ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Đầm phá và cửa sông: nơi nước ngọt gặp nước mặn và sinh vật của vùng nước lợ

Ở cửa sông và đầm phá, nước ngọt gặp nước mặn thành vùng nước lợ giàu phù sa. Ai sống được ở nơi độ mặn đổi từng giờ, và vì sao đây là bãi ăn của chim di cư?

Flocks of migratory shorebirds feeding on wide mudflats where a river meets the sea at dusk, aerial wide shot with silver channels and soft pink sky

Cửa sông là nơi một con sông đổ ra biển, còn đầm phá là một vùng nước nông nằm sau dải cồn cát, thông ra biển qua một vài cửa hẹp. Cả hai có chung một điều: nước ngọt từ đất liền gặp nước mặn từ biển, trộn thành nước lợ. Hãy hình dung một ly nước chè đường được rót thêm nước muối từ đáy, mỗi lúc mỗi khác, tuỳ con nước và mùa mưa.

Vùng nước lợ khó sống vì độ mặn thay đổi theo từng giờ, nhưng lại là một trong những vùng giàu sinh vật nhất ven biển nhờ phù sa và dinh dưỡng sông mang về. Đây là nơi cá con lớn lên, chim di cư dừng chân ăn uống, và từ rất lâu đã là nơi con người dựng làng, làm nghề. Mục từ này giải thích nước lợ vận hành thế nào, ai sống ở đó và vì sao nó đáng được giữ gìn.

Nước ngọt nằm trên, nước mặn nằm dưới

Nước biển có muối nên nặng hơn nước sông. Khi gặp nhau ở cửa sông, chúng không trộn đều ngay mà thường xếp lớp: nước ngọt nhẹ trượt lên trên, nước mặn nặng len xuống dưới, lấn ngược vào lòng sông thành một cái nêm. Các nhà hải dương học gọi đó là nêm mặn. Ở một số cửa sông, nếu lấy mẫu nước ở mặt và ở đáy cùng một chỗ, bạn có thể thấy hai độ mặn rất khác nhau.

Vị trí của nêm mặn không đứng yên. Khi triều lên, nước biển đẩy nêm mặn vào sâu hơn; khi triều xuống, nước sông đẩy nó lùi ra. Mùa mưa, sông đầy nước, nêm mặn bị đẩy ra gần biển; mùa khô, sông cạn, nước mặn lấn sâu vào đất liền. Hiện tượng nước mặn vào sâu trong sông vào mùa khô mà người miền Tây hay nhắc tới, gọi là xâm nhập mặn, chính là chuyển động của cái nêm này.

Sóng, gió và dòng triều mạnh sẽ khuấy hai lớp vào nhau, nên mỗi cửa sông có kiểu pha trộn riêng: có nơi phân lớp rõ, có nơi trộn gần đều. Trong đầm phá, vì cửa thông ra biển hẹp, nước trao đổi chậm hơn, độ mặn ở phía gần cửa và phía sâu trong đầm có thể khác nhau nhiều, và thay đổi rõ giữa mùa mưa, mùa khô.

Ba vùng nước, ba kiểu cư dân

Đi từ thượng nguồn ra biển qua một cửa sông, độ mặn tăng dần và cư dân cũng đổi theo. Bảng dưới là hình dung chung, mỗi cửa sông cụ thể sẽ có ranh giới riêng:

VùngĐộ mặnĐặc điểmCư dân tiêu biểu
Phía trong, gần sôngGần như nước ngọt, chỉ hơi lợ khi triều cường mùa khôNước đục phù sa, bờ có cỏ lau, cây ven sôngCá nước ngọt chịu lợ nhẹ, tôm, ốc, nhiều loài chim
Vùng giữa nước lợThay đổi mạnh theo con nước và mùaBãi bồi, bãi bùn, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển ở chỗ nước trongHàu, nghêu, cua, tôm, cá bống, cá đối, cá con của nhiều loài
Phía ngoài, gần biểnGần bằng nước biểnCồn cát, cửa lạch, dòng chảy mạnh khi triều lên xuốngCá biển vào kiếm ăn, sứa, cá con từ biển theo triều vào

Điều đáng chú ý là vùng giữa, nơi khó sống nhất vì độ mặn lên xuống liên tục, lại thường đông sinh vật nhất. Chỉ những loài chịu được mặn nhạt thay đổi mới trụ lại, nhưng khi trụ được thì thức ăn rất dồi dào và ít đối thủ.

Một hiểu lầm hay gặp là nước đục ở cửa sông là nước bẩn. Phần lớn màu nâu đục ấy là phù sa, đất mịn sông mang theo, thứ đã bồi nên các đồng bằng nơi hàng triệu người sinh sống. Nước đục vì phù sa và nước bẩn vì rác thải, nước thải là hai chuyện khác nhau; muốn biết một cửa sông có khoẻ không, các nhà khoa học đo ô-xy hoà tan, chất dinh dưỡng, độ mặn và đếm sinh vật, chứ không chỉ nhìn màu nước. Ngược lại, một vùng nước lợ trong vắt khác thường đôi khi lại là dấu hiệu sông đã bị chặn bớt phù sa ở phía trên.

Vì sao vùng nước lợ giàu sinh vật đến vậy

Lý do thứ nhất là phù sa. Sông mang từ đất liền xuống bùn, cát mịn và chất dinh dưỡng từ đất đai cả lưu vực. Khi nước sông gặp nước mặn, những hạt đất sét li ti vốn lơ lửng tách rời nhau lại có xu hướng kết dính thành cụm lớn hơn và lắng xuống. Vì vậy vùng cửa sông có một dải nước đục và một vùng bồi lắng, nơi bùn giàu chất hữu cơ được giữ lại thay vì trôi ra khơi. Cửa sông giống như một chiếc phễu lọc của cả dòng sông.

Lý do thứ hai là nước nông và nắng. Phần lớn đầm phá và bãi bồi cửa sông nông, ánh sáng xuống tới đáy, tảo và cỏ biển mọc tốt. Dinh dưỡng từ sông cộng với nắng tạo nên một nhà bếp năng suất cao, nuôi sinh vật phù du, rồi tới giun, ốc, giáp xác, cá con.

Lý do thứ ba là chỗ trú. Rừng ngập mặn, thảm cỏ, lạch nhỏ, bãi bùn ở cửa sông là nơi cá con và tôm con tránh được những kẻ săn mồi lớn vốn ít vào vùng nước nông, đục. Nhiều loài cá biển đẻ trứng ngoài khơi nhưng cá con lại tìm vào vùng nước lợ để lớn. Không có những vùng như vậy, biển ngoài khơi cũng sẽ nghèo đi.

Những cư dân chịu được mặn nhạt thất thường

Hàu và nghêu: lọc nước suốt ngày. Bám trên đá, trên rễ cây hay vùi trong bùn, chúng hút nước vào, lọc lấy tảo và vụn hữu cơ rồi nhả nước trong ra. Khi nước quá nhạt sau những trận mưa lớn, chúng khép vỏ chờ qua. Những bãi hàu dày đặc ở cửa sông là những tấm lọc sống giúp nước trong hơn.

Cá đối, cá bống: những tay điều chỉnh muối giỏi. Cơ thể cá phải giữ lượng muối bên trong ổn định. Ở nước mặn, cá mất nước và phải thải muối; ở nước ngọt thì ngược lại. Những loài sống ở cửa sông có mang và thận đủ linh hoạt để đổi cách làm việc theo độ mặn, như một người quen đổi giọng khi đi qua nhiều vùng.

Cá chình: đi qua cửa sông hai lần trong đời. Có những loài cá chình sống phần lớn đời ở sông, hồ, rồi khi trưởng thành lại theo dòng ra biển để đẻ trứng; cá con sinh ra ở biển rồi lại ngược vào sông. Cửa sông là cánh cổng chúng phải đi qua, và một cửa sông bị chặn là một vòng đời bị cắt đứt.

Cua và tôm: theo con nước vào ra. Nhiều loài tôm, cua sống ở bãi bồi, rừng ngập mặn khi còn nhỏ rồi ra vùng nước mặn hơn khi trưởng thành hoặc khi sinh sản, tận dụng cả hai thế giới.

Bãi bồi: trạm dừng chân của chim di cư

Khi triều rút, cửa sông lộ ra những bãi bùn rộng mênh mông, lấp lánh như gương. Nhìn thì trống trơn, nhưng trong mỗi xẻng bùn có giun, ốc nhỏ, giáp xác và tảo. Đây là bữa tiệc của chim. Nhiều loài chim ven biển có mỏ dài ngắn, cong thẳng khác nhau, mỗi loài thò mỏ xuống một độ sâu khác nhau để bắt con mồi khác nhau, nên cùng một bãi bùn nuôi được rất nhiều loài.

Bờ biển Việt Nam nằm trên một tuyến bay lớn của chim di cư, nối những vùng làm tổ ở phương bắc với những nơi trú đông ở phương nam. Mỗi mùa di cư, nhiều đàn chim dừng lại ở các bãi bồi cửa sông để nghỉ và ăn lấy sức trước chặng bay tiếp theo. Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa sông Hồng là một nơi nổi tiếng với các đàn chim như vậy và là khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.

Hình dung một buổi chiều cuối năm, một nhóm học sinh cùng thầy cô đứng trên đê, ống nhòm chuyền tay nhau. Phía xa, hàng nghìn chấm xám lấp lánh trên bãi bùn bỗng cùng bay lên, lượn một vòng như một đám khói, rồi lại hạ xuống chỗ cũ. Không ai nói gì trong vài giây. Chỉ cần đứng yên, đúng mùa, đúng giờ triều, cửa sông sẽ cho thấy một trong những cảnh đẹp nhất của thiên nhiên ven biển.

Đầm phá Việt Nam và những gì đang đe doạ vùng nước lợ

Miền Trung Việt Nam có nhiều đầm phá nằm sau những dải cồn cát dài, trong đó hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai ở Huế là một trong những hệ lớn nhất. Ở đó, cư dân ven đầm từ nhiều đời đã sống cùng nhịp nước lợ, với những làng chài, những hàng sáo tre cắm trong đầm, những mùa nước lũ đổ về và mùa khô nước biển lấn vào. Ở phía Bắc, cửa sông Hồng và cửa sông Thái Bình bồi đắp những bãi rộng; ở phía Nam, sông Cửu Long đổ ra biển qua nhiều cửa, tạo nên những vùng nước lợ rộng lớn.

Vùng nước lợ đang chịu nhiều sức ép cùng lúc. Đắp đầm nuôi trồng tràn lan làm mất bãi bồi, rừng ngập mặn và cản dòng nước trao đổi. Nước thải sinh hoạt, công nghiệp và phân bón từ đồng ruộng làm nước giàu dinh dưỡng quá mức, tảo nở dày rồi chết, làm thiếu ô-xy. Đập trên thượng nguồn giữ bớt phù sa, khiến bãi bồi ở cửa sông có nơi bị xói lở. Mực nước biển dâng và mùa khô kéo dài làm xâm nhập mặn vào sâu hơn.

Người đi ngắm cửa sông, đầm phá có thể góp phần bằng những việc đơn giản: đi trên đê, đường mòn có sẵn, không đuổi chim để chụp ảnh, không xả rác, không mua chim hoang dã hay sinh vật quý hiếm. Với lớp học, một buổi ngắm chim đúng mùa, ghi lại số loài nhìn thấy, là một cách tuyệt vời để học sinh hiểu rằng nơi sông gặp biển không phải vùng đất bỏ không.

Câu hỏi thường gặp

Đầm phá khác cửa sông thế nào?

Cửa sông là nơi một con sông đổ trực tiếp ra biển. Đầm phá là vùng nước nông nằm sau dải cồn cát, thông ra biển qua vài cửa hẹp, có thể nhận nước từ nhiều sông. Cả hai đều có nước lợ, nhưng đầm phá trao đổi nước với biển chậm hơn.

Nước lợ là gì?

Nước lợ là nước có độ mặn nằm giữa nước ngọt và nước biển, hình thành khi nước sông trộn với nước biển. Độ mặn của nước lợ thay đổi theo con nước triều, theo mùa mưa, mùa khô và theo khoảng cách tới biển.

Nêm mặn là gì?

Nêm mặn là lớp nước biển nặng hơn len ngược vào lòng sông dưới lớp nước ngọt nhẹ hơn, có hình như một cái nêm. Nó tiến vào sâu khi triều lên, mùa khô và lùi ra khi triều xuống, mùa mưa.

Vì sao chim di cư hay dừng ở cửa sông?

Vì bãi bùn cửa sông lúc triều rút chứa rất nhiều giun, ốc nhỏ, giáp xác, là nguồn thức ăn dồi dào cho chim nạp sức. Bãi rộng, thoáng cũng giúp chim nghỉ ngơi và quan sát kẻ thù trước những chặng bay dài.

Xâm nhập mặn có liên quan gì đến cửa sông?

Xâm nhập mặn là khi nước biển theo lòng sông lấn sâu vào đất liền, thường vào mùa khô khi lượng nước sông giảm. Nó chính là chuyển động của nêm mặn ở cửa sông, ảnh hưởng tới nước sinh hoạt, đồng ruộng và sinh vật ven sông.

Ở Việt Nam có thể ngắm chim di cư ở cửa sông nào?

Một nơi nổi tiếng là Vườn quốc gia Xuân Thủy ở cửa sông Hồng, khu Ramsar đầu tiên của Việt Nam. Nhiều bãi bồi ven biển khác ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long cũng là nơi chim dừng chân theo mùa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138