ChieuSau.comChiều Sâu
Lặn biển nhập môn

Bệnh giảm áp là gì: chuyện bọt khí nitơ trong cơ thể và lý do không được nổi lên vội

Bệnh giảm áp xảy ra khi khí nitơ tan trong cơ thể dưới áp suất cao thoát ra thành bọt vì người lặn lên quá nhanh, giống như mở nắp chai nước ngọt. Khoa học và bài học.

Columns of tiny silver air bubbles rising slowly toward a bright rippling surface, seen from below in deep blue water, a diver far away ascending calmly beside a line

Bệnh giảm áp là khi khí nitơ đã tan vào máu và các mô của người lặn dưới áp suất cao thoát ra thành những bọt khí nhỏ ngay trong cơ thể, vì người ấy rời khỏi áp suất cao quá nhanh. Hình ảnh dễ nhớ nhất là chai nước ngọt có ga: đậy nắp thì trong vắt, mở nắp đột ngột thì bọt sủi lên ào ạt. Cơ thể người lặn bình khí là chai nước ấy, và việc nổi lên là mở nắp.

Bệnh giảm áp không phải chuyện hiếm hoi chỉ xảy ra ở thợ lặn chuyên nghiệp lặn rất sâu. Hiểu nó là nền tảng của mọi khoá học lặn bình khí, và là lý do những giới hạn về độ sâu, thời gian, nhịp đi lên mà huấn luyện viên dạy không phải thủ tục. Mục từ này giải thích bệnh ở mức khoa học, để bạn hiểu vì sao phải học bài bản, chứ không để tự tính toán.

Khí tan vào cơ thể như thế nào

Không khí ta thở có phần lớn là nitơ, phần còn lại chủ yếu là oxy. Oxy được cơ thể dùng, còn nitơ thì không, nó chỉ đi vào rồi đi ra. Trên cạn, lượng nitơ tan trong máu và mô luôn cân bằng với không khí xung quanh, nên ta không bao giờ để ý.

Dưới nước, người lặn bình khí thở không khí ở áp suất cao hơn mặt nước. Có một quy luật vật lý đơn giản: áp suất càng cao, khí càng tan được nhiều vào chất lỏng. Nhà sản xuất nước ngọt có ga dùng đúng quy luật ấy, họ nén khí vào nước dưới áp suất rồi đậy nắp. Người lặn càng ở sâu và càng lâu, càng nhiều nitơ thấm dần vào máu, vào cơ, vào mỡ, vào khớp.

Lúc đi lên, áp suất giảm, lượng nitơ đã tan cần thoát ngược ra ngoài qua máu và phổi. Nếu lên chậm, phần lớn nitơ thoát ra từ từ theo hơi thở mà không gây hại. Nếu lên quá nhanh, nó không kịp đi theo đường ấy và tạo thành bọt ngay trong mô và mạch máu. Những bọt khí ấy có thể chèn ép, làm tắc mạch nhỏ, gây viêm, và đó chính là bệnh giảm áp.

Ba chuyện khác nhau mà người mới hay lẫn

Áp suất dưới nước gây ra vài vấn đề khác nhau. Gọi đúng tên giúp hiểu đúng vì sao khoá học dạy những nguyên tắc tương ứng.

Tên gọiChuyện gì xảy raVì sao người lặn được dạy cẩn thận
Bệnh giảm ápNitơ đã tan trong cơ thể tạo bọt khi người lặn rời áp suất cao quá nhanhĐó là lý do có giới hạn thời gian, độ sâu và nhịp đi lên
Tổn thương do áp suấtKhoảng khí trong tai, xoang, phổi bị ép hoặc nở ra mà không cân bằng kịpĐó là lý do phải cân bằng tai, thở liên tục, không nín thở khi lặn bình khí
Say nitơ, còn gọi là say độ sâuỞ áp suất cao, nitơ tác động lên thần kinh làm đầu óc lâng lâng, phán đoán kém như người hơi sayĐó là một lý do các bậc chứng chỉ có giới hạn độ sâu riêng

Ba chuyện này có cơ chế khác nhau nhưng chung một gốc: cơ thể người sinh ra cho áp suất của mặt đất. Mỗi khi ta rời xa áp suất ấy, cần hiểu biết để bù lại những gì cơ thể không tự làm được.

Bệnh được phát hiện từ những công trình dưới nước

Con người biết đến bệnh giảm áp trước khi có lặn bình khí. Vào thế kỷ mười chín, khi kỹ thuật xây móng cầu và đào hầm dưới sông phát triển, công nhân làm việc trong những buồng kín được bơm khí nén để đẩy nước ra. Họ làm cả ca trong áp suất cao, rồi đi ra ngoài. Nhiều người sau đó bị đau khớp dữ dội, tê liệt, có người tử vong. Thời ấy chưa ai hiểu vì sao.

Dần dần các bác sĩ và nhà khoa học nhận ra mối liên hệ giữa áp suất cao, thời gian làm việc và tốc độ ra khỏi buồng. Họ tìm cách cho người đi ra từ từ, theo từng chặng, và bệnh giảm hẳn. Từ đó hình thành ý tưởng về những giới hạn và nhịp đi lên, được nghiên cứu, điều chỉnh qua nhiều thế hệ, và nay nằm trong giáo trình của mọi khoá học lặn.

Có một chi tiết đáng nhớ: những kiến thức an toàn mà người lặn giải trí ngày nay học trong vài ngày là kết quả của hơn một thế kỷ quan sát, thử nghiệm, và cả những bài học trả giá bằng sức khoẻ của người đi trước. Học bài bản là đứng trên vai những người ấy.

Những gì làm tăng nguy cơ

Ở sâu hơn, ở lâu hơn. Càng sâu và càng lâu thì càng nhiều nitơ tan vào cơ thể. Các giới hạn được dạy trong khoá học tồn tại vì lý do này, và mỗi bậc chứng chỉ có giới hạn tương ứng.

Đi lên nhanh. Đây là yếu tố trực tiếp nhất. Khoá học dạy nhịp đi lên chậm rãi và những điểm dừng cần thiết; các thiết bị theo dõi giúp người lặn giữ đúng nhịp ấy.

Lặn nhiều lần liền nhau. Nitơ từ buổi lặn trước chưa thoát hết đã được cộng thêm ở buổi sau. Người lặn được dạy tính tới cả những buổi lặn trước đó, không chỉ buổi đang làm.

Mất nước, mệt, lạnh, gắng sức. Những trạng thái này làm máu lưu thông kém, nitơ thoát ra chậm hơn. Ngủ đủ, uống đủ nước, giữ ấm và tránh gắng sức là những thói quen nhỏ có ý nghĩa thật.

Đi lên chỗ cao ngay sau khi lặn. Máy bay hay đường đèo cao làm áp suất xung quanh giảm thêm, giống như mở nắp chai thêm một lần nữa. Vì vậy người lặn cần khoảng nghỉ trước khi bay; trung tâm sẽ dặn cụ thể.

Sức khoẻ riêng của từng người. Một số tình trạng tim mạch và sức khoẻ có thể làm nguy cơ cao hơn. Hỏi bác sĩ trước khi lặn là một phần của phòng bệnh.

Nhận ra khi có chuyện

Bệnh giảm áp thường không biểu hiện ngay dưới nước mà xuất hiện sau khi người lặn đã lên, có khi ngay sau đó, có khi nhiều giờ sau. Biểu hiện rất đa dạng: đau âm ỉ hay đau nhói ở khớp vai, khuỷu tay, đầu gối; tê bì, kiến bò, yếu tay chân; mệt mỏi bất thường; ngứa hoặc nổi vằn trên da; chóng mặt, khó thở, đau ngực, lú lẫn.

Buổi chiều trên thuyền trở về, một người lặn ngồi xoa vai, bảo chắc do kéo bình nặng. Người dẫn lặn để ý thấy anh xoa mãi không thôi, hỏi kỹ thêm. Anh thú thật tay hơi tê. Người dẫn lặn không chần chừ: báo về bờ, cho anh nằm nghỉ, gọi cấp cứu theo đúng quy trình của trung tâm. Ở bệnh viện, các bác sĩ tiếp nhận và điều trị kịp thời.

Bài học của cảnh ấy là đừng bao giờ tự giải thích triệu chứng theo hướng nhẹ nhất. Sau khi lặn, có bất cứ biểu hiện lạ nào, hãy báo ngay người hướng dẫn hoặc trung tâm lặn, gọi 115 và làm theo người có chuyên môn. Chỉ thầy thuốc mới đánh giá được đó là gì.

Bệnh giảm áp được điều trị ở những cơ sở có buồng oxy cao áp, nơi người bệnh được đưa trở lại áp suất cao trong điều kiện kiểm soát rồi giảm áp từ từ, kèm thở oxy. Điều trị càng sớm càng tốt, vì thế mọi trung tâm lặn tử tế đều có phương án cấp cứu và biết cơ sở gần nhất.

Hiểu lầm về bệnh giảm áp

Bệnh này mang nhiều hiểu lầm, có cái làm người ta lơ là, có cái làm người ta sợ quá mức.

Hiểu lầmĐiều đúng hơn
Chỉ thợ lặn chuyên nghiệp lặn rất sâu mới bịNgười lặn giải trí cũng có thể bị nếu vượt giới hạn, lên quá nhanh hoặc có yếu tố nguy cơ; giữ đúng những gì khoá học dạy giúp giảm rủi ro rất nhiều
Lặn tự do không bao giờ bịNgười lặn tự do không thở khí nén nên nguy cơ thấp hơn nhiều, nhưng giới khoa học từng ghi nhận trường hợp ở người lặn tự do lặp đi lặp lại rất nhiều lần; rủi ro chính của môn này vẫn là thiếu oxy
Đau khớp sau khi lặn chắc là do mang vácCó thể, nhưng cũng có thể là bệnh giảm áp; chỉ thầy thuốc mới phân biệt được
Có thiết bị theo dõi thì không bao giờ bịThiết bị giúp giữ giới hạn nhưng không đo được cơ thể từng người; mất nước, mệt, lạnh vẫn làm nguy cơ thay đổi
Bị bệnh giảm áp là không lặn được nữaNhiều người sau điều trị vẫn lặn lại được; quyết định đó thuộc về bác sĩ chuyên về y học dưới nước

Biết đủ để tôn trọng, không biết thừa để sợ hãi: đó là thái độ mà một khoá học tốt muốn trao cho người lặn.

Vì sao cá voi và hải cẩu lặn sâu mà ít gặp chuyện này

Một câu hỏi tự nhiên: cá voi, hải cẩu lặn sâu hơn người nhiều mà sao không bị? Điểm khác cốt lõi là chúng không thở khí nén dưới nước. Chúng chỉ mang theo hơi thở lấy từ mặt nước, giống người lặn tự do chứ không giống người lặn bình khí, nên lượng nitơ có thể tan vào cơ thể bị giới hạn ngay từ đầu.

Các nhà khoa học còn mô tả thêm những thích nghi của thú biển lặn sâu: lồng ngực mềm, phổi có thể xẹp lại khi xuống sâu, đẩy khí vào những đường dẫn khí cứng nơi khí khó thấm vào máu. Chúng cũng tích trữ oxy nhiều trong máu và cơ thay vì trong phổi. Cơ thể chúng là kết quả của hàng triệu năm thích nghi với biển.

Dù vậy, chúng không hoàn toàn miễn nhiễm. Giới nghiên cứu từng ghi nhận dấu hiệu bọt khí ở một số cá voi mắc cạn, và đặt câu hỏi liệu tiếng ồn mạnh dưới biển có làm chúng hoảng, nổi lên bất thường hay không. Điều này nhắc ta rằng ngay cả những thợ lặn giỏi nhất của tự nhiên cũng cần đi lên theo nhịp của mình. Con người không có những thích nghi ấy, nên ta bù lại bằng hiểu biết, thiết bị và những giới hạn được học kỹ.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh giảm áp có phải là bị ngạt nước không?

Không. Ngạt nước là khi nước vào đường thở. Bệnh giảm áp là khi khí nitơ đã tan trong cơ thể tạo thành bọt vì áp suất giảm quá nhanh, có thể xảy ra ở người lặn hoàn toàn khoẻ mạnh, thở bình thường suốt buổi lặn.

Triệu chứng bệnh giảm áp xuất hiện khi nào?

Thường sau khi người lặn đã lên khỏi mặt nước, có khi ngay sau đó, có khi nhiều giờ sau. Vì vậy bất kỳ biểu hiện lạ nào sau một ngày lặn, như đau khớp, tê bì, mệt bất thường, khó thở, đều cần báo ngay và đi khám.

Nghi bị bệnh giảm áp thì phải làm gì?

Báo ngay người hướng dẫn hoặc trung tâm lặn, gọi 115 và làm theo người có chuyên môn. Đừng tự chờ cho hết hay tự chữa. Bệnh được điều trị ở cơ sở có buồng oxy cao áp, và điều trị càng sớm càng có lợi.

Vì sao lặn xong không được đi máy bay ngay?

Trong khoang máy bay, áp suất thấp hơn mặt đất. Nếu cơ thể còn nitơ chưa thoát hết từ buổi lặn, việc lên cao giống như giảm áp thêm một lần nữa, làm tăng nguy cơ tạo bọt. Hãy hỏi trung tâm lặn về khoảng nghỉ cần thiết.

Buồng oxy cao áp là gì?

Đó là một buồng kín có thể nâng áp suất bên trong lên cao hơn mặt đất. Người bệnh được đưa vào, áp suất làm bọt khí nhỏ lại và tan trở lại, kèm thở oxy giúp nitơ thoát ra, rồi áp suất được giảm từ từ theo phác đồ của bác sĩ.

Học lặn bình khí có giúp tránh bệnh giảm áp không?

Có. Khoá học dạy vì sao bệnh xảy ra, những giới hạn cần giữ, nhịp đi lên, cách theo dõi và các yếu tố nguy cơ. Lặn trong giới hạn của chứng chỉ, cùng bạn lặn và theo hướng dẫn của trung tâm làm giảm rủi ro rất nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138