ChieuSau.comChiều Sâu
Rạn san hô và hệ sinh thái ven biển

Đảo san hô vòng hình thành thế nào: rạn viền bờ, rạn chắn và vòng rạn giữa đại dương

Rạn san hô có ba kiểu chính: viền bờ, rạn chắn và đảo vòng. Vì sao giữa đại dương lại có những vòng rạn ôm một vụng nước xanh mà không có núi ở giữa?

Aerial view of a ring shaped coral atoll encircling a calm turquoise lagoon in the deep blue open ocean, white surf on the outer reef edge, midday light

Đảo san hô vòng hình thành từ một hòn đảo núi lửa đã chìm. Đầu tiên san hô mọc viền quanh bờ đảo; đảo lún dần xuống qua rất nhiều nghìn năm, còn san hô cứ xây lên để bám theo ánh nắng; đến khi núi chìm hẳn, chỉ còn lại một vòng rạn ôm lấy một vụng nước xanh ở giữa. Giống như chiếc bánh vòng còn lại sau khi phần nhân ở giữa đã lặn mất.

Ý tưởng này được Charles Darwin đưa ra từ thế kỷ mười chín, rất lâu trước khi ai khoan xuống được đáy một đảo vòng. Về sau, những lỗ khoan sâu xuyên qua lớp đá vôi san hô dày đã chạm tới đá núi lửa bên dưới, xác nhận phần lớn câu chuyện. Mục từ này kể lại hành trình ấy, giới thiệu ba kiểu rạn chính và cách đọc một rạn san hô từ bờ ra khơi.

Ba kiểu rạn san hô chính

Các nhà khoa học thường chia rạn san hô theo vị trí so với đất liền. Ba kiểu kinh điển:

Kiểu rạnNằm ở đâuHình dung đời thườngVí dụ quen thuộc
Rạn viền bờMọc sát bờ đảo hoặc bờ đất liền, gần như dính liền với bờMột đường viền đăng ten may sát mép áoKiểu rạn phổ biến nhất, gặp ở rất nhiều bờ biển nhiệt đới
Rạn chắnChạy song song với bờ nhưng cách bờ một vụng nước khá rộng và sâuMột bức tường thành đứng trước hào nướcRạn san hô lớn ngoài khơi đông bắc nước Úc là một hệ rạn chắn khổng lồ
Đảo san hô vòngMột vòng rạn giữa đại dương, ôm một vụng nước ở giữa, không còn núiChiếc bánh vòng nổi trên mặt biểnNhiều đảo quốc ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương nằm trên các đảo vòng

Ngoài ba kiểu này còn có những rạn đốm nhỏ nằm rải rác trong vụng, những bãi rạn dạng mâm trên thềm lục địa, và nhiều dạng trung gian. Ở Việt Nam, phần lớn rạn quanh bờ và quanh các đảo ven bờ là rạn viền bờ, kiểu dễ tiếp cận nhất với người lặn ống thở.

Dòng thời gian: từ núi lửa tới đảo vòng

Câu chuyện hình thành một đảo vòng diễn ra qua thời gian rất dài, có khi hàng triệu năm. Có thể hình dung theo từng chặng:

  1. Núi lửa trồi lên. Một ngọn núi lửa dưới đáy đại dương phun trào, chồng lớp dung nham đến khi nhô lên khỏi mặt biển thành một hòn đảo dốc.
  2. San hô đến ở. Ấu trùng san hô trôi theo dòng nước tìm tới vùng nước nông, ấm, trong quanh đảo, bám xuống và mọc thành một rạn viền bờ.
  3. Đảo bắt đầu lún. Núi lửa ngừng phun, vỏ Trái Đất bên dưới nguội đi và nặng xuống, đảo lún dần, rất chậm, mỗi năm chỉ một chút không thể nhận ra.
  4. Rạn xây lên, bờ lùi vào. San hô ở rìa ngoài, nơi sóng mang nhiều thức ăn và ô-xy, mọc lên kịp với tốc độ lún để ở lại vùng có nắng. Bờ đảo lùi vào trong, giữa rạn và bờ mở ra một vụng nước: rạn viền bờ trở thành rạn chắn.
  5. Núi chìm hẳn. Đỉnh núi cuối cùng biến mất dưới mặt nước. Chỉ còn vòng rạn ở rìa vẫn xây lên, ôm một vụng nước ở giữa: đảo san hô vòng ra đời.
  6. Đảo cát trên rạn. Sóng bão đánh vỡ san hô, dồn cát và mảnh vụn lên mặt rạn thành những hòn đảo thấp, nơi chim biển đến làm tổ, cây dừa và cây bụi mọc lên.

Câu chuyện thật còn được bổ sung bởi những lần mực nước biển lên xuống trong các thời kỳ băng hà: khi biển rút, rạn bị phơi ra và bào mòn; khi biển dâng lại, san hô phủ lên tiếp. Nhưng ý chính của Darwin vẫn đứng vững: đảo vòng là chiếc vương miện san hô còn lại trên đỉnh một ngọn núi lửa đã chìm.

Vì sao san hô phải đuổi theo ánh nắng

Mấu chốt của câu chuyện là san hô tạo rạn chỉ sống được ở vùng nước nông, có nắng. Lý do nằm ở những tảo đơn bào sống trong mô polyp: tảo cần ánh sáng để quang hợp, chia đường cho san hô. Xuống quá sâu, ánh sáng yếu, tảo không làm đủ đường, san hô tạo rạn không lớn nổi. Vì vậy một rạn đang lún chỉ sống sót nếu phần trên của nó mọc lên đủ nhanh để luôn ở trong vùng có nắng.

Phần sống của rạn chỉ là một lớp mỏng ở trên cùng. Bên dưới là đá vôi do hàng trăm nghìn thế hệ san hô để lại, cùng vỏ sò, vỏ ốc, xương tảo vôi, tất cả được gắn kết với nhau. Ở các đảo vòng, lớp đá vôi ấy có thể dày rất nhiều trăm mét, có nơi hơn nghìn mét, ghi lại một lịch sử dài đáng kinh ngạc. Mỗi mét đá là một chồng ký ức của những polyp đã sống, đã chết và đã làm móng cho thế hệ sau.

Không chỉ san hô góp đá. Những loài tảo đỏ có vỏ vôi phủ lên mặt rạn như lớp vữa hồng, gắn các mảnh vụn lại với nhau, nhất là ở mào rạn nơi sóng đập mạnh. Vỏ sò, vỏ ốc, gai cầu gai, xương của những sinh vật đơn bào có vỏ vôi cũng lấp vào khe hở. Ngược lại, có những kẻ phá: giun, bọt biển, cầu gai đục khoét đá, cá vẹt cạo mặt rạn. Một rạn sống là rạn mà phe xây nhanh hơn phe phá, giống một bức tường được thợ trát liên tục.

Câu chuyện này cũng giải thích vì sao rạn san hô nhạy cảm với những thay đổi nhanh. Một rạn đã quen bám theo mực nước và ánh sáng suốt hàng nghìn năm có thể chậm nhịp nếu nước bỗng đục đi vì bùn đất từ bờ, hoặc nếu san hô bị yếu đi vì những đợt nước nóng. Rạn san hô xây chậm nhưng có thể mất đi nhanh hơn nhiều.

Đọc một rạn san hô từ bờ ra khơi

Dù là rạn viền bờ hay vòng ngoài của một đảo vòng, phần lớn rạn đều có một bố cục giống nhau mà người lặn ống thở có thể tự nhận ra. Sát bờ là mặt bằng rạn: nông, phẳng, nhiều cát, san hô thưa và thấp, có khi lộ ra lúc triều rất thấp. Nước ở đây ấm, nắng chiếu nhiều, nhiều cá con, hải sâm, sao biển và thảm cỏ biển nhỏ.

Ra xa hơn là mào rạn, chỗ rạn nhô cao nhất, hứng trọn sóng vỗ. Sóng vỡ trắng xoá ở đây là dấu hiệu dễ thấy từ trên bờ, cũng là nơi nguy hiểm nhất cho người bơi vì sóng và dòng chảy mạnh. San hô ở mào rạn thường thấp, chắc, dạng khối hay dạng cành ngắn để chịu được sóng.

Qua khỏi mào rạn là sườn rạn, dốc xuống vùng nước sâu xanh thẫm. Đây thường là nơi san hô đa dạng nhất: san hô bàn xoè đón nắng, san hô cành, quạt biển đón dòng chảy, những đàn cá lớn lượn dọc sườn. Càng xuống sâu ánh sáng càng yếu, san hô thưa dần và hình dạng dẹt ra để đón chút nắng còn lại. Người lặn bình khí ngắm sườn rạn cần học khoá có huấn luyện viên được chứng nhận, có chứng chỉ, lặn cùng bạn lặn và tuân theo giới hạn mà trung tâm đặt ra.

Sống trên một đảo vòng

Hình dung bạn ngồi trên một chiếc thuyền nhỏ trôi trong vụng nước của một đảo vòng. Phía trong vòng rạn, mặt nước phẳng lặng màu ngọc lam, đáy cát trắng thấp thoáng qua làn nước. Phía ngoài, chỉ cách vài trăm bước chân, sóng đại dương đập vào mào rạn tung bọt trắng, và xa hơn nữa là màu xanh thẫm của biển sâu hàng nghìn mét. Hai thế giới chỉ cách nhau một dải san hô.

Những hòn đảo trên đảo vòng thường rất thấp, chỉ nhô lên khỏi mặt biển vài mét, đất là cát san hô, nước ngọt chỉ có ở một thấu kính mỏng nằm trên nước mặn dưới lòng đảo, được nuôi bằng nước mưa. Con người đã sống trên các đảo vòng ở Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương từ rất lâu, đi biển giỏi, đọc sóng và sao để tìm đường giữa những vòng rạn xa nhau.

Một chi tiết ít người biết: chữ dùng để gọi đảo vòng trong nhiều ngôn ngữ phương Tây được cho là mượn từ tiếng của người dân quần đảo Maldives, một đảo quốc gồm nhiều đảo vòng ở Ấn Độ Dương. Ngày nay, cũng chính các đảo vòng là những nơi lo ngại nhất trước mực nước biển dâng, vì cả hòn đảo chỉ cao hơn mặt nước một chút. Số phận của rạn san hô quanh đảo, thứ vẫn liên tục bồi thêm cát cho đảo, gắn chặt với số phận của người sống trên đó.

Những hiểu lầm hay gặp về đảo san hô

Đảo vòng và các kiểu rạn gắn với nhiều hình dung chưa đúng. Vài điểm hay gặp:

  • Đảo san hô là do san hô mọc nhô lên khỏi mặt nước. San hô sống không chịu được phơi khô lâu; phần đảo nổi trên mặt nước thường là cát và mảnh vụn san hô do sóng bão dồn lên, không phải san hô còn sống.
  • Vụng giữa đảo vòng là miệng núi lửa. Vụng nằm ở vị trí gần với đỉnh núi lửa cũ, nhưng nó hình thành vì đảo đã lún, chứ không nhất thiết là miệng núi lửa còn lại.
  • Rạn chắn được gọi vậy vì nó chắn tàu thuyền. Tên gọi nói về việc nó nằm như một bức chắn cách bờ một vụng nước; dù vậy nó cũng chắn bớt sóng lớn, giữ cho vụng phía trong yên tĩnh.
  • Rạn san hô là đá nên rất bền. Khung đá vôi bền, nhưng lớp san hô sống phủ ngoài thì mỏng manh; mất lớp sống ấy, rạn không còn xây lên được và dần bị sóng, sinh vật đục khoét bào mòn.

Hiểu đúng những điều này giúp ta nhìn một hòn đảo san hô bằng con mắt khác: không phải một mỏm đá bất động, mà là đỉnh của một công trình vẫn đang được hàng tỷ con vật nhỏ xây tiếp mỗi ngày.

Câu hỏi thường gặp

Đảo san hô vòng là gì?

Đảo san hô vòng là một vòng rạn san hô giữa đại dương, ôm một vụng nước ở giữa, trên vòng rạn có thể có những hòn đảo cát thấp. Nó hình thành trên đỉnh một núi lửa đã lún chìm, khi san hô ở rìa tiếp tục xây lên.

Ai là người đầu tiên giải thích đảo san hô vòng?

Nhà tự nhiên học Charles Darwin đã đưa ra giả thuyết về đảo lún và san hô xây lên từ thế kỷ mười chín. Về sau các lỗ khoan sâu qua lớp đá vôi của đảo vòng chạm tới đá núi lửa bên dưới, ủng hộ ý chính của ông.

Rạn viền bờ và rạn chắn khác nhau thế nào?

Rạn viền bờ mọc sát bờ, gần như dính liền với đất. Rạn chắn chạy song song với bờ nhưng cách bờ một vụng nước khá rộng và sâu. Theo giả thuyết của Darwin, rạn chắn có thể là rạn viền bờ của một hòn đảo đang lún dần.

Vì sao san hô tạo rạn chỉ sống ở vùng nước nông?

Vì trong mô của chúng có tảo cộng sinh cần ánh sáng để quang hợp và chia đường cho san hô. Xuống quá sâu, ánh sáng yếu, tảo không làm đủ thức ăn và san hô tạo rạn không lớn nổi.

Việt Nam có những kiểu rạn san hô nào?

Phần lớn rạn san hô quanh bờ và quanh các đảo ven bờ của Việt Nam là rạn viền bờ, mọc sát chân đảo và bờ đá. Đây là kiểu rạn dễ ngắm nhất cho người lặn ống thở ở vùng nước nông.

Vì sao đảo san hô vòng lo ngại nước biển dâng?

Vì các hòn đảo trên đảo vòng thường chỉ cao hơn mặt biển vài mét, đất là cát san hô và nước ngọt chỉ có một lớp mỏng. Nước biển dâng và rạn yếu đi có thể làm đảo bị ngập, xói lở và nhiễm mặn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138