Đồng bằng biển thẳm là những vùng đáy biển sâu khoảng ba đến sáu nghìn mét, phẳng lì và phủ lớp bùn mịn như bột, trải dài hàng trăm, hàng nghìn cây số giữa các đại dương. Chúng chiếm một phần rất lớn đáy đại dương và được xem là những bề mặt bằng phẳng nhất trên Trái Đất — phẳng tới mức có những quãng dài mà độ cao gần như không đổi, phẳng hơn bất cứ cánh đồng nào bạn từng thấy.
Nhìn qua, đó là một sa mạc tối, lạnh và tĩnh lặng. Nhưng nhìn kỹ, đồng bằng biển thẳm đầy dấu vết của sự sống: những vệt bò ngoằn ngoèo, những lỗ nhỏ trên bùn, những con hải sâm lê bước, những sinh vật đứng yên như đang chờ đợi điều gì. Mục từ này đưa bạn đi dạo một vòng trên vùng đáy biển ít người biết nhưng rộng nhất hành tinh.
Vì sao đáy biển lại phẳng đến thế
Đáy đại dương vốn không bằng phẳng. Lớp đá bên dưới có đồi, có rãnh, có những nếp gồ ghề do núi lửa và chuyển động của vỏ Trái Đất. Nhưng suốt hàng triệu năm, một lớp trầm tích mịn cứ rơi xuống lấp dần những chỗ trũng, như tuyết phủ lên một khu vườn lổn nhổn cho tới khi chỉ còn thấy một mặt trắng phẳng.
Lớp trầm tích ấy gồm tuyết biển — vụn hữu cơ từ các tầng trên —, vỏ cực nhỏ của tảo và sinh vật đơn bào, bụi mịn do gió mang từ đất liền, và ở gần bờ hơn là bùn cát do dòng chảy đáy đưa ra. Nó dày lên cực kỳ chậm, chỉ tính bằng milimét hay vài centimét qua cả nghìn năm, nhưng thời gian địa chất thì dài vô cùng.
Ở nhiều nơi, lớp bùn này dày tới hàng trăm mét. Mỗi lớp là một trang nhật ký: các nhà khoa học khoan lấy những ống trầm tích dài để đọc lại khí hậu và sự sống của đại dương từ hàng triệu năm trước, giống như đọc vòng tuổi trên thân cây.
Ở gần các lục địa còn có một “người thợ san nền” khác: những dòng bùn đục chảy xuống từ sườn lục địa sau động đất hay bão lớn, giống như một trận lở bùn dưới nước. Chúng mang theo khối lượng trầm tích khổng lồ, trải ra và lấp đầy chỗ trũng ở chân dốc, góp phần làm đáy biển ở đó càng thêm phẳng.
Đáy biển sâu không chỉ có đồng bằng
Đồng bằng biển thẳm là phần rộng nhất, nhưng đáy đại dương còn nhiều dạng địa hình khác. Bảng dưới đây giúp phân biệt chúng; phần hiện tượng địa chất như mạch nước nóng được kể kỹ ở mục từ riêng.
| Dạng đáy biển | Trông như thế nào | Đặc điểm sự sống |
|---|---|---|
| Đồng bằng biển thẳm | bùn mịn phẳng lì trải rộng mênh mông | thưa thớt, chủ yếu sinh vật ăn bùn và vụn hữu cơ |
| Núi ngầm | núi lửa đã tắt nhô lên từ đáy, đỉnh không chạm mặt nước | dòng chảy mạnh quanh núi, thường có san hô nước sâu, bọt biển và cá tụ tập |
| Sống núi giữa đại dương | dãy núi dài chạy giữa các đại dương, nơi vỏ Trái Đất tách ra | có những điểm mạch nước nóng với cộng đồng sống nhờ hoá chất |
| Rãnh đại dương | khe hẹp và rất sâu nơi một mảng vỏ chui xuống mảng khác | cộng đồng riêng của vùng sâu nhất, nhiều loài đặc hữu |
| Sườn lục địa | dốc nghiêng nối thềm lục địa nông với đáy sâu | có hẻm núi ngầm, dòng trầm tích chảy xuống đáy |
Nếu rút hết nước biển đi, bạn sẽ thấy đáy đại dương đa dạng không kém mặt đất: có đồng bằng, có núi, có thung lũng, có những dãy núi dài nhất hành tinh. Chỉ là tất cả đều bị che dưới hàng nghìn mét nước tối.
Những cư dân của đồng bằng bùn
Hải sâm. Trên nhiều vùng đồng bằng biển thẳm, hải sâm là nhóm động vật chiếm ưu thế. Chúng bò chậm, dùng xúc tu quanh miệng xúc lớp bùn mặt để nuốt, giữ lại chút chất hữu cơ rồi thải ra phần còn lại. Có loài hải sâm biển sâu thân trong mờ, biết bơi lên khỏi đáy một quãng ngắn rồi lại hạ xuống.
Sao biển giòn. Họ hàng của sao biển với năm cánh tay dài, mảnh và rất linh hoạt. Chúng nằm rải rác trên bùn, xoè tay đón vụn rơi hoặc bắt những sinh vật tí hon.
Cá chân chống. Một loài cá đứng trên ba tia vây dài như chiếc giá ba chân, đầu hướng về phía dòng nước, chờ con mồi nhỏ trôi tới. Đứng như vậy giúp nó cao hơn lớp bùn và đón dòng nước có thức ăn.
Sinh vật đơn bào khổng lồ. Những khối mềm to bằng nắm tay hay hơn nhưng chỉ là một tế bào, sống trong vỏ kết bằng hạt bùn. Ở một số vùng đáy, chúng nhiều đến mức tạo thành nơi trú cho các sinh vật nhỏ khác.
Giun và giáp xác trong bùn. Phần lớn cư dân của đồng bằng biển thẳm thật ra sống ngay trong lớp bùn, nhỏ đến mức phải dùng kính lúp mới thấy. Số loài của chúng được cho là rất lớn, và nhiều loài vẫn chưa có tên.
Đọc dấu vết trên bùn
Vì dòng nước dưới đáy rất yếu và trầm tích lắng rất chậm, mọi dấu vết in trên lớp bùn có thể tồn tại khá lâu. Ảnh chụp đồng bằng biển thẳm thường đầy những đường kẻ: vệt bò thẳng tắp hoặc uốn lượn của hải sâm, những đường xoắn như hoa văn do giun đào kiếm ăn, những gò nhỏ và lỗ tròn là cửa nhà của sinh vật sống dưới bùn.
Các nhà khoa học coi những dấu vết này như dấu chân trên tuyết. Nhìn vệt bò, họ đoán được ai đã đi qua, đi theo kiểu gì, ăn bùn hay săn mồi. Một số hoa văn đẹp tới mức thoạt nhìn tưởng do con người vẽ.
Thú vị hơn, nhiều kiểu dấu vết tương tự cũng được tìm thấy hoá thạch trong đá trầm tích cổ trên đất liền, ở những nơi từng là đáy biển sâu. Nhờ đó, người ta biết cuộc sống trên những đồng bằng bùn tối đã có từ rất lâu, chậm rãi như hôm nay.
Một buổi đi dạo trên đáy bùn
Chiếc robot lặn lướt thấp trên mặt đáy, đèn rọi xuống một vùng bùn xám nhạt mịn như bột mì. Ban đầu chẳng có gì ngoài màu xám vô tận. Rồi một đường kẻ mảnh hiện ra, dẫn tới một con hải sâm hồng nhạt to bằng chiếc dép, thân mềm, đang nhẫn nại bò về phía trước. Xa hơn chút, một con cá nhỏ đứng sừng sững trên ba chân vây dài, bất động như bức tượng, đầu quay về phía dòng nước. Robot đi tiếp, lướt qua những chấm đen tròn nằm lẫn trong bùn như những viên than nhỏ ai đánh rơi.
Đi dạo trên đồng bằng biển thẳm là trải nghiệm của sự chậm rãi: mọi thứ diễn ra như thể thời gian ở đây trôi chậm hơn trên bờ. Những viên “than” ấy thật ra là kết hạch kim loại, và chúng là câu chuyện tiếp theo.
Điều làm người xem bất ngờ nhất thường không phải sinh vật nào đó, mà là cảm giác mênh mông. Cùng một khung cảnh bùn xám ấy có thể kéo dài liên tục hàng trăm cây số theo mọi hướng, và mỗi con hải sâm gặp được là một cư dân giữa một vùng đất rộng lớn gần như vắng bóng.
Bốn hình dung sai về đáy biển sâu
Đồng bằng biển thẳm ít xuất hiện trong sách giáo khoa nên dễ bị tưởng tượng lệch. Vài hình dung dưới đây hay gặp nhất.
- “Đáy biển sâu là đá tảng lởm chởm.” Phần lớn đáy biển sâu là bùn mịn phẳng; đá lộ ra chủ yếu ở núi ngầm, sống núi và vách rãnh.
- “Bùn đáy biển là bùn đen bẩn.” Trầm tích đáy biển sâu thường có màu xám nhạt, nâu vàng hay nâu đỏ, mịn và sạch theo nghĩa tự nhiên, tạo nên từ vỏ sinh vật tí hon và bụi khoáng.
- “Ở đó chẳng có gì sống.” Sinh vật thưa nhưng không vắng; riêng trong lớp bùn đã có rất nhiều loài nhỏ, và số loài chưa được đặt tên còn rất lớn.
- “Đáy biển xa như vậy thì con người chẳng ảnh hưởng gì.” Các chuyến khảo sát đã thấy rác nhựa, lưới cũ và cả dấu vết thiết bị trên đáy sâu. Vì mọi thứ ở đây thay đổi rất chậm, dấu vết ấy cũng tồn tại rất lâu.
Nói ngắn gọn, đồng bằng biển thẳm giống một thư viện cổ yên tĩnh hơn là một bãi đất trống: mọi thứ diễn ra chậm, được ghi lại từng lớp, và mỗi xáo trộn đều để lại dấu lâu dài.
Kết hạch kim loại và những câu hỏi còn bỏ ngỏ
Trên một số vùng đồng bằng biển thẳm có rải rác những cục đá đen tròn cỡ hạt dẻ tới nắm tay, gọi là kết hạch mangan. Chúng chứa mangan và nhiều kim loại khác, hình thành bằng cách lớn dần từng lớp mỏng quanh một hạt nhân nhỏ như mảnh vỏ hay răng cá, chậm tới mức tính bằng milimét qua hàng triệu năm.
Vì chứa kim loại có giá trị, kết hạch thu hút sự chú ý của ý tưởng khai thác đáy biển sâu. Các nhà khoa học thì lưu ý rằng những cục đá này là nơi bám của nhiều sinh vật nhỏ, và một khi bị lấy đi, phải hàng triệu năm mới hình thành lại. Đáy biển sâu vốn hồi phục rất chậm, dấu vết của thiết bị nặng có thể còn đó rất lâu.
Thậm chí dưới đáy biển, những vết bánh xích của thiết bị thử nghiệm để lại từ hàng chục năm trước vẫn còn thấy rõ khi các nhà khoa học quay lại, và sinh vật ở trong vệt cày vẫn chưa trở lại như cũ. Những tranh luận ấy vẫn đang diễn ra. Điều chắc chắn là đồng bằng biển thẳm không phải một vùng đất trống chờ được dùng, mà là một hệ sinh thái mà con người mới hiểu được rất ít.
Câu hỏi thường gặp
Đồng bằng biển thẳm là gì?
Đồng bằng biển thẳm là những vùng đáy đại dương rộng lớn, nằm ở độ sâu khoảng ba đến sáu nghìn mét, phẳng và phủ lớp trầm tích mịn. Chúng chiếm một phần rất lớn đáy đại dương và được xem là những nơi bằng phẳng nhất Trái Đất.
Vì sao đáy biển sâu lại bằng phẳng?
Vì suốt hàng triệu năm, trầm tích mịn như tuyết biển, vỏ sinh vật tí hon và bụi từ đất liền rơi xuống, lấp dần những chỗ trũng của lớp đá gồ ghề bên dưới. Lớp phủ dày lên rất chậm nhưng đều, cuối cùng tạo thành mặt phẳng.
Trên đồng bằng biển thẳm có những sinh vật nào?
Có hải sâm, sao biển giòn, cá chân chống, sinh vật đơn bào khổng lồ và rất nhiều giun, giáp xác nhỏ sống trong lớp bùn. Mật độ sinh vật thưa hơn vùng nước nông, nhưng số loài nhỏ trong bùn được cho là rất lớn.
Kết hạch mangan là gì?
Kết hạch mangan là những cục đá đen tròn nằm rải rác trên một số vùng đáy biển sâu, chứa mangan và nhiều kim loại khác. Chúng lớn cực kỳ chậm quanh một hạt nhân nhỏ và là nơi bám của nhiều sinh vật đáy biển.
Đáy biển sâu có ánh sáng không?
Không có ánh mặt trời. Đồng bằng biển thẳm nằm sâu hàng nghìn mét nên tối hoàn toàn, chỉ có ánh sáng phát quang yếu ớt của một số sinh vật. Hình ảnh ta thấy trong phim là nhờ đèn của robot hoặc tàu lặn.
Núi ngầm khác đồng bằng biển thẳm thế nào?
Núi ngầm là những ngọn núi, thường là núi lửa đã tắt, nhô lên từ đáy biển nhưng không chạm mặt nước. Quanh núi ngầm dòng chảy mạnh hơn, mang nhiều thức ăn, nên sự sống thường đông đúc hơn hẳn đồng bằng bùn xung quanh.