Cỏ biển là những cây có hoa thật sự, có rễ, thân bò, lá và cả hạt, nhưng sống hẳn dưới nước mặn ven bờ. Một thảm cỏ biển nhìn từ trên thuyền giống như một bãi cỏ xanh mướt bị nhấn chìm, lá dài mảnh đung đưa theo sóng. Nó không phải rong, không phải tảo, mà là họ hàng xa của các loài cây trên cạn đã quay trở lại biển.
Ít ai để ý tới những đồng cỏ này vì chúng không rực rỡ như rạn san hô. Nhưng đây là bãi ăn của bò biển và rùa xanh, nhà trẻ của cá con, chỗ ẩn nấp của cá ngựa, và là một trong những nơi cất giữ cacbon hiệu quả trên Trái Đất. Mục từ này trả lời lần lượt những câu hỏi hay gặp nhất về cỏ biển.
Cỏ biển hay rong biển: phân biệt trong một bảng
Hai thứ cùng xanh, cùng mềm, cùng đung đưa dưới nước nên rất hay bị gọi lẫn. Khác biệt nằm ở cấu tạo bên trong và cách sinh sản:
| Đặc điểm | Cỏ biển | Rong, tảo biển |
|---|---|---|
| Thuộc nhóm nào | Thực vật có hoa, họ hàng xa của cây trên cạn | Tảo, nhiều nhóm khác nhau, không phải thực vật có hoa |
| Bám vào đáy bằng gì | Rễ thật và thân bò ngầm trong cát, bùn | Đế bám như chiếc móc, không hút dinh dưỡng từ đáy |
| Lấy dinh dưỡng từ đâu | Từ đáy qua rễ và từ nước qua lá | Chủ yếu hấp thu trực tiếp từ nước qua toàn thân |
| Có mạch dẫn nước, dẫn nhựa | Có | Không có mạch dẫn như cây |
| Sinh sản | Ra hoa, phấn hoa trôi trong nước, kết hạt; cũng lan bằng thân bò | Bằng bào tử hoặc cắt đoạn, không có hoa |
| Thường mọc ở đâu | Đáy cát, bùn nông, nước tương đối yên | Phần lớn bám trên đá, san hô chết, vật cứng |
Mẹo đơn giản khi đứng ở bờ: nếu thấy những lá dẹt dài mọc thành bãi trên nền cát, có rễ trắng khi bị sóng đánh dạt vào, nhiều khả năng đó là cỏ biển. Nếu thấy những sợi, những tản bám chặt vào đá, không có rễ, đó thường là rong tảo.
Cây trên cạn quay lại biển bằng cách nào
Tổ tiên của mọi cây xanh trên cạn từng xuất phát từ nước. Rồi qua rất nhiều triệu năm, cây lên bờ, mọc rễ, ra hoa, kết hạt. Cỏ biển là một nhóm nhỏ đã làm một hành trình ngược lại: từ cây có hoa trên cạn trở xuống biển. Các nhà thực vật học cho rằng chuyện này đã xảy ra độc lập vài lần, nên cỏ biển trên thế giới tuy gọi chung một tên nhưng thuộc vài họ khác nhau. Tổng cộng chỉ có vài chục loài, ít ỏi so với hàng trăm nghìn loài cây trên cạn.
Sống dưới nước mặn đòi hỏi những thay đổi lớn. Lá cỏ biển mỏng, không có lỗ khí như lá cây trên cạn, hấp thu khí và dinh dưỡng trực tiếp qua bề mặt. Bên trong lá và thân có những ống khí giúp đưa ô-xy xuống rễ đang cắm trong bùn thiếu khí. Thân bò ngầm lan ngang dưới cát, mọc thêm chồi mới, nên một thảm cỏ lớn có khi là nhiều cá thể nối nhau như một mạng lưới.
Điều kỳ lạ nhất là hoa. Cỏ biển ra những bông hoa nhỏ, thường kín đáo, không cần ong bướm. Phấn hoa được nước mang đi, ở một số loài phấn có dạng sợi dài để dễ vướng vào nhuỵ trôi ngang qua. Các nhà nghiên cứu còn ghi nhận những con giáp xác nhỏ bơi qua hoa cỏ biển có thể mang phấn theo, giống vai trò của côn trùng trên cạn.
Ai ăn cỏ biển: bò biển và rùa xanh
Hai vị khách nổi tiếng nhất của thảm cỏ biển đều là những con vật ăn cỏ hiếm hoi của biển. Bò biển, một loài thú biển họ hàng xa của voi, sống gần như hoàn toàn nhờ cỏ biển. Chúng dùng môi trên dày và nhạy để nhổ cả lá lẫn thân ngầm, để lại trên đáy những vệt trống ngoằn ngoèo như dấu máy cày. Người nghiên cứu đôi khi biết bò biển vẫn còn ở một vùng chỉ nhờ thấy những vệt ăn ấy, dù chưa trông thấy con vật.
Rùa xanh khi còn nhỏ ăn tạp, nhưng khi trưởng thành chủ yếu ăn cỏ biển và rong tảo. Tên rùa xanh không phải vì mai xanh mà vì lớp mỡ dưới mai có màu hơi xanh, được cho là do chế độ ăn thực vật. Rùa xanh gặm cỏ theo kiểu cắt tỉa, quay lại cùng một bãi nhiều lần để ăn những lá non mềm mọc lại.
Hai con vật này không chỉ ăn mà còn chăm vườn. Khi gặm, chúng giữ cho cỏ không mọc quá dày, giúp ánh sáng xuống tới đáy, và chất thải của chúng trả dinh dưỡng lại cho bãi. Ở Việt Nam, bò biển được ghi nhận ở vùng biển quanh Phú Quốc và Côn Đảo, nơi còn những thảm cỏ biển rộng; đây là loài rất hiếm và được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt.
Những cư dân nhỏ hơn của đồng cỏ
Cá ngựa. Cá ngựa quấn đuôi vào thân cỏ để khỏi bị dòng nước cuốn đi, đứng thẳng như một chiếc lá. Màu thân thường lẫn vào màu cỏ, chúng gần như vô hình nếu không đứng yên quan sát. Ở cá ngựa, con đực mang trứng trong túi ấp trước bụng cho đến khi con non ra đời.
Cá con và tôm con. Thảm cỏ dày là nơi trốn tốt cho cá con của nhiều loài, kể cả những loài khi lớn sẽ sống ngoài rạn san hô. Như rừng ngập mặn, thảm cỏ biển là một vườn ươm.
Mực và trứng mực. Một số loài mực đẻ trứng bám vào lá cỏ biển, những chùm trứng trắng trong lủng lẳng như hạt cườm. Thảm cỏ che chở trứng khỏi sóng và kẻ ăn trứng.
Sao biển, cầu gai, hải sâm. Trên nền cát giữa các khóm cỏ là chỗ bò của nhiều loài da gai. Hải sâm nuốt cát, tiêu hoá lớp hữu cơ rồi thải ra cát sạch hơn.
Những sinh vật bám trên lá. Mỗi lá cỏ biển là một mặt bằng cho tảo nhỏ, ốc li ti, giun ống bám lên. Cá và tôm nhỏ đến rỉa lớp này, vô tình giúp lá sạch để đón nắng.
Cất cacbon dưới lớp bùn: lý do cỏ biển được quan tâm
Giống mọi cây xanh, cỏ biển hút khí cacbonic để quang hợp. Điều đặc biệt nằm ở phía dưới. Thảm cỏ làm chậm dòng nước, khiến vụn hữu cơ và phù sa lắng xuống; rễ và thân ngầm lại giữ chặt lớp đáy. Lớp bùn dưới thảm cỏ thiếu ô-xy nên vật chất hữu cơ phân huỷ rất chậm, cacbon bị nhốt lại trong đó, có thể nhiều trăm năm nếu thảm cỏ không bị đào xới.
Các nhà khoa học gọi cacbon lưu giữ trong các hệ sinh thái ven biển như cỏ biển, rừng ngập mặn và đầm lầy mặn là cacbon xanh. Tính trên mỗi đơn vị diện tích, những hệ này được đánh giá là cất cacbon vào đất hiệu quả hơn nhiều khu rừng trên cạn. Ngược lại, khi thảm cỏ bị phá, lớp bùn bị khuấy lên và lượng cacbon tích tụ lâu năm có thể thoát ra.
Thảm cỏ biển còn làm những việc ít ai để ý: giữ cát không bị cuốn trôi, giảm bớt sức sóng trước khi tới bờ, lọc bớt phù sa giúp nước trong hơn, nhờ đó rạn san hô gần đó nhận nhiều ánh sáng hơn. Ba hệ sinh thái rạn san hô, thảm cỏ biển và rừng ngập mặn thường nằm cạnh nhau và đỡ nhau như ba người hàng xóm.
Những hiểu lầm hay gặp về cỏ biển
Vì nằm khuất dưới làn nước và trông giản dị, cỏ biển hay bị hiểu sai theo nhiều cách. Mỗi dòng dưới đây đặt hiểu lầm cạnh điều đã biết:
- Cỏ biển chỉ là rong rác, bãi tắm có cỏ là bãi bẩn. Thật ra thảm cỏ biển thường xuất hiện ở nơi nước đủ trong để ánh sáng xuống tới đáy. Cỏ biển mọc tốt là một dấu hiệu của vùng nước khá lành.
- Cỏ biển là thức ăn của mọi loài cá. Rất ít loài ăn trực tiếp lá cỏ biển vì lá dai và khó tiêu. Phần lớn sinh vật ăn lớp tảo bám trên lá, hoặc vụn lá phân huỷ rơi xuống đáy.
- Cỏ biển mọc ở mọi độ sâu. Vì là cây cần quang hợp, cỏ biển chỉ sống ở vùng nước nông có đủ nắng. Nước càng đục, giới hạn mọc càng nông lại.
- Mất một bãi cỏ thì vài tháng sau sẽ mọc lại. Nhiều loài lan rất chậm bằng thân bò; khi lớp đáy đã bị khuấy, phù sa đục nước thì cỏ mới khó bám. Phục hồi có khi tính bằng năm hay chục năm.
- Rùa biển chỉ ăn sứa. Đó là chuyện của một vài loài. Rùa xanh trưởng thành chủ yếu ăn cỏ biển và rong tảo, nên ở đâu có thảm cỏ khoẻ, ở đó có thể có rùa xanh kiếm ăn.
Hiểu đúng những điều này giúp ta nhìn một bãi cỏ dạt bờ, một vùng nước nông lơ thơ lá xanh bằng con mắt khác: không phải chỗ bỏ hoang, mà là một đồng cỏ đang làm việc.
Ngắm thảm cỏ biển và giữ cho nó còn xanh
Một buổi sáng nước lặng, một người lặn ống thở nổi chậm trên vùng nước sâu ngang thắt lưng. Bên dưới là thảm cỏ dày, lá ngả theo một chiều. Thoạt nhìn chẳng có gì, rồi một con cá ngựa nâu hiện ra giữa hai lá cỏ, đuôi quấn chặt, mắt đảo tròn. Xa hơn chút, một con rùa xanh đang gặm cỏ, ngẩng đầu lên thở rồi lại cúi xuống.
Thảm cỏ biển nằm ở vùng nước nông, nên chính hoạt động ven bờ của con người là mối đe doạ lớn nhất: neo thuyền kéo lê trên đáy, chân vịt quạt nát bãi cỏ, lưới kéo cào đáy, nước thải và phân bón làm tảo nở dày che hết nắng, đất cát từ công trình ven biển đổ xuống phủ kín lá. Một bãi cỏ bị phá có thể mất rất nhiều năm mới mọc lại.
Nếu đi lặn ống thở trên thảm cỏ, giữ khoảng cách, không đứng hay giẫm lên bãi cỏ, không đuổi theo rùa hay bò biển. Gặp rùa đang ăn, cứ để nó ăn yên rồi tự bơi đi. Người lớn đưa trẻ nhỏ ra bãi biển có thể nhặt một nắm lá cỏ biển dạt vào bờ để cùng xem rễ, thân, lá, rồi để lại chỗ cũ. Một lá cỏ dạt bờ là cơ hội tốt để giải thích rằng dưới lớp nước kia có cả một đồng cỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ biển có phải là rong biển không?
Không. Cỏ biển là thực vật có hoa, có rễ, thân, lá và mạch dẫn như cây trên cạn, còn rong biển là tảo, không có hoa và bám vào đáy bằng đế bám. Hai nhóm này chỉ giống nhau ở màu xanh và việc sống dưới nước.
Cỏ biển có ra hoa không?
Có. Cỏ biển ra những bông hoa nhỏ, thường kín đáo. Phấn hoa được nước mang đi đến hoa khác, ở một số loài phấn có dạng sợi dài để dễ bắt gặp nhuỵ. Sau đó cây kết hạt, đồng thời vẫn lan rộng bằng thân bò ngầm.
Bò biển là cá hay thú?
Bò biển là thú biển, thở bằng phổi, đẻ con và nuôi con bằng sữa, họ hàng xa của voi. Chúng sống gần như hoàn toàn nhờ ăn cỏ biển nên chỉ có ở những vùng còn thảm cỏ biển rộng và yên tĩnh.
Vì sao thảm cỏ biển giúp chống biến đổi khí hậu?
Thảm cỏ biển hút khí cacbonic khi quang hợp, đồng thời giữ vụn hữu cơ trong lớp bùn thiếu ô-xy bên dưới, nơi cacbon bị nhốt lại rất lâu. Khi thảm cỏ bị phá, lượng cacbon tích tụ ấy có thể thoát trở lại.
Ở Việt Nam có thảm cỏ biển không?
Có. Việt Nam có nhiều thảm cỏ biển ở vùng nước nông ven bờ, trong các đầm phá và quanh các đảo, trong đó vùng biển quanh Phú Quốc và Côn Đảo nổi tiếng vì còn là bãi ăn của bò biển và rùa xanh.
Đi tắm biển thấy cỏ biển dạt vào bờ có sao không?
Đó là chuyện tự nhiên, nhất là sau gió lớn, và thường là dấu hiệu gần đó có thảm cỏ biển. Lá cỏ dạt bờ phân huỷ dần, nuôi những sinh vật nhỏ trên bãi cát. Không cần dọn hết, chỉ nên nhặt rác nhựa lẫn trong đó.