ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Một ngày đêm trên rạn san hô: ai làm việc ban ngày, ai thức dậy khi trời tối

Rạn san hô đổi ca như một thành phố: cá ăn rong làm việc ban ngày, cá chình biển, tôm hùm, bạch tuộc thức dậy khi trời tối. Theo dõi một ngày đêm trên rạn.

Parrotfish sleeping inside a translucent mucus bubble wedged between corals at night, a diver far behind with a dim red torch, dark blue water

Rạn san hô chạy hai ca như một thành phố lớn. Ban ngày là giờ của những loài cá sặc sỡ ăn rong, rỉa san hô, dọn dẹp và tán tỉnh nhau dưới nắng. Khi chạng vạng, ca ngày rút vào khe đá ngủ, còn ca đêm thức dậy: cá chình biển, tôm hùm, bạch tuộc, cua và chính những polyp san hô vươn xúc tu ra bắt mồi.

Giữa hai ca có một quãng giao ca ngắn, nguy hiểm nhất trong ngày, khi ánh sáng nhập nhoạng khiến cá nhỏ khó nhìn còn kẻ săn mồi lại nhìn rõ. Theo dõi một vòng hai mươi bốn giờ là cách dễ nhất để hiểu vì sao một mét vuông rạn có thể nuôi chừng ấy sự sống: mỗi loài chia nhau không chỉ chỗ ở mà cả thời gian.

Dòng thời gian một ngày đêm trên rạn

Mốc giờ dưới đây chỉ là hình dung để dễ theo dõi; mỗi rạn, mỗi mùa, mỗi loài có nhịp riêng.

  1. Rạng sáng. Ánh sáng xuyên xuống, những con cá ăn đêm lẩn vào hang. Cá vẹt bò ra khỏi chỗ ngủ, cá thia, cá bướm tản ra quanh các cành san hô.
  2. Buổi sáng. Tảo trong mô san hô bắt đầu quang hợp mạnh. Đàn cá ăn rong lướt qua mặt rạn, cắt tỉa thảm rong như máy xén cỏ. Trạm dọn vệ sinh mở cửa, cá lớn xếp hàng chờ được rỉa ký sinh.
  3. Giữa trưa. Nắng gắt nhất. Nhiều polyp thu xúc tu, để tảo làm việc. Cá con trốn sát cành san hô, chỉ ló ra khi không có bóng cá săn mồi.
  4. Chạng vạng. Giờ giao ca. Cá săn mồi rình ở rìa rạn, nhiều loài cá nhỏ vội vã về chỗ ngủ. Một số loài chọn đúng lúc này để sinh sản.
  5. Đêm xuống. Sinh vật phù du từ dưới sâu bơi lên. Polyp vươn xúc tu, rạn trông mềm như phủ lông. Cá chình biển, tôm hùm, cua, bạch tuộc rời hang đi kiếm ăn.
  6. Khuya. Rạn tối hẳn, chỉ có những đốm phát quang lấp lánh khi nước bị khuấy. Cá ca ngày ngủ say trong khe đá.

Ranh giới hai ca không tuyệt đối. Có loài kiếm ăn cả ngày lẫn đêm, có loài đổi thói quen theo mùa. Nhưng bức tranh chung thì khá rõ, và người lặn đêm theo đoàn có hướng dẫn thường ngạc nhiên vì cùng một đoạn rạn mà như hai thế giới khác hẳn.

Ca ngày: những người làm vườn và dọn dẹp

Nhân vật chính của ca ngày là những loài ăn rong. Rong tảo mọc rất nhanh trên mọi mặt đá trống, và nếu không ai cắt tỉa, chúng sẽ phủ lên san hô non, tranh ánh sáng. Cá dìa, cá đuôi gai và đặc biệt là cá vẹt làm công việc của người làm vườn: suốt ngày gặm, cắt, giữ cho thảm rong thấp. Nhờ vậy ấu trùng san hô mới tìm được chỗ trống để bám xuống.

Cá vẹt có hàm răng dính liền thành một chiếc mỏ cứng, đúng như tên gọi. Khi cạo rong trên đá vôi, chúng nuốt cả vụn đá, nghiền nhỏ trong cổ họng rồi thải ra thành cát mịn. Ở nhiều bãi biển nhiệt đới, một phần cát trắng đến từ con đường ấy. Lần sau đứng trên một bãi cát trắng cạnh rạn, bạn có thể nghĩ rằng dưới chân mình có công của những đàn cá vẹt qua rất nhiều năm.

Ca ngày cũng là giờ của những màu sắc. Cá bướm, cá thia, cá hoàng đế khoe vảy vàng, xanh, sọc đen; màu sắc giúp chúng nhận ra đồng loại, giữ lãnh thổ và đôi khi làm kẻ săn mồi rối mắt. Dưới nắng, mắt cá nhìn màu rất tốt, nên đây là lúc những tín hiệu ấy có ích nhất. Khi trời tối, nhiều loài nhạt màu hẳn, như thay áo ngủ.

Giao ca lúc chạng vạng: giờ nguy hiểm nhất

Có một khoảng chừng nửa giờ quanh lúc mặt trời lặn khi rạn bỗng thưa người. Cá ca ngày đã rút, cá ca đêm chưa ra hết. Ánh sáng yếu và lẫn lộn làm mắt của cá nhỏ khó điều chỉnh, trong khi nhiều loài săn mồi như cá khế, cá hồng, cá mú lại có mắt hợp với ánh sáng lờ mờ. Các nhà sinh học quan sát thấy cá nhỏ bị săn nhiều vào quãng này hơn hẳn giữa ban ngày.

Cá nhỏ đối phó bằng cách về chỗ ngủ sớm, chọn đúng một cái khe quen thuộc, có khi dùng nó nhiều đêm liền. Một số loài cá thia sống quanh những khóm san hô cành, cứ chiều xuống là cả đàn rút vào giữa các nhánh, nhìn như những hạt bụi bị hút vào một chiếc bọt biển.

Giao ca cũng là lúc một số loài cá chọn để sinh sản. Chúng bơi vọt lên khỏi mặt rạn, phóng trứng và tinh trùng vào dòng nước đang chảy ra khơi. Trứng nhanh chóng trôi xa khỏi những cái miệng đói đang chờ ở rạn. Thời điểm đầy rủi ro với con trưởng thành lại là cơ hội để con cái của chúng ra đi an toàn.

Ca đêm: những kẻ ra khỏi hang

Khi trời tối, những con vật ban ngày chỉ thấy cái đầu ló ra khỏi hang bắt đầu đi lại. Cá chình biển, nhiều nơi gọi là cá lịch, bò dọc khe đá, há miệng đều đều. Thói quen há miệng ấy trông dữ nhưng thật ra là cách chúng bơm nước qua mang để thở. Cá chình biển có thị lực kém, săn mồi chủ yếu nhờ khứu giác rất nhạy, len vào những khe hẹp mà cá khác không vào được.

Tôm hùm, cua, ốc rời chỗ nấp để nhặt mồi trên đáy. Bạch tuộc trườn ra, đổi màu theo nền đá, thò xúc tu dò vào từng hốc. Cá sơn, cá lính có đôi mắt to đỏ rời hang tìm sinh vật phù du. Một số loài sao biển và cầu gai cũng hoạt động nhiều hơn vào ban đêm.

Kỳ lạ nhất là cách ngủ của một số loài cá vẹt. Trước khi ngủ, chúng tiết ra một lớp nhầy trong suốt bao quanh thân như một chiếc túi ngủ. Các nhà khoa học cho rằng lớp nhầy này giúp che mùi, làm khó những kẻ săn mồi đánh hơi như cá chình biển, và có thể chắn bớt ký sinh trùng bò vào. Mỗi sáng chúng bỏ túi lại, tối hôm sau làm túi mới.

San hô cũng có ca làm việc riêng

Ngay cả những thứ trông như đứng yên cũng theo nhịp ngày đêm. Ban ngày, nhiều polyp thu xúc tu vào cốc đá, để lộ bề mặt cho tảo trong mô đón nắng. Ban đêm, sinh vật phù du từ dưới sâu bơi lên tầng nước gần mặt, và polyp vươn xúc tu ra đón. Dưới ánh đèn, một khối san hô bỗng phủ một lớp lông tơ mềm mà ban ngày không ai thấy.

Cuộc di cư của sinh vật phù du này là một trong những chuyển động lớn nhất trên Trái Đất: mỗi đêm vô số con giáp xác nhỏ, ấu trùng cá, ấu trùng tôm cua bơi lên gần mặt nước để ăn tảo, rồi rút xuống sâu khi trời sáng để tránh bị nhìn thấy. Rạn san hô nằm trên đường đi ấy, như một quầy ăn mở cửa đúng giờ.

Hình dung một người lặn đêm theo đoàn, ánh đèn rọi chậm qua một gờ rạn. Ban chiều, chỗ này chỉ là những tảng đá nâu xỉn. Giờ đây từng cốc nhỏ nở ra một bông hoa trong suốt, những con tôm bé như hạt vừng nhảy quanh vùng sáng, và khi người ấy tắt đèn, mỗi cái vẫy tay khiến nước toé ra những đốm xanh lấp lánh. Đó là phát quang sinh học, ánh sáng do những sinh vật li ti tự tạo ra khi bị khuấy động.

Ca ngày và ca đêm: so nhanh

Bảng dưới gom những nhân vật hay gặp nhất của mỗi ca trên một rạn san hô vùng nhiệt đới. Không phải rạn nào cũng có đủ, nhưng nhịp chung thì giống nhau ở nhiều nơi.

Nhóm sinh vậtBan ngàyBan đêm
Cá vẹt, cá dìa, cá đuôi gaiGặm rong, cạo đá, đi thành đànNgủ trong khe đá, một số loài trong túi nhầy
Cá bướm, cá thia, cá hoàng đếKhoe màu, giữ lãnh thổ, kiếm ăn quanh cành san hôRút vào giữa cành san hô, màu nhạt đi
Cá sơn, cá lính mắt toNấp trong hang tốiRa khỏi hang ăn sinh vật phù du
Cá chình biểnThò đầu khỏi hang, ít di chuyểnBò dọc khe đá săn mồi bằng khứu giác
Tôm hùm, cua, bạch tuộcẨn mình, thỉnh thoảng ló raĐi lại khắp đáy, nhặt mồi, dò hốc
Polyp san hôNhiều loài thu xúc tu, để tảo đón nắngVươn xúc tu bắt sinh vật phù du

Nhìn bảng sẽ thấy một điều thú vị: cùng một cái hang có thể là nơi ngủ của cá ca ngày rồi lại là chỗ ẩn của cá ca đêm khi trời sáng. Rạn san hô tiết kiệm chỗ ở theo cách một căn phòng được hai người thuê theo hai khung giờ khác nhau, nên một mét vuông rạn nuôi được nhiều cư dân hơn ta tưởng.

Ngắm rạn theo hai ca thế nào cho đúng

Phần lớn người ngắm rạn chỉ thấy ca ngày, qua chuyến lặn ống thở hay thuyền đáy kính. Đó đã là một thế giới phong phú. Thử ở yên một chỗ, nổi nhẹ trên mặt nước cách rạn một khoảng, quan sát một cành san hô trong vài phút: bạn sẽ thấy đàn cá thia rút vào khi có bóng cá lớn, cá vẹt cạo rong để lại vệt trắng, một con cá nhỏ đứng chờ ở trạm dọn vệ sinh.

Lặn đêm là trải nghiệm khác hẳn, nhưng cũng là hoạt động đòi hỏi kỹ năng và kỷ luật cao hơn. Người muốn lặn bình khí, kể cả lặn đêm, cần học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ phù hợp, đi cùng bạn lặn và theo hướng dẫn của trung tâm. Ai có vấn đề sức khoẻ thì hỏi bác sĩ trước khi lặn.

Dù ngắm ca nào, nguyên tắc vẫn vậy: không chạm, không đứng lên rạn, không cho cá ăn, không đuổi theo sinh vật. Ban đêm thì thêm một điều: đừng rọi đèn sáng thẳng vào một con cá đang ngủ quá lâu hay dí sát máy ảnh có đèn chớp. Với nhiều loài, ánh sáng bất ngờ làm chúng hoảng, bơi ra khỏi chỗ trú đúng lúc kẻ săn mồi đang chờ.

Câu hỏi thường gặp

Cá trên rạn san hô có ngủ không?

Có, nhưng không nhắm mắt vì phần lớn cá không có mí mắt. Khi nghỉ, cá giảm hoạt động, nằm yên trong khe đá hay giữa các cành san hô, màu thân thường nhạt đi, và phản ứng chậm hơn với những thứ xung quanh.

Vì sao cá vẹt quan trọng với rạn san hô?

Cá vẹt cạo rong tảo khỏi mặt đá, giữ cho rong không phủ kín và chiếm chỗ của san hô non. Khi cạo, chúng nuốt cả vụn đá vôi rồi thải ra cát mịn, góp phần tạo nên bãi cát trắng ở nhiều vùng biển nhiệt đới.

Cá chình biển há miệng có phải đang đe doạ không?

Phần lớn thời gian là không. Cá chình biển há miệng đều đều để bơm nước qua mang mà thở. Tuy vậy chúng có răng sắc và có thể cắn nếu bị thò tay vào hang, nên luôn giữ khoảng cách và không đưa tay vào khe đá.

Vì sao ban đêm rạn san hô trông như phủ lông?

Ban đêm sinh vật phù du từ dưới sâu bơi lên gần mặt nước. Polyp san hô vươn hết xúc tu ra để bắt chúng, khiến bề mặt rạn mềm mại như phủ một lớp lông tơ mà ban ngày gần như không thấy.

Người mới có nên đi lặn đêm ngắm rạn không?

Lặn đêm bằng bình khí cần kỹ năng và kinh nghiệm hơn lặn ngày. Người mới nên học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ, tích luỹ thêm kinh nghiệm và chỉ lặn đêm khi trung tâm hướng dẫn cho phép, luôn đi cùng bạn lặn.

Có nên soi đèn sáng vào cá đang ngủ để chụp ảnh không?

Nên hạn chế. Ánh sáng mạnh đột ngột làm nhiều loài cá hoảng, bơi ra khỏi chỗ trú và dễ bị săn. Nếu chụp, giữ khoảng cách, không rọi lâu, không dùng đèn chớp sát và không chạm vào rạn để lấy góc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138