Cá mặt trăng là một trong những loài cá xương nặng nhất thế giới — những con lớn nhất nặng ngang hoặc hơn một chiếc ô tô con — và có lẽ là loài cá có hình dáng khó tin nhất ngoài đại dương: thân tròn dẹt như một chiếc đĩa khổng lồ, phía sau cụt ngủn như thể ai đó đã cắt mất nửa con cá. Người Anh gọi nó là “cá mặt trời” vì thói quen nằm nghiêng phơi nắng trên mặt nước; tên Latin của nó lại có nghĩa là “cối đá”, vì thân hình tròn, xám và nặng nề.
Đằng sau vẻ ngoài vụng về là một tay lặn sâu dai sức, một kỷ lục gia về số trứng, và một sinh vật mà khoa học mới hiểu rõ hơn trong vài chục năm gần đây nhờ các thiết bị gắn theo dõi. Mục từ này đi qua những câu hỏi người ta hay đặt ra khi lần đầu thấy cá mặt trăng.
Vì sao cá mặt trăng trông như bị cắt mất đuôi?
Cá mặt trăng thật ra không có vây đuôi như những loài cá khác. Trong quá trình lớn lên, phần cột sống phía sau của nó không phát triển dài ra; thay vào đó, các tia vây lưng và vây hậu môn gập lại, nối với nhau thành một dải mép cứng chạy dọc phía sau thân, gọi là “thuỳ lái”. Dải này hoạt động như một bánh lái tàu chứ không đẩy cá đi.
Vậy cá mặt trăng bơi bằng gì? Bằng hai chiếc vây rất cao: một chiếc trên lưng, một chiếc dưới bụng, vỗ qua lại đồng nhịp như hai mái chèo — hay giống cánh chim vỗ, nhưng xoay dọc. Kiểu bơi này nhìn chậm chạp, song các thiết bị theo dõi cho thấy cá mặt trăng bơi đều đặn và đi được quãng đường rất dài.
Thân cá dẹt hai bên tới mức nhìn chính diện chỉ thấy một lát mỏng, nhìn ngang lại thấy một hình gần tròn, cao có khi ngang chiều dài. Miệng nhỏ, răng gắn liền thành một chiếc mỏ, hợp với việc gặm những con mồi mềm.
Cá mặt trăng ăn gì mà lớn được như vậy?
Trong thời gian dài, người ta nghĩ cá mặt trăng gần như chỉ ăn sứa — một món ăn rất nghèo dinh dưỡng, phần lớn là nước. Để nuôi một thân hình nặng cả tấn bằng sứa, chúng phải ăn một lượng khổng lồ mỗi ngày, giống như một người chỉ ăn dưa leo mà vẫn muốn lớn như lực sĩ.
Các nghiên cứu gần đây phân tích thức ăn trong dạ dày và dấu vết hoá học trong mô cá cho thấy bức tranh đa dạng hơn: cá mặt trăng còn ăn sinh vật phù du, mực nhỏ, giáp xác, ấu trùng cá, và những sinh vật dạng keo trôi nổi khác. Đặc biệt, cá non ăn nhiều loại mồi ở gần đáy và ven bờ, lớn lên mới chuyển dần sang ăn nhiều sinh vật dạng keo ngoài khơi.
Cá mặt trăng lặn xuống tầng nước sâu hàng trăm mét để săn mồi, nơi nước lạnh hơn nhiều so với mặt biển, rồi trở lên gần mặt nước. Hành trình lên xuống này lặp lại nhiều lần trong ngày — điều mà trước kia không ai ngờ tới ở một loài cá trông “lười biếng” như vậy.
Vì sao chúng nằm nghiêng phơi nắng trên mặt biển?
Đây là cảnh làm nhiều người đi biển tưởng cá mặt trăng bị ốm hay đã chết: một chiếc đĩa xám bạc nằm nghiêng sát mặt nước, thỉnh thoảng một chiếc vây phất lên như vẫy tay. Thật ra con cá hoàn toàn khoẻ mạnh, và có ít nhất hai lý do được các nhà khoa học ghi nhận.
Lý do thứ nhất là sưởi ấm. Sau những chuyến lặn xuống tầng nước lạnh, cơ thể cá nguội đi, và nằm phơi dưới nắng ở lớp nước mặt ấm giúp nó lấy lại nhiệt — giống như người vừa bơi ở hồ nước lạnh lên nằm phơi trên đá nóng. Các thiết bị gắn trên cá cho thấy thời gian ở gần mặt nước thường dài hơn sau những lần lặn sâu, lạnh.
Lý do thứ hai là làm vệ sinh. Da cá mặt trăng dày và thường mang rất nhiều ký sinh trùng. Khi nằm sát mặt nước, nó cho chim biển cơ hội mổ ký sinh trên da. Ở các vùng nước có rong trôi, cá mặt trăng còn ghé tới gần những đám rong nơi cá nhỏ chuyên rỉa ký sinh sinh sống, như một trạm làm sạch giữa biển khơi.
Hình dung bạn đứng trên boong một con tàu nhỏ giữa biển lặng. Phía xa, một vật tròn bạc phản chiếu nắng. Tàu tới gần hơn, vật ấy hoá ra là một con cá to gần bằng chiếc bàn ăn, nằm nghiêng, một mắt tròn nhìn lên trời, một con chim biển đậu ngay bên cạnh, thỉnh thoảng mổ nhẹ lên lớp da xám. Rồi chiếc vây lưng khẽ lay, con cá từ từ dựng thẳng người và chìm vào màu xanh thẳm.
Hình dung cá mặt trăng qua những thứ quen thuộc
Những con số chính xác khác nhau tuỳ cá thể và tuỳ loài, nên bảng dưới đây dùng hình ảnh so sánh thay vì con số:
| Đặc điểm | So với thứ quen thuộc | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Cân nặng của con trưởng thành lớn | Ngang hoặc hơn một chiếc ô tô con | Thuộc nhóm cá xương nặng nhất từng biết |
| Kích thước ấu trùng mới nở | Nhỏ hơn hạt gạo | Từ đó lớn lên nặng gấp hàng chục triệu lần — một trong những bước tăng trưởng lớn nhất ở động vật có xương sống |
| Hình dáng ấu trùng | Như một ngôi sao nhỏ có gai | Gai giúp ấu trùng khó bị nuốt, trông không hề giống cá trưởng thành |
| Số trứng trong bụng một con cá cái | Hàng trăm triệu quả | Thuộc hàng nhiều nhất trong các loài có xương sống từng được ghi nhận |
| Thân hình nhìn chính diện | Mỏng như một chiếc phản gỗ dựng đứng | Thân dẹt giúp lách nước khi vỗ hai vây cao |
Số trứng khổng lồ nghe có vẻ là chuyện thừa thãi, nhưng đó là cách loài này thích nghi: trứng và ấu trùng trôi tự do giữa đại dương, gần như không được bảo vệ, nên chỉ một phần cực nhỏ sống sót tới khi trưởng thành.
Cá mặt trăng có mấy loài?
Nghe tên “cá mặt trăng” người ta thường nghĩ tới một loài duy nhất, nhưng thật ra đây là một họ cá nhỏ gồm vài loài. Chúng giống nhau tới mức suốt nhiều năm các nhà khoa học nhầm lẫn mẫu vật này với mẫu vật kia, nhất là khi chỉ có ảnh chụp hoặc xác cá dạt vào bờ.
Loài quen thuộc nhất là cá mặt trăng đại dương, sống ở vùng biển ôn đới và nhiệt đới khắp thế giới. Một loài họ hàng có phần đầu và cằm nhô gồ lên rõ rệt, được cho là giữ kỷ lục cá xương nặng nhất từng cân được. Có loài thuỳ lái nhọn ra như cái đuôi ngắn, lại có loài thân thon dài nhỏ hơn hẳn.
Đặc biệt, có một loài chỉ mới được mô tả chính thức cách đây chưa lâu, sau khi các nhà nghiên cứu phân tích di truyền những mẫu vật vốn bị xếp nhầm vào loài khác. Loài ấy được đặt tên Latin mang nghĩa “ẩn giấu”, vì nó đã “trốn” trước mắt các nhà khoa học suốt một thời gian dài. Câu chuyện này nhắc rằng ngay cả những con cá to nặng cả tấn, đại dương vẫn còn giữ những điều ta chưa biết hết.
Cá mặt trăng có nguy hiểm cho người không?
Không. Cá mặt trăng không có răng sắc, không có gai độc, không săn mồi lớn và không tấn công người. Người lặn ở những vùng nước lạnh có cá mặt trăng thường kể chúng tò mò bơi tới gần nhìn, rồi bỏ đi. Điều đáng lưu ý duy nhất là kích thước: một con cá to cỡ ấy nhảy khỏi mặt nước — chúng thỉnh thoảng có làm vậy — và rơi trúng thuyền nhỏ có thể gây hư hại.
Một hiểu lầm khác là cá mặt trăng “ngốc nghếch” vì bơi chậm và hay trôi gần mặt nước. Thật ra, đó là chiến lược tiết kiệm năng lượng của một loài ăn những con mồi nghèo dinh dưỡng, và chúng có những cuộc di cư theo mùa rất xa. Một hiểu lầm nữa: thấy cá nằm nghiêng là cá sắp chết. Như đã kể ở trên, đó thường chỉ là lúc nó đang phơi nắng.
Nếu đi tàu và gặp cá mặt trăng, nên cho tàu giảm tốc, giữ khoảng cách, không đuổi theo, không ném đồ ăn và không xuống nước để chạm vào cá. Những lần gặp như vậy hiếm hoi và đáng nhớ hơn khi con cá được tự do bơi đi theo ý mình.
Những mối đe doạ cá mặt trăng đang gặp
Cá mặt trăng hiếm khi là mục tiêu đánh bắt chính ở phần lớn thế giới, nhưng chúng thường mắc vào lưới trôi và câu giăng dành cho cá ngừ, cá kiếm. Ở một số vùng biển, cá mặt trăng chiếm phần đáng kể trong số cá bị vớt nhầm. Với một loài lớn chậm và sống ngoài khơi, mỗi con mất đi là một tổn thất khó đo đếm.
Rác nhựa là mối lo thứ hai. Một chiếc túi nylon trôi trong nước trông rất giống một con sứa — món ăn quen thuộc của cá mặt trăng. Nuốt nhựa có thể làm tắc đường tiêu hoá. Đây là lý do việc giảm túi nylon dùng một lần, thu gom rác ở bãi biển và không thả bóng bay ở vùng ven biển liên quan trực tiếp tới những sinh vật ngoài khơi xa như cá mặt trăng.
Biến đổi nhiệt độ nước và sự thay đổi trong nguồn sứa, sinh vật phù du cũng có thể ảnh hưởng tới nơi cá mặt trăng xuất hiện theo mùa. Các nhà khoa học vẫn đang thu thập dữ liệu để biết quần thể cá mặt trăng toàn cầu đang tăng hay giảm. Mỗi bức ảnh, mỗi ghi chép của người đi biển gửi cho các chương trình khoa học công dân đều giúp bức tranh rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cá mặt trăng có ăn thịt người không?
Không. Cá mặt trăng không có răng sắc, không có gai độc và chỉ ăn sứa, sinh vật phù du, mực nhỏ, giáp xác. Chúng không tấn công người, chỉ đôi khi tò mò bơi tới gần người lặn rồi bỏ đi.
Cá mặt trăng nặng bao nhiêu?
Những con cá mặt trăng lớn nhất nặng ngang hoặc hơn một chiếc ô tô con, thuộc nhóm cá xương nặng nhất từng được ghi nhận. Cân nặng thay đổi nhiều tuỳ loài và tuỳ cá thể, phần lớn những con gặp ngoài biển nhỏ hơn mức kỷ lục.
Vì sao cá mặt trăng không có đuôi?
Phần cột sống phía sau của cá mặt trăng không phát triển dài như cá khác. Các tia vây lưng và vây hậu môn gập lại thành một dải mép cứng gọi là thuỳ lái, làm nhiệm vụ như bánh lái chứ không đẩy cá đi.
Cá mặt trăng nằm nghiêng trên mặt nước là bị ốm à?
Thường không phải. Cá mặt trăng nằm nghiêng sát mặt nước để sưởi ấm sau những chuyến lặn xuống tầng nước lạnh, và để chim biển hay cá nhỏ rỉa ký sinh trên da. Sau đó chúng lại lặn xuống sâu bình thường.
Cá mặt trăng đẻ bao nhiêu trứng?
Một con cá mặt trăng cái được ước tính mang tới hàng trăm triệu trứng, thuộc hàng nhiều nhất trong các loài có xương sống. Trứng và ấu trùng trôi tự do giữa biển nên chỉ một phần rất nhỏ sống tới khi trưởng thành.
Có nên xuống nước bơi cạnh cá mặt trăng không?
Không nên tự ý xuống nước để bơi cạnh hay chạm vào cá mặt trăng. Hãy ngắm từ trên tàu, giảm tốc, giữ khoảng cách và không đuổi theo. Chạm vào da cá có thể làm tổn thương lớp nhớt bảo vệ của chúng.