xúc tu, cọ mình, quẫy đuôi. Những cú quẫy ấy tưởng như vô ích nhưng thật ra khuấy nước quanh hải quỳ, mang thêm oxy và giúp nó “thở” dễ hơn. Chiều xuống, cá hề nhả thức ăn thừa, chất thải của chúng rơi lên hải quỳ như một thứ phân bón. Đêm tới, cả nhóm ngủ vùi trong ngôi nhà có tường rào độc.
Rồi vào một đêm, khoảng hơn một tuần sau khi đẻ, những quả trứng nở ra. Ấu trùng bé xíu, trong suốt, bơi lên tầng nước trên và trôi đi theo dòng chảy. Sau nhiều ngày trôi dạt, những con sống sót sẽ dùng khứu giác lần tìm mùi hải quỳ để xuống định cư — có thể cách nơi chúng sinh ra rất xa.
Ngắm cá hề khi lặn ống thở cho đúng cách
Cá hề là “ngôi sao” của nhiều chuyến lặn ống thở ở rạn san hô nông, vì chúng ở yên một chỗ và rất dễ thấy. Để chuyến ngắm vừa trọn vẹn vừa không gây hại:
- Giữ khoảng cách, nổi trên mặt nước và nhìn xuống; không đứng, quỳ hay tì tay lên san hô và hải quỳ.
- Không chạm vào hải quỳ — xúc tu có độc có thể gây ngứa rát da người, và mỗi lần chạm làm hải quỳ bị tổn thương.
- Không đuổi cá, không thò tay vào lòng hải quỳ để “dụ” cá hề ra.
- Đừng ngạc nhiên nếu một con cá hề nhỏ lao ra đớp nhẹ về phía bạn: đó là nó đang bảo vệ nhà và ổ trứng, hãy lùi ra xa.
- Không dùng đèn flash chiếu sát, không cho ăn bánh mì hay thức ăn mang theo.
- Không mua cá hề, hải quỳ hay san hô bắt từ tự nhiên làm kỷ niệm.
Cá hề cảnh trong các bể nuôi ngày nay nhiều con được nhân giống trong trại. Nếu gia đình muốn nuôi, hãy tìm hiểu nguồn gốc và chọn cá nhân giống thay vì cá đánh bắt từ rạn.
Ngôi nhà đang gặp nguy
Sự gắn bó giữa cá hề và hải quỳ là sức mạnh nhưng cũng là điểm yếu. Khi nước biển nóng lên bất thường, hải quỳ cũng có thể bị tẩy trắng giống san hô — mất đi lớp tảo cộng sinh sống trong mô, nhợt nhạt và yếu dần. Hải quỳ suy yếu thì cá hề mất chỗ trú, và các nghiên cứu cho thấy cá hề sống trong hải quỳ bị tẩy trắng sinh sản kém hơn rõ rệt.
Áp lực thứ hai là việc bắt cá hề và hải quỳ từ tự nhiên để bán làm cá cảnh. Một rạn nhỏ bị bắt hết cá hề có thể rất lâu mới có ấu trùng mới trôi tới định cư. Hải quỳ lớn chậm và sống rất lâu, nên mỗi cây bị nhổ khỏi rạn là một mất mát khó bù.
Áp lực thứ ba đến từ chính hoạt động ngắm biển nếu không có quy tắc: người đứng lên san hô, chân vịt quật vào hải quỳ, kem chống nắng và rác trôi xuống rạn. Vì thế những thói quen nhỏ khi xuống nước có ý nghĩa lớn hơn bạn nghĩ. Mỗi lần bạn nổi lên nhẹ nhàng, giữ tay chân sát mình và để cá hề yên trong nhà, là bạn đang giữ cho một ngôi nhà nhỏ dưới biển còn người ở.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cá hề không bị hải quỳ đốt?
Da cá hề phủ một lớp nhớt khiến tế bào châm của hải quỳ không phóng ra, có thể vì lớp nhớt thiếu tín hiệu hoá học của con mồi. Khi tới hải quỳ mới, cá hề thường chạm nhẹ xúc tu nhiều lần để làm quen trước khi vào hẳn.
Cá hề có thật sự đổi giới tính không?
Có. Cá hề sinh ra đều là cá đực, chỉ con lớn nhất nhóm là cá cái. Khi cá cái mất đi, cá đực sinh sản sẽ chuyển thành cá cái, và con lớn nhất trong số cá nhỏ trở thành cá đực sinh sản mới.
Cá hề và cá khoang cổ có phải là một không?
Ở Việt Nam, cá khoang cổ là cách gọi phổ biến của cá hề, dựa vào vạch trắng quấn quanh sau đầu của nhiều loài. Cả hai tên đều chỉ nhóm vài chục loài cá nhỏ sống cộng sinh với hải quỳ ở rạn san hô.
Hải quỳ được lợi gì khi cho cá hề ở nhờ?
Cá hề xua đuổi những loài cá chuyên rỉa xúc tu hải quỳ, khuấy nước giúp hải quỳ có thêm oxy, và chất thải của cá cung cấp dinh dưỡng. Đây là quan hệ cộng sinh mà cả hai bên đều có lợi.
Chạm vào hải quỳ có sao không?
Không nên chạm. Xúc tu hải quỳ có tế bào châm, một số loài có thể gây ngứa rát hay phản ứng ở da người, đồng thời mỗi lần chạm làm hải quỳ tổn thương. Nếu thấy khó chịu sau khi chạm phải, hãy lên bờ và đến cơ sở y tế.
Cá hề con lớn lên ở đâu?
Trứng cá hề nở vào ban đêm, ấu trùng trôi theo dòng nước nhiều ngày rồi mới dùng khứu giác tìm hải quỳ để định cư. Vì thế cá hề con thường lớn lên ở một ngôi nhà mới, cách xa nơi bố mẹ sinh ra chúng.