Cá đèn lồng biển sâu là loài cá mang theo một chiếc cần câu mọc ngay trên đầu, đầu cần có một “bóng đèn” sống do vi khuẩn phát sáng tạo nên. Trong bóng tối tuyệt đối dưới sâu hàng nghìn mét, đốm sáng ấy lắc lư như một con mồi nhỏ, và bất cứ sinh vật nào tò mò bơi tới đều bị chiếc miệng rộng đầy răng nhọn đớp gọn. Hình dung một người câu cá trong đêm đen, cầm sẵn chiếc đèn pin nhỏ treo trước miệng mình.
Ở tiếng Việt, nhóm cá này còn được gọi là cá cần câu hay cá vây chân. Chúng nổi tiếng không chỉ vì chiếc đèn mà còn vì một kiểu “hôn nhân” kỳ lạ bậc nhất trong thế giới động vật: ở một số loài, con đực bé tí, cắn vào con cái và nhập làm một với cơ thể nàng mãi mãi. Mục từ này kể về nhóm cá ấy, theo những gì khoa học đã quan sát và kiểm chứng.
Cá đèn lồng là ai trong thế giới loài cá
Cá đèn lồng thuộc một bộ cá lớn mà các thành viên có chung một đặc điểm: tia đầu tiên của vây lưng đã biến thành chiếc “cần câu” mảnh, đầu cần mang một miếng thịt làm mồi. Bộ cá này có những họ hàng sống ở rạn san hô và đáy biển nông — thân xù xì, dùng vây ngực như hai bàn chân để “đi” trên đáy, nằm im ngụy trang như một mỏm đá phủ rêu. Chính kiểu vây như chân ấy cho cái tên “cá vây chân”.
Còn những thành viên nổi tiếng nhất thì sống ở biển sâu, nơi ánh sáng mặt trời không bao giờ tới. Chúng thường có thân tròn, da đen hoặc nâu sẫm hút sạch ánh sáng, mắt nhỏ, miệng to quá khổ so với thân, răng dài nhọn cong vào trong như những chiếc gai một chiều — con mồi đã vào thì khó thoát ra.
Khác với hình ảnh khổng lồ trên phim hoạt hình, phần lớn cá đèn lồng biển sâu khá nhỏ: nhiều loài con cái chỉ cỡ nắm tay hoặc quả bóng tennis, một số lớn hơn nhưng hiếm. Chúng cũng rất ít khi được nhìn thấy còn sống: phần lớn hiểu biết về chúng đến từ những mẫu vật vướng lưới kéo lên từ dưới sâu, và chỉ ít lần được robot lặn quay phim trong môi trường tự nhiên.
Từng bộ phận và công dụng của nó
Cơ thể cá đèn lồng cái là một “bộ đồ nghề” săn mồi được tinh chỉnh cho bóng tối. Mỗi bộ phận giải quyết một khó khăn của đời sống biển sâu:
| Bộ phận | Trông như thế nào | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Cần câu | Một tia vây lưng biến đổi, dài ngắn tuỳ loài, có loài dài hơn cả thân | Treo mồi sáng ra phía trước miệng, có thể lắc, ngoe nguẩy như con mồi nhỏ |
| Bóng đèn ở đầu cần | Một túi nhỏ chứa đầy vi khuẩn phát sáng | Tạo đốm sáng nhử mồi trong bóng tối hoàn toàn |
| Miệng và răng | Miệng rộng, răng nhọn dài cong vào trong | Đớp nhanh, giữ chặt con mồi, không để nó thoát ra |
| Dạ dày và thân co giãn | Bụng có thể phình rất to | Nuốt được con mồi to ngang, thậm chí lớn hơn chính mình — vì bữa ăn dưới sâu rất hiếm |
| Làn da đen sẫm | Đen như nhung, gần như không phản chiếu | Ánh sáng từ chính chiếc đèn hay từ sinh vật khác không làm lộ thân |
| Thân hình mềm, cơ ít | Không chắc khoẻ, bơi chậm | Tiết kiệm năng lượng, chờ mồi tới thay vì đuổi theo |
Ánh sáng do sinh vật tự tạo ra gọi là phát quang sinh học. Ở cá đèn lồng, chính cá không tự phát sáng: đèn là “nhà” của vi khuẩn, cá cung cấp chỗ ở và dinh dưỡng, vi khuẩn trả lại bằng ánh sáng. Cách cá non lần đầu có được vi khuẩn là câu hỏi các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu.
Câu cá trong bóng tối: một lần săn mồi
Đèn pha của một robot lặn rọi vào khoảng nước đen kịt sâu hàng nghìn mét. Trong quầng sáng hiện ra một sinh vật tròn, đen như hòn than, lơ lửng gần như bất động. Phía trước nó, một sợi mảnh cong lên, đầu sợi phát ánh sáng xanh mờ. Robot tắt bớt đèn. Trong bóng tối, chỉ còn đốm sáng nhỏ ấy khẽ đung đưa. Một con tôm đỏ bơi tới gần, chạm vào vùng sáng — và trong một khoảnh khắc ngắn hơn cái chớp mắt, đốm sáng vẫn đó nhưng con tôm đã biến mất.
Đó là cách cá đèn lồng kiếm ăn: không đuổi, không lùng, chỉ chờ. Ở biển sâu, thức ăn vô cùng khan hiếm, mỗi lần đuổi theo con mồi là một lần tiêu tốn năng lượng có thể không bù lại được. Giải pháp tốt nhất là để con mồi tự tìm đến, bị thu hút bởi ánh sáng — thứ hiếm hoi và hấp dẫn nhất trong thế giới tối đen.
Một số loài có cần câu dài, thả mồi ra xa phía trước; một số khác có đèn ngay trong miệng; có loài còn có những tua sáng phụ quanh cằm. Mỗi kiểu là một cách thử khác nhau của tiến hoá cho cùng một bài toán: làm sao để bữa ăn tự bơi vào miệng.
Bữa ăn có thể cách nhau rất lâu, vì vậy khi con mồi tới, cá đèn lồng không kén chọn. Tôm, cá nhỏ, mực non, bất cứ thứ gì vừa miệng — và cả những thứ to hơn miệng nhờ cái bụng co giãn — đều được nuốt trọn. Một bữa no có thể đủ cho nó sống tiếp một thời gian dài trong bóng tối, chậm rãi chờ đốm sáng của mình dụ thêm một vị khách mới.
Con đực tí hon và cuộc hôn nhân không lối thoát
Ở biển sâu mênh mông và tối đen, tìm được bạn tình là chuyện cực khó: hai con cá có thể sống cả đời mà không gặp nhau. Một số loài cá đèn lồng đã giải bài toán này bằng một cách gần như không có ở loài động vật có xương sống nào khác.
Con đực của những loài này nhỏ hơn con cái rất nhiều lần, không có cần câu, không thể tự săn mồi tốt. Nhưng chúng có đôi mắt khá lớn và đặc biệt là khứu giác rất nhạy, để lần theo mùi hoá chất mà con cái tiết ra trong nước. Khi tìm thấy con cái, con đực cắn chặt vào da nàng. Ở một số loài, cuộc gặp dừng ở đó rồi con đực rời đi. Ở những loài khác, da hai con dần liền lại, mạch máu nối với nhau, con đực nhận dinh dưỡng từ máu con cái, các cơ quan không cần thiết tiêu biến dần, chỉ còn lại phần tạo tinh trùng.
Từ đó, con cái mang theo một “người chồng” luôn sẵn sàng khi nàng đẻ trứng. Có con cái được tìm thấy với nhiều hơn một con đực bám trên thân. Các nhà khoa học còn phát hiện hệ miễn dịch của những loài này khác thường: một số thành phần vốn giúp cơ thể đào thải mô lạ đã bị mất hoặc suy giảm, nhờ vậy cơ thể con cái không chống lại con đực. Đây là một trong những khám phá giúp y học hiểu thêm về cách cơ thể chấp nhận hay đào thải mô ghép.
Những hiểu lầm hay gặp về cá đèn lồng
“Cá đèn lồng to lớn như trong phim.” Phần lớn loài khá nhỏ, nhiều loài vừa lòng bàn tay. Hình ảnh khổng lồ là do phim ảnh phóng to lên để gây ấn tượng.
“Cả con đực lẫn con cái đều có đèn.” Chiếc cần câu phát sáng chỉ có ở con cái. Con đực ở nhiều loài không có cần câu, sống nhờ mắt và mũi để tìm bạn tình.
“Cá tự phát ra ánh sáng.” Ở bóng đèn đầu cần, ánh sáng đến từ vi khuẩn sống cộng sinh bên trong. Một số loài có thêm những cơ quan phát sáng khác, cách hoạt động vẫn đang được nghiên cứu.
“Chúng là kẻ săn mồi đáng sợ với con người.” Cá đèn lồng sống ở độ sâu con người không thể tự xuống tới, thân mềm, nhỏ, không gây hại gì cho người. Chúng chỉ đáng sợ với tôm cá nhỏ trong bóng tối.
“Cá đèn lồng và cá đèn là một.” Cá đèn là một nhóm cá nhỏ khác, thân thon, có những hàng chấm sáng dọc thân và bơi thành đàn rất lớn. Cá đèn lồng thì có cần câu và sống đơn độc.
Cá đèn lồng và chúng ta
Vì sống quá sâu, cá đèn lồng ít bị con người tác động trực tiếp như cá ven bờ. Nhưng biển sâu không còn là nơi “ngoài tầm với”: lưới kéo đáy biển sâu có thể vét qua những vùng sinh vật sinh sống, rác nhựa và vi nhựa đã được tìm thấy ở cả những rãnh sâu nhất, và nước biển ấm lên, thiếu oxy dần ảnh hưởng tới cả chuỗi thức ăn từ trên xuống.
Nhiều sinh vật biển sâu như cá đèn lồng sống chậm, trong một môi trường gần như không đổi suốt hàng nghìn năm. Chúng rất khó thích nghi với thay đổi nhanh. Đó là lý do các nhà khoa học kêu gọi thận trọng với mọi hoạt động khai thác mới ở đáy biển sâu khi ta còn chưa hiểu hết những gì đang sống ở đó.
Với người đọc, việc gần gũi nhất là giữ sự tò mò và kính trọng. Lần tới khi xem một đoạn phim robot lặn rọi đèn vào cá đèn lồng, hãy nhớ: đó là một trong số rất ít lần con người được nhìn thấy sinh vật này còn sống, và nó đã tồn tại ở đó, câu cá trong bóng tối, từ rất lâu trước khi ta biết đến.
Câu hỏi thường gặp
Cá đèn lồng phát sáng bằng cách nào?
Bóng đèn ở đầu cần câu của cá đèn lồng chứa vi khuẩn phát sáng sống cộng sinh. Cá cung cấp chỗ ở và dinh dưỡng, vi khuẩn tạo ra ánh sáng. Đây là một dạng phát quang sinh học, tức ánh sáng do sinh vật tự tạo.
Cá đèn lồng sống ở độ sâu nào?
Những loài cá đèn lồng nổi tiếng nhất sống ở biển sâu, nơi ánh sáng mặt trời không chiếu tới, thường ở độ sâu hàng nghìn mét. Họ hàng của chúng thì có loài sống ở rạn san hô và đáy biển nông.
Cá đèn lồng có nguy hiểm với người không?
Không. Cá đèn lồng biển sâu phần lớn nhỏ, thân mềm và sống ở độ sâu con người không thể tự xuống tới. Chúng chỉ là kẻ săn mồi của tôm cá nhỏ trong bóng tối.
Vì sao cá đèn lồng đực lại bám vào con cái?
Ở biển sâu tối đen và mênh mông, gặp được bạn tình rất khó. Ở một số loài, con đực tí hon tìm con cái bằng khứu giác, cắn vào và nhập hẳn vào thân con cái, sống nhờ máu nàng và cung cấp tinh trùng khi nàng đẻ trứng.
Cá đèn lồng có phải là cá cần câu không?
Có. Cá đèn lồng, cá cần câu hay cá vây chân là những cách gọi khác nhau cho nhóm cá có tia vây lưng biến thành chiếc cần câu nhử mồi. Cách gọi cá đèn lồng thường dùng cho những loài biển sâu có mồi phát sáng.
Làm sao các nhà khoa học nghiên cứu được cá đèn lồng?
Phần lớn hiểu biết đến từ mẫu vật vướng lưới kéo lên từ dưới sâu và được bảo quản trong bảo tàng. Thỉnh thoảng robot lặn hay tàu lặn quay được cảnh chúng còn sống, giúp hiểu thêm cách chúng bơi và săn mồi.