ChieuSau.comChiều Sâu
Cá biển

Cá mú ở rạn san hô: săn mồi cùng cá chình biển, đổi từ cái sang đực và lớn hơn người

Cá mú là tay săn mồi mai phục của rạn san hô: biết ra hiệu rủ cá chình biển đi săn, nhiều loài đổi từ cái sang đực, có loài lớn hơn cả một người trưởng thành.

A large brown grouper and a green moray eel hunting side by side along a coral ridge, wide underwater shot from a low angle, dappled blue light on the reef

Cá mú là những tay săn mồi mai phục to khoẻ của rạn san hô, thân chắc nịch, miệng rộng như cái gầu, chuyên rình trong hang hay dưới gờ đá rồi bất thần hút gọn con mồi. Nhưng điều làm các nhà khoa học kinh ngạc là trí khôn của chúng: một số loài cá mú biết ra hiệu bằng cử chỉ để rủ cá chình biển cùng đi săn — như hai người thợ săn một người lùa, một người chặn.

Cá mú còn có nhiều điều lạ khác: nhiều loài sinh ra là cá cái rồi đổi sang cá đực khi lớn, có loài khổng lồ lớn hơn cả người trưởng thành, và nhiều loài tụ hội thành đàn đông đảo vào những đêm trăng nhất định để sinh sản. Mục từ này đi qua đời sống của cá mú ngoài rạn, không bàn chuyện bàn ăn hay chợ cá.

Cá mú là cá gì

Cá mú là tên gọi chung của nhiều loài cá xương thân dày, đầu to, miệng rộng, sống chủ yếu ở rạn san hô, bãi đá và đáy biển vùng nước ấm. Màu sắc đa dạng tới bất ngờ: có loài nâu đốm như da báo, có loài đỏ rực chấm xanh, có loài vàng tươi, có loài xám chì sọc đậm. Nhiều loài đổi được màu khá nhanh, tối lại khi nằm trong hang, sáng lên khi bơi ra chỗ sáng, hoặc hiện vằn khi đang săn mồi hay giao tiếp.

Kích thước cũng trải rộng. Phần lớn cá mú dài cỡ cánh tay, nhưng loài lớn nhất — thường được gọi là cá mú nghệ hay cá mú khổng lồ — có thể dài hơn chiều cao một người trưởng thành và nặng hàng trăm cân. Những con lớn như vậy sống rất lâu, thường có một cái hang “ruột” và ở quanh đó nhiều năm.

Cá mú săn mồi bằng sức hút. Khi con mồi tới gần, cá mú há miệng thật nhanh, khoang miệng mở rộng tạo ra lực hút mạnh kéo nước và con mồi vào trong. Chúng ăn cá, tôm, cua, mực, bạch tuộc — gần như mọi thứ vừa miệng.

Đôi bạn săn mồi: cá mú và cá chình biển

Cá mú có một nhược điểm: khi con mồi trốn vào khe đá hẹp, thân hình đồ sộ của nó không chui vào được. Cá chình biển — loài cá thân dài như con lươn lớn, sống trong hang rạn — thì luồn lách khe đá dễ dàng nhưng lại kém khi đuổi bắt ngoài nước trống. Ở một số vùng biển, các nhà khoa học đã quan sát và quay phim cảnh hai loài này hợp tác.

Cá mú bơi tới hang của cá chình, lắc đầu qua lại thật mạnh ngay trước miệng hang như một lời mời. Cá chình chui ra, và cả hai cùng bơi đi dọc rạn. Con mồi trốn vào khe thì bị cá chình luồn vào lùa ra; con mồi chạy ra ngoài thì gặp cá mú chực sẵn. Mỗi bên đều bắt được nhiều mồi hơn so với khi săn một mình — mỗi con nuốt trọn con mồi mình tóm được, nên cũng chẳng phải chia phần.

Đáng kinh ngạc hơn, khi con mồi trốn kỹ trong một khe mà cá mú không với tới, có loài cá mú dừng lại, chúc đầu xuống chỉ thẳng về phía khe ấy và lắc lư thân mình, như đang “chỉ tay” cho bạn săn biết. Trước đây, kiểu cử chỉ có chủ đích như vậy chỉ được ghi nhận ở con người, vượn lớn và quạ. Phát hiện này khiến nhiều người phải nghĩ lại về trí khôn của loài cá.

Hai thợ săn bổ sung cho nhau

Vì sao hợp tác lại có lợi? So sánh hai “đồng nghiệp” sẽ thấy rõ:

Đặc điểmCá múCá chình biển
Thân hìnhDày, chắc, to bề ngangDài, trơn, không có vảy, như con lươn lớn
Sở trườngLao ra và hút mồi ở nước trốngLuồn vào khe đá, hang hẹp
Điểm yếuKhông chui được vào khe hẹpKém khi đuổi mồi ngoài nước trống
Giờ hoạt độngThường ban ngày, lúc chạng vạngNhiều loài hoạt động mạnh ban đêm
Cách giao tiếp khi hợp tácLắc đầu trước hang, chúc đầu chỉ chỗ mồi trốnĐáp lại bằng cách rời hang, bơi theo

Còn một hiểu lầm hay gặp về cá chình biển: chúng liên tục há miệng ngậm miệng trông như đang đe doạ. Thật ra đó là cách chúng thở — đẩy nước qua mang. Cá chình biển nhút nhát, chỉ cắn khi bị thò tay vào hang hay bị quấy rầy, nên người lặn luôn được dặn không đưa tay vào khe đá.

Sinh ra là cá cái, lớn lên thành cá đực

Ở cá hề, con đực lớn nhất đổi thành cá cái. Ở nhiều loài cá mú thì ngược lại: chúng trưởng thành đầu tiên là cá cái, sinh sản vài năm, rồi khi đã đủ lớn và đủ tuổi thì một số con chuyển thành cá đực. Vì vậy trong một quần thể cá mú, những con to nhất thường là cá đực.

Lối sống này có lý do: một con cá đực lớn có thể giao phối với nhiều cá cái, nên trở thành cá đực khi đã to khoẻ là cách để cá truyền được nhiều gen nhất. Nhưng nó cũng tạo ra một điểm yếu nghiêm trọng khi con người đánh bắt: người ta thường nhắm vào những con cá lớn — tức là lấy đi phần lớn cá đực. Quần thể còn lại toàn cá cái, thiếu cá đực, khả năng sinh sản tụt mạnh.

Nhiều loài cá mú còn tụ hội thành đàn sinh sản đông đúc tại cùng một địa điểm, vào cùng thời điểm trong năm, thường theo chu kỳ trăng. Hàng trăm, có khi hàng nghìn con kéo về một mỏm rạn, đổi màu rực rỡ, rồi đồng loạt phóng trứng và tinh trùng vào nước lúc chạng vạng. Cảnh tượng ấy hùng vĩ, nhưng cũng dễ bị khai thác: chỉ cần biết đúng chỗ, đúng ngày, một con thuyền có thể vét sạch một đàn đã mất hàng chục năm mới hình thành.

Hiểu lầm hay gặp về cá mú và cá chình biển

“Cá là loài kém thông minh, chỉ biết bơi theo bản năng.” Chuyện cá mú ra hiệu rủ cá chình đi săn, chọn đúng bạn săn phù hợp và nhớ được trạm làm sạch quen thuộc cho thấy nhiều loài cá có khả năng học hỏi và ghi nhớ đáng kể. Trí khôn của cá chỉ khác kiểu với trí khôn của thú, không phải là không có.

“Cá mú lớn sẽ nuốt người lặn.” Không có cơ sở. Ngay cả những con cá mú khổng lồ cũng ăn cá, giáp xác, mực. Chúng có thể bơi lại gần vì tò mò, và người lặn chỉ cần giữ khoảng cách, không cho ăn, không chạm.

“Cá chình biển là rắn biển.” Cá chình biển là cá, thở bằng mang và sống cả đời dưới nước. Rắn biển là bò sát, thở bằng phổi và phải ngoi lên mặt nước để thở, có vảy rõ và đuôi dẹt như mái chèo.

“Con cá mú to nhất đàn chắc chắn là cá cái đẻ nhiều trứng.” Ở nhiều loài cá mú, con to nhất lại thường là cá đực, vì chúng đổi từ cái sang đực khi lớn. Đây là lý do việc đánh bắt chọn cá to gây hại lớn cho khả năng sinh sản của cả quần thể.

Gặp một con cá mú lớn ở trạm làm sạch

Buổi sáng, nhóm lặn dừng lại ở rìa một mỏm rạn, cách xa vài sải tay. Từ dưới gờ đá, một con cá mú to bằng người lớn chậm rãi bơi ra, thân nâu đốm nhạt dần đi. Nó dừng trước một mỏm san hô nhỏ, nơi vài con cá bàng chài sọc xanh đen đang lượn lờ, rồi há rộng miệng, xoè nắp mang. Những con cá nhỏ lập tức chui vào miệng, rỉa từng mảnh thức ăn thừa và ký sinh trên răng, trên mang. Con cá mú đứng yên như một bệnh nhân ngoan trên ghế nha sĩ, rồi khép miệng, thong thả quay về hang.

Cảnh “khám răng” ấy là một ví dụ nổi tiếng về hợp tác trong rạn san hô: cá mú có thể nuốt chửng những con cá nhỏ kia, nhưng nó không làm vậy, vì một trạm làm sạch đáng giá hơn nhiều so với một bữa ăn. Những con cá mú lớn sống lâu năm ở một khu rạn thường quen với người lặn, có khi bơi tới gần nhìn tò mò.

Dù vậy, người lặn được dặn giữ khoảng cách, không cho cá mú ăn và không chạm vào chúng. Cho cá ăn làm chúng thay đổi hành vi tự nhiên, quen bám theo người để xin ăn; lớp nhớt trên da cá cũng dễ tổn thương khi bị chạm. Những kỹ năng giữ thăng bằng và khoảng cách khi lặn cần được học trong khoá học có huấn luyện viên được chứng nhận.

Vì sao cá mú cần được bảo vệ

Cá mú lớn chậm, sống lâu, trưởng thành muộn và nhiều loài đổi giới tính khi lớn — tất cả đặc điểm ấy khiến chúng rất dễ bị suy giảm khi bị đánh bắt nhiều. Những con cá mú khổng lồ từng là cảnh thường gặp ở nhiều rạn san hô nay đã trở nên hiếm hoi ở không ít vùng biển.

Ngoài đánh bắt bằng lưới, câu, cá mú còn bị bắt sống để bán cho các nhà hàng. Ở một số nơi, người ta dùng chất độc hay thuốc nổ để bắt cá — những cách làm vừa bị cấm vừa phá huỷ cả rạn san hô nơi cá sinh sống. Mất đi cá mú, rạn mất đi một trong những kẻ săn mồi giữ cân bằng số lượng các loài khác.

Nhiều nơi trên thế giới đã đóng cửa các điểm tụ đàn sinh sản trong mùa đẻ, lập khu bảo tồn biển nơi cá mú được sống tới khi già, và kết quả là những con cá lớn quay trở lại. Ở Việt Nam, các khu bảo tồn biển cũng có phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, nơi không được khai thác. Mỗi người có thể góp phần bằng cách tôn trọng quy định của khu bảo tồn khi đi biển, không mua sản phẩm từ những phương pháp đánh bắt huỷ diệt, và kể cho người khác nghe về loài cá thông minh hơn ta tưởng này.

Câu hỏi thường gặp

Cá mú có thật sự hợp tác săn mồi với cá chình không?

Có. Ở một số vùng biển, các nhà khoa học đã quan sát và quay phim cá mú lắc đầu trước hang để rủ cá chình biển đi săn. Cá chình luồn vào khe đá lùa mồi ra, cá mú chực sẵn bên ngoài, cả hai đều bắt được nhiều mồi hơn.

Cá mú có đổi giới tính không?

Nhiều loài cá mú trưởng thành đầu tiên là cá cái, sau vài năm sinh sản một số con chuyển thành cá đực. Vì vậy những con cá mú to nhất trong quần thể thường là cá đực, và đánh bắt cá lớn làm quần thể thiếu cá đực.

Cá mú lớn nhất to cỡ nào?

Loài cá mú lớn nhất có thể dài hơn chiều cao một người trưởng thành và nặng hàng trăm cân. Những con lớn như vậy sống rất lâu, thường gắn bó với một cái hang và một khu rạn quen thuộc nhiều năm liền.

Cá mú có nguy hiểm cho người lặn không?

Cá mú thường không gây hại cho người lặn, những con lớn có khi tò mò bơi tới gần. Dù vậy không nên cho ăn, chạm vào hay thò tay vào hang của chúng, vì cá có thể phản ứng khi bị quấy rầy và lớp nhớt trên da cá dễ tổn thương.

Vì sao cá chình biển cứ há miệng ra ngậm vào?

Đó là cách cá chình biển thở, đẩy nước qua mang, chứ không phải dấu hiệu đe doạ. Cá chình biển khá nhút nhát, chỉ cắn khi bị thò tay vào hang hoặc bị quấy rầy, vì vậy người lặn không đưa tay vào khe đá.

Vì sao các điểm cá mú tụ đàn sinh sản cần được bảo vệ?

Nhiều loài cá mú tụ về cùng một địa điểm vào cùng thời điểm mỗi năm để sinh sản. Nếu bị đánh bắt đúng lúc ấy, cả một đàn hình thành qua nhiều năm có thể bị mất trong vài ngày, nên nhiều nơi đóng cửa các điểm này trong mùa đẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138