ChieuSau.comChiều Sâu
Các tầng của đại dương

Áp suất ở biển sâu: vì sao sinh vật không bị ép bẹp còn con người cần vỏ thép dày

Cứ xuống sâu thêm khoảng mười mét, áp suất nước tăng thêm bằng cả bầu khí quyển. Vì sao cá biển sâu vẫn sống khoẻ, còn cốc xốp và phổi người thì bị nén?

Two foam cups side by side on a research vessel deck at sunset, one normal sized and one shrunken small after a deep dive, calm sea behind

Cứ xuống sâu thêm khoảng mười mét nước biển, áp suất lại tăng thêm một lượng bằng cả bầu khí quyển đang đè lên người bạn lúc này. Ở độ sâu vài nghìn mét, sức nén lên tới hàng trăm lần; ở đáy rãnh sâu nhất, hơn một nghìn lần. Vậy mà sinh vật biển sâu không bị ép bẹp, vì cơ thể chúng gần như toàn là nước và không có khoang khí nào để bị bóp lại — giống như bạn không thể nén một túi nước đầy, nhưng bóp bẹp được một quả bóng bay dễ dàng.

Con người thì khác: ta có phổi, tai giữa, xoang mũi chứa không khí, và ta cần không khí để thở. Đó là lý do muốn xuống sâu, con người phải ngồi trong vỏ thép hoặc vỏ đặc biệt dày, còn sinh vật biển sâu thì bơi thong thả trong làn áo mỏng. Mục từ này trả lời những câu hỏi hay gặp nhất về áp suất dưới biển, từ cái cốc xốp bị co lại tới chuyện vì sao lặn biển phải học bài bản.

Áp suất nước đến từ đâu?

Áp suất đơn giản là sức nặng của mọi thứ ở phía trên. Trên cạn, ta đang chịu sức nặng của cả cột không khí cao hàng chục cây số, nhưng không thấy gì vì cơ thể đã quen và áp suất bên trong cân bằng với bên ngoài.

Nước nặng hơn không khí rất nhiều. Một cột nước chỉ cao khoảng mười mét đã nặng bằng cả cột không khí kia. Thế nên mỗi lần xuống thêm chừng ấy, áp suất lại cộng thêm một phần tương đương. Áp suất dưới nước đè đều từ mọi phía, không chỉ từ trên xuống, vì nước chảy và lấp kín mọi khe hở.

Một chi tiết hay: áp suất không phụ thuộc vào việc biển rộng hay hẹp, chỉ phụ thuộc vào độ sâu. Đáy một cái giếng hẹp sâu mười mét và chỗ sâu mười mét giữa đại dương có cùng áp suất như nhau.

Một thí nghiệm nhỏ ở nhà giúp thấy điều đó: úp ngược một chiếc cốc rỗng rồi ấn thẳng xuống chậu nước. Nước sẽ dâng vào miệng cốc một chút, vì lớp không khí bên trong bị nén lại. Ấn càng sâu, khoảng khí trong cốc càng nhỏ. Đại dương làm đúng việc đó, chỉ là với cột nước cao hàng nghìn mét thay vì một chậu nước.

Áp suất tăng theo độ sâu, nhìn qua vài mốc

Bảng dưới đây chỉ để hình dung quy luật vật lý, làm tròn cho dễ nhớ. Đây không phải thông tin để lặn: mọi giới hạn khi lặn biển do khoá học có huấn luyện viên được chứng nhận quy định.

Vị tríÁp suất so với mặt đất (làm tròn)Ai ở đó
Mặt nướcbằng một lầnngười bơi, thuyền, chim biển
Khoảng 10 mkhoảng gấp đôirạn san hô nông, cá rạn
Khoảng 1.000 mkhoảng một trăm lầncá vùng chạng vạng và vùng nửa đêm
Khoảng 4.000 mkhoảng bốn trăm lầnhải sâm, sao biển giòn trên đồng bằng đáy biển
Đáy rãnh sâu nhấthơn một nghìn lầngiáp xác nhỏ, vi khuẩn

Điều đáng chú ý là ở mười mét đầu tiên, áp suất đã tăng gấp đôi. Với những khoảng chứa khí trong cơ thể người, đây là thay đổi lớn nhất về tỉ lệ — chính vì thế cảm giác căng tai thường đến rất sớm, ngay ở chỗ nước còn nông.

Vì sao cốc xốp co lại còn con cá thì không?

Các nhà khoa học biển có một thí nghiệm vui: vẽ trang trí lên những chiếc cốc xốp, buộc chúng vào thiết bị lặn rồi thả xuống sâu. Khi kéo lên, những chiếc cốc vẫn nguyên hình dạng nhưng teo lại chỉ còn cỡ một cái chén nhỏ. Lý do: xốp chứa đầy bọt khí li ti, và áp suất nén các bọt khí đó đến mức chúng không phồng lại được nữa.

Con cá biển sâu không có những bọt khí ấy. Cơ thể nó chủ yếu là nước, mà nước gần như không thể nén. Áp suất bên trong và bên ngoài cân bằng, nên không có gì bị bóp méo. Nhiều loài cá biển sâu cũng không có bong bóng khí như cá nông, hoặc bong bóng đã thay bằng mỡ, thứ không bị nén như khí.

Nói cách khác, ở dưới sâu, kẻ gặp rắc rối là không khí chứ không phải cơ thể sống. Đó cũng là lý do mọi thứ con người mang xuống biển sâu — từ khoang tàu lặn tới vỏ máy quay — đều phải được thiết kế để chống lại sức nén vào khoảng không bên trong.

Áp suất làm gì với tế bào?

Dù không bị ép bẹp, sinh vật biển sâu vẫn phải đối phó với áp suất ở cấp độ rất nhỏ. Áp suất cao làm các phân tử protein khó giữ đúng hình dạng, khiến enzyme — những “công nhân” điều khiển phản ứng trong tế bào — làm việc chậm và sai. Nó cũng làm màng tế bào cứng lại, giống như mỡ bị đông khi để lạnh.

Sinh vật biển sâu có lời giải riêng. Màng tế bào của chúng chứa nhiều loại chất béo giữ được độ mềm. Trong tế bào, nhiều loài tích những phân tử nhỏ đóng vai trò như nẹp giữ cho protein khỏi biến dạng. Các nghiên cứu thấy lượng phân tử “nẹp” này ở cá tăng dần theo độ sâu nơi chúng sống.

Có giả thuyết cho rằng đến một độ sâu nào đó, cá cần nhiều phân tử ấy tới mức không giữ được cân bằng nước trong cơ thể nữa — và đó có thể là lý do chưa thấy cá nào sống ở phần sâu nhất của các rãnh đại dương. Đây là giả thuyết đang được nghiên cứu, chưa phải kết luận cuối cùng.

Cá voi và rùa biển lặn sâu mà không có vỏ thép

Có những con vật thở bằng phổi như người mà vẫn lặn rất sâu: cá nhà táng, một số loài cá voi mõm khoằm, hải cẩu voi, rùa da. Chúng không mang theo không khí nén, chỉ lặn bằng một hơi thở lấy từ mặt nước.

Bí quyết của chúng gần như ngược với trực giác. Thay vì cố giữ phổi phồng, nhiều loài thú biển để phổi xẹp dần khi xuống sâu, đẩy khí vào những đường thở cứng hơn, nơi khí ít hoà vào máu. Lượng ôxy cần cho chuyến lặn được cất sẵn trong máu và cơ bắp, nhờ một sắc tố giữ ôxy có rất nhiều trong cơ — đó là lý do thịt của những loài lặn sâu có màu sẫm gần như đen.

Khi lặn, tim chúng đập chậm lại và máu được dồn ưu tiên cho não và tim. Những thích nghi này hình thành qua hàng triệu năm, và cơ thể người không có. Vì vậy, chuyện cá voi lặn sâu là để ta kính phục chứ không phải để bắt chước: với con người, mọi hoạt động dưới nước đều phải học bài bản và nằm trong giới hạn được hướng dẫn.

Ba hiểu lầm hay gặp về áp suất dưới nước

Áp suất là thứ vô hình nên dễ bị hình dung sai. Ba điều dưới đây là những chỗ người đọc hay hỏi lại nhất.

  • “Ở dưới sâu, nước đè từ trên xuống.” Thật ra áp suất nước tác động đều từ mọi hướng, cả hai bên và từ dưới lên, vì nước lấp kín mọi khoảng trống quanh vật.
  • “Biển càng rộng thì áp suất càng lớn.” Áp suất chỉ phụ thuộc vào độ sâu và loại chất lỏng, không phụ thuộc vào diện tích mặt nước bên trên.
  • “Sinh vật biển sâu cứng như đá để chịu áp suất.” Ngược lại, nhiều loài mềm như thạch, xương mỏng, cơ nhão. Chúng không cần chống lại áp suất vì bên trong đã cân bằng với bên ngoài.

Điểm chung của ba hiểu lầm là ta tưởng tượng áp suất như một vật nặng đặt lên người. Hình dung đúng hơn là một chiếc túi nước bao quanh từ mọi phía, ép đều lên mọi điểm như nhau.

Chuyện con cá “mặt buồn” nổi tiếng trên mạng

Bạn có thể đã thấy ảnh một con cá hồng nhợt, nhão nhoẹt, mũi trễ xuống như người đang buồn, thường được gọi là cá giọt nước và bị đem ra làm trò cười là “con vật xấu nhất thế giới”. Thật ra, hình dạng ấy là hậu quả của việc bị kéo lên từ biển sâu.

Ở nơi nó sống, sâu hàng trăm tới hơn nghìn mét, cơ thể mềm như thạch của con cá được áp suất nước nâng đỡ từ mọi phía, trông giống một con cá bình thường với thân thon và vây rõ ràng. Thân thạch ấy nhẹ, giúp nó lơ lửng trên đáy mà không tốn sức. Khi bị đưa lên mặt nước, mất áp suất và mất nước nâng, mô mềm chảy sụp xuống — giống như một chiếc bánh flan bị lấy ra khỏi khuôn.

Câu chuyện nhỏ này nhắc mình một điều: đánh giá sinh vật biển sâu bằng ảnh chụp trên boong tàu là không công bằng. Mỗi cơ thể được “thiết kế” cho đúng môi trường của nó, và trông đẹp nhất ở nhà mình.

Áp suất và cơ thể người: vì sao lặn phải học bài bản

Lặn xuống đáy bể bơi sâu một chút là bạn đã thấy căng tai. Đó là vì tai giữa là một khoang khí nhỏ sau màng nhĩ. Khi áp suất nước bên ngoài tăng, màng nhĩ bị đẩy vào trong. Muốn hết căng, khí phải vào được tai giữa qua một ống nhỏ nối với họng để cân bằng áp suất. Người học lặn được huấn luyện viên hướng dẫn cách làm việc này đúng cách và an toàn, không tự ép.

Áp suất còn ảnh hưởng tới khí hoà tan trong máu. Khi thở khí nén ở dưới sâu, cơ thể hấp thụ thêm khí; nếu lên quá nhanh, khí có thể tạo bọt trong cơ thể như khi mở nắp chai nước có ga — tình trạng gọi là bệnh giảm áp. Hiểu nguyên lý ấy là để thấy lặn bình khí không phải chuyện tự mày mò.

Lặn bình khí cần học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ, lặn cùng bạn lặn và theo hướng dẫn của trung tâm. Người có vấn đề tim mạch, hen, tai mũi họng, đang mang thai hay vừa đi máy bay nên hỏi bác sĩ trước khi lặn. Nếu ai đó có triệu chứng bất thường sau khi lặn, hãy gọi 115 và làm theo người có chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Áp suất dưới biển tăng bao nhiêu theo độ sâu?

Cứ xuống thêm khoảng mười mét nước biển, áp suất tăng thêm một lượng xấp xỉ bằng áp suất của cả bầu khí quyển ở mặt đất. Vì vậy ở vài nghìn mét áp suất lớn gấp hàng trăm lần, và ở đáy rãnh sâu nhất là hơn một nghìn lần.

Vì sao cá biển sâu không bị áp suất ép bẹp?

Cơ thể cá biển sâu chủ yếu là nước, mà nước gần như không bị nén, nên áp suất bên trong và bên ngoài cân bằng. Nhiều loài cũng không có bong bóng khí. Ở cấp tế bào, chúng có màng mềm và phân tử giúp protein giữ hình dạng.

Vì sao cá biển sâu thường chết khi bị kéo lên mặt nước?

Cơ thể chúng đã thích nghi với áp suất cao và nước lạnh. Khi bị kéo lên nhanh, áp suất giảm đột ngột, nhiệt độ tăng, khí trong cơ thể nếu có sẽ nở ra và mô mềm mất chỗ dựa. Những thay đổi đó thường quá sức chịu đựng của chúng.

Vì sao cốc xốp thả xuống biển sâu lại bị co nhỏ?

Xốp chứa rất nhiều bọt khí li ti. Ở dưới sâu, áp suất nước nén các bọt khí này lại tới mức chúng không phồng trở lại được, nên chiếc cốc giữ nguyên hình dạng nhưng teo nhỏ hẳn. Cơ thể cá biển sâu không có bọt khí nên không bị như vậy.

Cá voi lặn sâu mà không bị áp suất làm hại là nhờ đâu?

Nhiều loài thú biển lặn sâu để phổi xẹp dần khi xuống, giữ ôxy sẵn trong máu và cơ bắp, làm tim đập chậm lại và dồn máu cho não, tim. Đó là thích nghi qua hàng triệu năm mà cơ thể người không có, nên con người không thể bắt chước.

Tàu lặn chịu được áp suất biển sâu bằng cách nào?

Khoang người ngồi của tàu lặn biển sâu thường là một khối cầu có vỏ rất dày bằng kim loại hoặc vật liệu chịu lực đặc biệt, vì hình cầu chia đều sức nén ra mọi phía. Bên trong giữ áp suất như trên mặt đất để người lái thở bình thường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138