ChieuSau.comChiều Sâu
Biển và đảo Việt Nam

Bãi biển Việt Nam làm từ gì: cát trắng, cát vàng, cát đen, ghềnh đá và bãi bùn

Vì sao có bãi cát trắng mịn, bãi cát vàng, vệt cát đen, ghềnh đá tròn, cột đá lục giác và bãi bùn? Mỗi bãi biển Việt Nam kể lại câu chuyện của núi, sông và sóng.

Hexagonal basalt columns stepping down into the sea on a rocky coast, gentle turquoise waves washing over them, late afternoon golden light, wide angle from a low viewpoint

Bãi biển Việt Nam được làm từ những mảnh vụn của núi non mà sông và sóng mang tới, cùng với vụn vỏ sò, san hô do chính sinh vật biển tạo ra. Thứ vật liệu nào chiếm ưu thế, sóng mạnh hay yếu, đá gốc quanh đó là loại gì, sẽ quyết định một bãi là cát trắng mịn, cát vàng, có vệt cát đen, là ghềnh đá tròn hay bãi bùn mênh mông.

Hình dung mỗi bãi biển như một chiếc sàng khổng lồ: sông đổ vào đủ thứ, sóng lắc qua lắc lại hàng nghìn năm, giữ lại những hạt bền và nặng, cuốn đi những hạt nhẹ và mềm. Mục từ này giải thích từng kiểu bãi bạn gặp dọc bờ biển nước ta và bạn có thể đọc được gì khi cúi xuống nhìn một nắm cát.

Cát biển từ đâu ra

Phần lớn cát trên các bãi biển nước ta bắt đầu hành trình từ núi. Mưa nắng làm đá trên núi nứt vỡ, nước cuốn những mảnh vụn xuống suối, xuống sông. Trên đường đi, những mảnh đá va đập, mài mòn nhau, nhỏ dần và tròn dần. Tới cửa sông, chúng được đổ ra biển, rồi sóng và dòng chảy dọc bờ đưa đi, rải lên các bãi.

Không phải khoáng vật nào cũng sống sót qua hành trình đó. Những khoáng mềm hoặc dễ bị biến đổi bị nghiền nát, phân huỷ dần; còn thạch anh, một khoáng vật rất cứng và bền, thì ở lại. Vì vậy cát trên rất nhiều bãi biển, ở nước ta cũng như trên thế giới, chủ yếu là những hạt thạch anh. Hạt thạch anh sạch trông gần như trong suốt hoặc trắng; khi được phủ một lớp mỏng oxit sắt, chúng ngả sang màu vàng hay cam.

Một phần cát khác lại do sinh vật biển làm ra. Quanh những hòn đảo có rạn san hô, sóng đập vụn san hô chết, vỏ ốc, vỏ sò; cá mó gặm san hô rồi thải ra những hạt đá vôi mịn. Cát này thường có màu trắng ngà, hạt không đều, nhìn kỹ thấy cả những mảnh vỏ nhỏ xinh.

Các kiểu bãi biển dọc bờ nước ta

Bảng dưới đây gom những kiểu bãi bạn dễ gặp nhất, kèm cách nhận ra và lý do chúng hình thành.

Kiểu bãiNhận ra bằng gìVì sao lại thếGặp ở đâu (ví dụ)
Cát trắng mịncát trắng tinh, mịn, đi lên nghe lạo xạocát gần như toàn thạch anh sạch, ít khoáng khácmột số đoạn bờ Nam Trung Bộ như vùng Cam Ranh, nhiều bãi quanh các đảo
Cát vànghạt vàng nhạt tới vàng đậmthạch anh lẫn khoáng khác, phủ lớp oxit sắt mỏngphổ biến dọc bờ miền Trung
Có vệt cát đennhững dải đen óng xen trên nền cát sángkhoáng vật nặng được sóng sàng lọc, gom lại thành vệtnhiều đoạn bờ miền Trung
Đồi cát đỏ, cát trắngnhững đồi cát cao gợn sóng, đổi hình theo giógió mạnh thổi cát từ bãi vào đất liền, lớp oxit sắt nhuộm đỏvùng ven biển khô hạn Nam Trung Bộ, như quanh Mũi Né
Ghềnh đá trònnhững khối đá lớn tròn trịa chồng lên nhauđá granit bị phong hoá bóc dần từng lớp, mài tròn các gócHòn Chồng ở Nha Trang, nhiều mũi đá Nam Trung Bộ
Cột đá lục giácnhững cột đá nhiều cạnh xếp sát như tổ ongdung nham nguội và co lại, nứt thành cộtGành Đá Đĩa ở vùng ven biển Nam Trung Bộ
Bãi bùnbùn xám mịn, lún chân, lộ rộng khi triều rútphù sa mịn của sông lớn, sóng yếu nên lắng lạicửa sông Hồng, ven biển Cà Mau

Chỉ cần nhìn kiểu bãi, bạn đã đoán được phần nào câu chuyện của vùng: có sông lớn gần đó không, sóng mạnh hay yếu, đá gốc dưới chân là loại gì.

Một nắm cát dưới kính lúp

Buổi chiều trên một bãi cát vàng, một cô bé ngồi bệt bên mẹ, xoè lòng bàn tay đầy cát dưới chiếc kính lúp nhỏ. Những hạt cát hiện ra to như hạt gạo: phần lớn trong như mảnh thuỷ tinh mờ, vài hạt màu hồng, vài hạt đen óng, xen lẫn những mảnh cong cong màu trắng ngà có vân. Cô bé reo lên vì nhận ra một mẩu vỏ ốc bé xíu vẫn còn nguyên đường xoắn.

Một nắm cát như vậy là một bộ sưu tập nhỏ của cả vùng. Hạt trong suốt là thạch anh đã đi từ núi xuống. Hạt đen óng thường là khoáng vật nặng. Mảnh trắng ngà có vân là vụn vỏ sò, vỏ ốc, san hô. Hạt tròn và nhẵn cho biết chúng đã bị mài lâu; hạt sắc cạnh cho biết nguồn gốc còn gần.

Đây là một cách khám phá biển rất hợp với trẻ em: không cần xuống nước, không cần thiết bị gì ngoài chiếc kính lúp. Sau khi xem, đổ cát trở lại bãi. Nếu muốn so sánh cát ở nhiều nơi, chụp ảnh qua kính lúp là đủ, không cần mang cát về.

Đồi cát: những ngọn núi do gió đắp

Ở vùng ven biển khô hạn Nam Trung Bộ, cát không chỉ nằm trên bãi mà còn chất thành những đồi cao, có nơi trắng như tuyết, có nơi đỏ như gạch. Gió thổi mạnh và đều từ biển vào trong mùa khô, bốc những hạt cát khô trên bãi đưa vào đất liền, chất dần lên thành đồi. Mặt đồi phía đón gió thoải, phía khuất gió dốc, và cả đồi chậm rãi dịch chuyển theo hướng gió qua năm tháng.

Màu đỏ của một số đồi cát đến từ lớp oxit sắt bám quanh hạt thạch anh, cùng một thứ làm gỉ đinh sắt. Đồi cát trắng thì gần như chỉ có thạch anh sạch. Trên mặt đồi, gió vẽ những gợn sóng nhỏ đều đặn như vân gỗ, buổi sáng có khi còn in dấu chân của bọ cánh cứng, thằn lằn cát chạy qua trong đêm.

Đồi cát trông hoang vắng nhưng là lá chắn tự nhiên giữ nước ngầm ngọt và che cho làng mạc phía sau khỏi gió cát. Khi đi trên đồi, theo lối có sẵn, không lái xe vào những khu không cho phép, vì bánh xe phá lớp cây bò giữ cát và làm đồi bị gió bóc nhanh hơn.

Vệt cát đen và những khoáng vật nặng

Đi dọc một số bãi biển miền Trung, bạn có thể thấy những vệt cát đen óng ánh nằm xen trên nền cát vàng, nhất là sau những đợt sóng lớn. Đó không phải bùn hay dầu, mà là những khoáng vật nặng có lẫn trong cát, như các khoáng chứa titan.

Sóng tạo ra những vệt ấy bằng một phép sàng rất khéo. Mỗi lần sóng tràn lên rồi rút xuống, các hạt nhẹ bị cuốn đi xa hơn, còn hạt nặng thì lắng lại sớm hơn. Lặp lại hàng nghìn lần, khoáng nặng dồn lại thành từng dải, giống như người đãi vàng lắc chậu nước để vàng lắng xuống đáy.

Một số vùng có nhiều cát chứa khoáng nặng đã được khai thác. Việc khai thác cát ven biển, nếu không được kiểm soát, có thể làm mất lớp cát che chắn, khiến bờ dễ bị xói lở và mất đi những bãi biển mà cả làng sống nhờ. Vì vậy những quy định về khai thác khoáng sản ven biển luôn phải tính tới chuyện giữ bờ.

Ghềnh đá: khi núi chạm vào biển

Đá granit tròn như chồng trứng. Ở nhiều mũi đá Nam Trung Bộ, những khối đá granit khổng lồ tròn trịa chồng lên nhau trông như ai đó xếp đặt. Thật ra đá granit nứt theo các mặt khe, nước thấm vào khe làm đá bị bóc dần từng lớp từ ngoài vào, các góc cạnh mòn trước nên khối đá tròn dần. Sóng biển mài thêm, để lại những tảng đá nhẵn bóng.

Cột đá lục giác. Gành Đá Đĩa nổi tiếng với rất nhiều cột đá bazan nhiều cạnh xếp sát nhau. Khi một lớp dung nham dày nguội đi, nó co lại và nứt theo những đường giúp giải phóng sức căng đều nhất, thường tạo nên các cột năm, sáu cạnh. Hiện tượng này giống vết nứt trên mặt bùn khô, chỉ khác là xảy ra trong đá nóng chảy đang nguội.

Đá là nhà của vùng triều. Trên ghềnh đá có hàu, hà, ốc, cua đá, nhím biển, rong. Khi ngắm ghềnh đá, đi giày, nhìn kỹ những vũng nước nhỏ giữa các tảng đá, nhưng đừng cạy hàu, nhặt ốc hay lật đá mà không đặt lại.

An toàn trên ghềnh. Đá ướt phủ rêu rất trơn, sóng có thể bất ngờ trùm lên những tảng đá thấp. Không đứng sát mép đá khi biển động, không trèo lên những khối đá chênh vênh để chụp ảnh, và luôn để mắt tới trẻ nhỏ.

Bãi biển cũng đang thay đổi

Một bãi biển không đứng yên. Mỗi mùa gió, sóng đổi hướng, cát bị cuốn từ đầu này sang đầu kia của bãi, có tháng bãi rộng ra, có tháng bãi hẹp lại. Đó là nhịp thở bình thường. Nhưng khi lượng cát từ sông đổ ra giảm đi vì đập, hồ chứa và khai thác cát lòng sông, khi đồi cát và rừng phi lao ven biển bị san phẳng để xây dựng, bãi có thể mất cát dần mà không được bù lại.

Hiểu lầm hay gặp là coi kè bê tông là cách giữ bãi tốt nhất. Kè có thể bảo vệ một đoạn bờ phía sau, nhưng sóng đập vào kè sẽ dội lại, cuốn cát phía trước đi nhanh hơn, và có thể đẩy xói lở sang đoạn bờ bên cạnh. Ở nhiều nơi trên thế giới, người ta đã chú ý hơn tới việc giữ đồi cát, trồng lại thảm cây ven bãi, để bãi có chỗ tự điều chỉnh.

Với người đi biển, phần việc rất đơn giản: không mang cát, sỏi, đá đẹp về nhà; không khắc chữ lên ghềnh đá; đi theo lối có sẵn qua đồi cát, không giẫm nát thảm cây bò giữ cát; và mang rác về. Một bãi biển đẹp là kết quả của hàng nghìn năm sông, sóng và gió cùng làm việc.

Câu hỏi thường gặp

Cát biển từ đâu mà có?

Phần lớn cát biển là mảnh vụn của đá trên núi bị mưa nắng làm vỡ, theo sông ra biển rồi được sóng mài tròn và rải lên bãi. Một phần cát khác là vụn san hô, vỏ sò, vỏ ốc do sinh vật biển tạo ra, nhất là quanh các đảo có rạn san hô.

Vì sao có bãi cát trắng, có bãi cát vàng?

Cát trắng thường gần như toàn hạt thạch anh sạch hoặc vụn san hô, vỏ sò. Cát vàng là thạch anh lẫn các khoáng khác và được phủ một lớp oxit sắt mỏng. Nguồn đá ở thượng nguồn và mức độ sàng lọc của sóng quyết định màu cát.

Những vệt cát đen trên bãi biển miền Trung là gì?

Đó là các khoáng vật nặng lẫn trong cát, như khoáng chứa titan. Sóng tràn lên rút xuống liên tục cuốn các hạt nhẹ đi xa, để hạt nặng lắng lại thành vệt, giống cách người đãi vàng lắc chậu cho kim loại nặng lắng xuống.

Gành Đá Đĩa hình thành như thế nào?

Gành Đá Đĩa là đá bazan từ dung nham núi lửa. Khi lớp dung nham dày nguội đi, nó co lại và nứt thành những cột đá nhiều cạnh xếp sát nhau. Sóng biển bào mòn dần lớp đá bên ngoài để lộ ra các cột đá như ngày nay.

Vì sao các tảng đá ở ghềnh biển lại tròn?

Đá granit nứt theo các mặt khe, nước thấm vào làm đá bóc dần từng lớp từ ngoài vào, các góc cạnh mòn nhanh hơn nên khối đá tròn dần. Sóng biển mài thêm khiến bề mặt đá nhẵn bóng.

Có nên mang cát, đá đẹp ở bãi biển về làm kỷ niệm không?

Không nên. Mỗi người lấy một ít, nhân lên với rất nhiều du khách sẽ làm bãi mất dần vật liệu. Ở nhiều nơi việc lấy cát, đá, san hô còn bị cấm. Một bức ảnh chụp qua kính lúp vẫn giữ được kỷ niệm mà không lấy gì của bãi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138