Đúng vậy, ở cá ngựa, con đực là bên mang thai và sinh con. Cá cái đẻ trứng vào một chiếc túi trên bụng cá đực; cá đực thụ tinh, nuôi trứng trong túi suốt nhiều tuần, rồi co bụng “sinh” ra hàng loạt cá ngựa con bé xíu, mỗi con như một dấu phẩy biết bơi. Hình dung một ông bố đeo chiếc địu em bé không bao giờ tháo ra — chỉ khác là chiếc địu ấy mọc liền với cơ thể.
Đây là một trong số rất ít trường hợp trong giới động vật mà con đực mang thai thật sự. Nhưng cá ngựa còn lạ ở nhiều điểm khác: bơi đứng thẳng, cái đuôi biết quấn như tay vượn, đôi mắt mỗi bên nhìn một hướng, và cái miệng ống hút mồi nhanh như chớp. Mục từ này lần lượt đi qua từng điều đó.
Cá ngựa có phải là cá không
Nhiều người ngạc nhiên khi biết cá ngựa là cá thật sự, thuộc nhóm cá xương, thở bằng mang và có vây như mọi loài cá khác. Chỉ là hình dáng của chúng đã biến đổi tới mức khó nhận ra: đầu gập vuông góc với thân như đầu con ngựa trên bàn cờ, thân không có vảy mà được bọc bởi những vòng tấm xương nối nhau như bộ giáp, đuôi dài không có vây đuôi.
Cá ngựa bơi bằng chiếc vây lưng nhỏ phía sau, quạt nhanh tới mức mắt thường chỉ thấy một vệt mờ, còn hai vây ngực nhỏ sau đầu thì làm nhiệm vụ lái. Với kiểu bơi này, cá ngựa thuộc hàng những loài cá bơi chậm nhất. Nó không cần nhanh: chiến lược của nó là ẩn nấp và chờ đợi.
Cá ngựa có họ hàng gần là cá chìa vôi (thân thẳng dài như chiếc que) và rồng biển (thân phủ những dải da như lá rong). Cả nhóm có chung kiểu miệng ống và chung một đặc điểm hiếm có: con đực là bên chăm trứng.
Những “dụng cụ” giúp cá ngựa sống sót
Cái đuôi biết quấn. Hiếm có loài cá nào làm được như vậy: đuôi cá ngựa có thể cuộn lại và bám chặt vào nhành cỏ biển, rễ cây ngập mặn hay cành san hô quạt. Nhờ vậy nó đứng yên giữa dòng nước mà không tốn sức, như người bám tay vịn trên xe buýt.
Đôi mắt nhìn hai hướng. Mỗi mắt cá ngựa xoay độc lập với mắt kia, giống mắt tắc kè hoa. Một mắt có thể canh kẻ thù phía sau trong khi mắt kia theo dõi con tôm nhỏ phía trước.
Cái miệng ống hút. Khi con mồi bơi tới đủ gần, cá ngựa hất đầu lên cực nhanh và hút mạnh qua chiếc mõm ống, nuốt trọn con tôm tép nhỏ. Động tác này nhanh tới mức phải quay chậm mới thấy rõ.
Tài đổi màu và ngụy trang. Cá ngựa có thể đổi màu cho hợp với nơi bám, có loài còn mọc những sợi da nhỏ giống rong. Một con cá ngựa vàng giữa đám rong vàng gần như vô hình.
Ăn liên tục. Cá ngựa không có dạ dày đúng nghĩa, thức ăn đi qua ruột rất nhanh, nên chúng phải ăn gần như suốt ngày. Một con cá ngựa khoẻ có thể bắt rất nhiều con mồi nhỏ trong một ngày.
Từ quả trứng đến cá ngựa con: các chặng của một lần mang thai
Ở nhiều loài cá ngựa, quá trình sinh con diễn ra theo những chặng khá rõ ràng. Thời gian mỗi chặng khác nhau tuỳ loài và nhiệt độ nước, nhưng trình tự chung như sau:
- Tìm hiểu: một cặp cá ngựa bơi cạnh nhau, đổi màu sáng lên, quấn đuôi vào cùng một nhành cỏ và cùng xoay vòng như đang khiêu vũ. Ở nhiều loài, cặp đôi lặp lại “điệu chào” này mỗi buổi sáng.
- Trao trứng: cá cái dùng một ống nhỏ đẻ trứng thẳng vào túi ấp trên bụng cá đực. Cá đực thụ tinh trứng ngay trong túi.
- Mang thai: túi ấp đóng lại. Bên trong, thành túi cung cấp oxy, điều chỉnh độ mặn cho trứng, và ở một số loài còn bổ sung chất dinh dưỡng — gần giống một tử cung.
- Chuyển dạ: khi trứng nở và cá con đủ lớn, cá đực co bóp bụng nhiều lần, đẩy cá ngựa con ra khỏi túi thành từng loạt.
- Ra đời: cá ngựa con là bản thu nhỏ hoàn chỉnh của bố mẹ, tự bơi, tự kiếm ăn ngay. Số con mỗi lứa tuỳ loài, từ vài chục tới hàng trăm hoặc hơn.
- Tự lập: bố mẹ không chăm con sau khi sinh. Phần lớn cá con bị ăn thịt hoặc trôi lạc, chỉ một số ít sống tới khi trưởng thành.
Vì sao lại là con đực mang thai? Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ: khi cá đực lo việc ấp trứng, cá cái rảnh để chuẩn bị ngay mẻ trứng tiếp theo, nhờ vậy cặp đôi sinh được nhiều lứa hơn trong một mùa.
Cá ngựa và họ hàng: so sánh nhanh
Cá ngựa thuộc một gia đình cá có miệng ống, gồm những thành viên trông rất khác nhau. Bảng dưới giúp bạn nhận ra khi xem phim tài liệu hoặc khi lặn:
| Thành viên | Hình dáng | Nơi sống thường gặp | Điều đáng nhớ |
|---|---|---|---|
| Cá ngựa | Đầu gập, thân cong, đuôi quấn | Thảm cỏ biển, rạn san hô, rễ cây ngập mặn | Cá đực có túi ấp kín |
| Cá ngựa lùn | Rất nhỏ, chỉ cỡ đốt ngón tay, thân có u nần | Bám trên san hô quạt | Màu sắc và u nần giống hệt san hô nơi nó bám, cực khó phát hiện |
| Cá chìa vôi | Thân thẳng, dài như chiếc que | Thảm cỏ biển, khe đá | Cá đực ấp trứng ở mặt bụng, nhiều loài không có túi kín |
| Rồng biển lá | Thân phủ những dải da như lá rong | Rừng tảo, vùng biển ôn đới | Bơi trôi như một nhành rong; cá đực mang trứng dưới đuôi |
Điểm chung xuyên suốt gia đình này: con đực đảm nhận việc mang trứng, mỗi loài theo một cách riêng.
Hiểu lầm thường gặp về cá ngựa
“Cá ngựa là một loài vật riêng, không phải cá.” Không phải. Cá ngựa là cá xương có xương sống, có mang, có vây, chỉ mang hình dáng khác thường. Cái tên tiếng Việt và hình con ngựa dễ làm người ta quên mất điều này.
“Cá ngựa cái mới là bên mang thai, cá đực chỉ giữ hộ.” Cá đực không chỉ giữ hộ. Nó thụ tinh trứng trong túi, thành túi cung cấp oxy, giữ độ mặn ổn định và ở một số loài còn cấp thêm dinh dưỡng — đó là mang thai đúng nghĩa.
“Cá ngựa luôn sống thành đôi trọn đời.” Nhiều loài cá ngựa gắn bó với một bạn đời suốt mùa sinh sản và có điệu chào nhau mỗi sáng, nhưng không phải loài nào cũng vậy, và khi mất bạn đời chúng vẫn có thể ghép cặp mới. Hình ảnh “chung thuỷ tuyệt đối” là cách nói lãng mạn hoá.
“Cá ngựa phơi khô có tác dụng chữa bệnh.” Chưa có bằng chứng khoa học nào xác nhận. Chính niềm tin này là lý do cá ngựa bị bắt với số lượng lớn ở nhiều vùng biển.
“Cá ngựa chỉ có ở biển nhiệt đới.” Cá ngựa có ở cả vùng biển ấm lẫn vùng biển ôn đới, miễn là có nơi để bám như cỏ biển, rong, san hô hay rễ cây ngập mặn.
Một cuộc gặp ở thảm cỏ biển
Nước nông, nắng chiều xiên qua làm thảm cỏ biển ánh xanh lục. Một người lặn ống thở đi cùng hướng dẫn viên nổi thật chậm phía trên, mắt dò theo từng nhành cỏ. Phải tới lần lướt thứ ba, cô mới nhận ra một nhành cỏ có vẻ “khác” — hơi cong, hơi vàng hơn. Đó là một con cá ngựa, đuôi quấn chặt vào gốc cỏ, thân đung đưa theo nhịp sóng, mắt xoay qua xoay lại. Cô giữ nguyên vị trí, chỉ nhìn, cho tới khi con cá ngựa thản nhiên hút gọn một con tôm nhỏ trôi ngang.
Cảnh như vậy cho thấy vì sao gặp cá ngựa luôn là phần thưởng của sự kiên nhẫn. Chúng không bơi ra chào đón ai, cũng không bỏ chạy — chiến lược của chúng là đứng yên và hoà vào nền. Người lặn có kinh nghiệm thường nói: muốn thấy cá ngựa, hãy bơi chậm gấp đôi bình thường và nhìn những thứ trông giống rong.
Khi đã thấy, hãy giữ khoảng cách. Cá ngựa bơi kém, nếu bị đuổi hay bị chạm, nó phải rời chỗ bám và tốn rất nhiều sức để tìm chỗ mới. Đèn flash chiếu sát cũng làm chúng căng thẳng; nhiều nơi tổ chức lặn khuyên không dùng flash khi chụp cá ngựa.
Vì sao cá ngựa cần được bảo vệ
Cá ngựa đang chịu nhiều sức ép cùng lúc. Chúng bị bắt với số lượng lớn để phơi khô làm “thuốc” theo kinh nghiệm dân gian không có bằng chứng khoa học, làm đồ lưu niệm, hoặc bắt sống bán làm cá cảnh. Lưới kéo đáy quét qua thảm cỏ biển vừa vô tình vớt theo cá ngựa vừa phá luôn nơi chúng sống.
Thảm cỏ biển và rừng ngập mặn — “ngôi nhà” của nhiều loài cá ngựa — bị thu hẹp do san lấp, nuôi trồng, nước thải và bùn đất từ đất liền đổ ra. Cá ngựa bơi kém, lãnh thổ nhỏ, nên một khi nơi sống mất đi, chúng khó di chuyển đi nơi khác.
Vì vậy toàn bộ các loài cá ngựa đã được đưa vào danh sách kiểm soát buôn bán quốc tế, và vùng biển Việt Nam, nơi có cá ngựa sống ở thảm cỏ biển và rạn ven bờ, cũng có quy định bảo vệ một số loài. Mỗi người có thể góp phần đơn giản: không mua cá ngựa khô, móc khoá hay đồ lưu niệm làm từ cá ngựa; không mua rượu hay sản phẩm ngâm cá ngựa; và nếu yêu thích, hãy tìm hiểu cá ngựa qua bảo tàng, thuỷ cung hay những chuyến ngắm biển có quy tắc.
Câu hỏi thường gặp
Cá ngựa đực mang thai thật không?
Thật. Cá cái đẻ trứng vào túi ấp trên bụng cá đực, cá đực thụ tinh và nuôi trứng trong túi nhiều tuần, cung cấp oxy và điều chỉnh độ mặn, rồi co bụng đẩy cá ngựa con ra ngoài khi đến lúc sinh.
Cá ngựa có phải là cá không?
Có. Cá ngựa là cá xương, thở bằng mang và có vây. Thân chúng không có vảy mà bọc bởi các vòng tấm xương, đầu gập như đầu ngựa và đuôi biết quấn, nên trông khác hẳn những loài cá quen thuộc.
Cá ngựa ăn gì?
Cá ngựa ăn tôm tép nhỏ, ấu trùng và sinh vật phù du trôi ngang. Chúng hút mồi rất nhanh qua chiếc mõm ống. Vì không có dạ dày đúng nghĩa, cá ngựa phải ăn gần như liên tục suốt ngày để đủ năng lượng.
Cá ngựa bơi nhanh không?
Không. Cá ngựa thuộc hàng những loài cá bơi chậm nhất, chỉ dùng chiếc vây lưng nhỏ quạt liên tục để tiến lên. Thay vì chạy trốn, chúng bám đuôi vào cỏ biển hay san hô và đổi màu để ẩn mình.
Ở Việt Nam có cá ngựa không?
Có. Vùng biển Việt Nam có cá ngựa sống ở thảm cỏ biển, rạn san hô và vùng nước nông ven bờ. Một số loài thuộc diện cần bảo vệ, vì vậy không nên mua cá ngựa khô hay đồ lưu niệm làm từ cá ngựa.
Cá ngựa lùn là gì?
Cá ngựa lùn là những loài cá ngựa rất nhỏ, chỉ cỡ đốt ngón tay, sống bám trên san hô quạt. Thân chúng có màu và u nần giống hệt san hô nơi bám, khó tới mức nhiều loài chỉ được phát hiện khi người ta quan sát kỹ chính cành san hô.