Tai đau khi lặn vì nước đè lên màng nhĩ từ bên ngoài, trong khi lớp khí bên trong tai giữa vẫn ở áp suất của mặt nước. Màng nhĩ bị ép lõm vào như mặt trống bị ai ấn ngón tay. Chỉ cần xuống tới đáy một hồ bơi sâu là bạn đã cảm thấy điều đó, chứ không cần ra biển.
Cơ thể có sẵn một lối thông để cân lại hai bên màng nhĩ, và người lặn học cách mở lối thông ấy đúng lúc. Mục từ này giải thích chuyện gì xảy ra trong tai, trong xoang, sau mặt nạ khi bạn xuống nước, vì sao không bao giờ được cố chịu đau, và vì sao cách cân bằng tai là thứ học với huấn luyện viên chứ không học qua chữ.
Nước nặng hơn bạn tưởng
Ở mặt đất, cả lớp khí quyển dày hàng chục cây số đè lên người ta, nhưng ta không cảm thấy vì cơ thể đã quen và áp suất bên trong cân bằng với bên ngoài. Nước thì nặng hơn không khí rất nhiều. Chỉ một cột nước biển chừng mười mét đã nặng bằng cả lớp khí quyển ấy. Nghĩa là xuống tới đó, áp suất quanh người bạn đã gấp đôi trên mặt nước.
Phần lớn cơ thể là nước và mô mềm, gần như không bị nén, nên tay chân không thấy gì. Nhưng ở những chỗ chứa khí, chuyện khác hẳn. Khí bị nén lại khi áp suất tăng. Một quả bóng bay mang xuống chỗ áp suất gấp đôi sẽ chỉ còn một nửa thể tích. Tai giữa, các xoang, phổi, khoảng không trong mặt nạ đều là những quả bóng nhỏ như vậy.
Có một điều bất ngờ: sự thay đổi lớn nhất xảy ra ngay gần mặt nước. Từ mặt nước xuống đoạn đầu tiên, áp suất tăng gấp đôi, trong khi từ đó xuống thêm cùng một quãng như thế, áp suất chỉ tăng thêm một nửa so với mức đã có. Vì vậy người mới thường thấy tai ép mạnh nhất ngay ở những mét nước đầu, cả khi lặn ống thở chúi xuống hay khi lặn ở đáy hồ bơi.
Hành trình từ mặt nước xuống: tai cảm thấy gì
Không có con số nào ở đây để bạn tự áp dụng. Bảng chỉ mô tả cảm giác thường gặp để hiểu cơ thể đang báo gì.
| Lúc này | Trong tai xảy ra gì | Cảm giác |
|---|---|---|
| Vừa rời mặt nước | Nước bắt đầu đè lên màng nhĩ, khí trong tai giữa vẫn ở áp suất mặt nước | Hơi căng, như lúc máy bay bắt đầu hạ cánh |
| Xuống thêm mà chưa cân bằng | Màng nhĩ lõm vào nhiều hơn | Ép, ù, rồi đau rõ |
| Cân bằng thành công | Khí đi qua vòi nhĩ vào tai giữa, hai bên màng nhĩ bằng nhau | Một tiếng "tách" nhẹ, hết ép |
| Cố xuống khi vẫn đau | Màng nhĩ và các mô tai giữa có thể bị tổn thương | Đau nhói, có khi chóng mặt; đây là lúc phải dừng |
| Đi lên | Khí trong tai giữa nở ra và thường tự thoát qua vòi nhĩ | Thường dễ chịu hơn chiều xuống |
Điểm chung của mọi dòng: cơ thể luôn báo trước bằng cảm giác. Người lặn được dạy để lắng nghe sớm, không để tới lúc đau mới phản ứng.
Vòi nhĩ: cánh cửa nhỏ trong cổ họng
Tai giữa là một khoang nhỏ chứa khí nằm sau màng nhĩ. Nó nối với cổ họng bằng một ống hẹp gọi là vòi nhĩ, có sách gọi là vòi Eustache. Bình thường vòi nhĩ khép lại, chỉ mở ra trong chốc lát khi ta nuốt, ngáp hay cử động hàm. Mỗi lần mở là một lần khí đi vào hoặc đi ra tai giữa để cân với bên ngoài.
Bạn đã gặp cánh cửa này nhiều lần mà không để ý. Khi máy bay hạ cánh và tai ù đặc, bạn nuốt nước bọt, ngáp, nhai kẹo, rồi nghe "tách" một cái là tai thông. Đó là vòi nhĩ vừa mở. Khi lặn, chuyện y hệt, chỉ là áp suất đổi nhanh và nhiều hơn máy bay rất nhiều.
Vì vậy người lặn phải chủ động giúp vòi nhĩ mở, thay vì chờ nó tự mở. Huấn luyện viên sẽ dạy vài cách khác nhau và cùng bạn tìm cách hợp với mình. Nguyên tắc chung mọi khoá học đều nhắc là làm sớm, làm nhẹ nhàng, làm thường xuyên khi xuống, và không bao giờ dùng sức ép mạnh. Phần kỹ thuật cụ thể nên học trực tiếp, vì làm sai cách hoặc quá mạnh có thể tự gây tổn thương tai.
Khi bị cảm, viêm mũi, viêm xoang, niêm mạc quanh vòi nhĩ sưng lên và cánh cửa nhỏ ấy gần như kẹt lại. Đó là lý do người đang nghẹt mũi được khuyên không đi lặn.
Không chỉ có tai: xoang, mặt nạ và cả răng
Xoang. Các xoang là những khoang khí trong xương mặt, quanh mũi và trán, cũng thông ra mũi bằng những lối nhỏ. Khi lối thông bị tắc, áp suất không cân được và người lặn thấy đau nhức ở trán, quanh mắt hay gò má. Đau xoang khi lặn là tín hiệu nên dừng và đi khám.
Mặt nạ. Lớp khí trong mặt nạ cũng bị nén khi xuống. Nếu không thở nhẹ ra mũi để bù khí vào, mặt nạ sẽ hút chặt vào mặt như giác hút. Đây là lý do mặt nạ lặn phải che mũi, và cũng là lý do kính bơi thông thường không dùng được để lặn.
Răng. Hiếm hơn, nhưng có thật: một túi khí nhỏ nằm dưới miếng trám cũ hay trong chiếc răng hư có thể gây đau khi áp suất thay đổi. Nếu răng đau khi lặn, hãy kể với nha sĩ.
Tai ngoài. Nút tai bơi lội tạo một túi khí bị kẹt giữa nút và màng nhĩ, không cân bằng được. Vì vậy người lặn không dùng nút tai thông thường. Còn viêm tai ngoài do nước đọng lâu ngày thì nên hỏi bác sĩ, đừng tự nhỏ thuốc.
Khi nào phải dừng và gặp bác sĩ
Buổi lặn thứ hai của khoá học. Cả nhóm đang chậm rãi xuống theo dây neo. Một cô gái dừng lại, chỉ tay vào tai và ra hiệu có chuyện. Huấn luyện viên lập tức dừng cả nhóm, ở ngay bên cô và làm theo đúng quy trình khoá học đã dạy. Tai vẫn không thông. Anh ra hiệu cả hai cùng lên, chậm rãi. Trên thuyền, cô buồn vì bỏ lỡ buổi lặn, nhưng tối đó tai cô hoàn toàn bình thường, và hai ngày sau cô lặn tiếp.
Cảnh ấy chính là cách đúng. Tai không thông thì không cố. Cố xuống khi đau là cách nhanh nhất để thủng màng nhĩ hay tổn thương tai trong, và khi đó không phải mất một buổi lặn mà có thể mất nhiều tuần, thậm chí ảnh hưởng thính lực lâu dài.
Sau khi lặn, nếu thấy đau tai không dứt, nghe kém đi, ù tai kéo dài, chảy dịch hay máu từ tai, chóng mặt, buồn nôn, hãy báo người hướng dẫn và đi khám bác sĩ tai mũi họng sớm. Nếu triệu chứng nặng hoặc kèm khó thở, tê yếu, hãy gọi 115 và làm theo người có chuyên môn. Đừng tự chẩn đoán và cũng đừng lặn tiếp cho tới khi bác sĩ đồng ý.
Có một thói quen nhỏ mà người lặn lâu năm hay giữ: kể với bạn lặn và người dẫn lặn ngay từ trên thuyền nếu hôm nay tai mình hơi khó, mũi hơi nghẹt, hay hôm trước vừa đau tai. Biết trước, cả nhóm sẽ xuống chậm hơn, để ý tín hiệu của bạn nhiều hơn, và không ai thấy phiền khi bạn ra hiệu dừng. Lặn biển là việc của cả nhóm, và một cái tai đau được nói ra sớm luôn dễ xử lý hơn một cái tai đau được giấu đi.
Hiểu lầm về tai và áp suất
Vài câu truyền miệng quanh chuyện đau tai khiến người mới làm sai.
| Câu hay nghe | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Đau tai một chút rồi sẽ quen | Đau là tín hiệu áp suất chưa được cân; cố chịu dễ dẫn tới tổn thương |
| Thổi thật mạnh cho tai thông nhanh | Dùng sức ép mạnh có thể tự gây tổn thương tai; mọi khoá học đều dạy làm nhẹ nhàng |
| Đeo nút tai sẽ không bị nước ép | Nút tai tạo túi khí kẹt, không cân bằng được, có thể gây hại hơn |
| Chỉ lặn sâu mới đau tai | Thay đổi áp suất lớn nhất là ở gần mặt nước; đáy hồ bơi cũng đủ làm tai ép |
| Người có tai yếu thì không bao giờ lặn được | Nhiều người cân bằng khó lúc đầu nhưng cải thiện dần với hướng dẫn; nếu khó kéo dài, hỏi bác sĩ tai mũi họng |
Hiểu được tai mình là bước đầu tiên của người lặn. Phần còn lại, cách cân bằng, nhịp xuống, cách nhận biết sớm, là những thứ khoá học có huấn luyện viên được chứng nhận sẽ dạy bằng tay chứ không bằng chữ.
Áp suất trong đời thường: bạn đã gặp nó nhiều lần
Chuyện áp suất ép lên khoảng khí không phải điều gì xa lạ chỉ có dưới biển. Bạn đã gặp nó trong đời thường, chỉ là ở mức nhẹ hơn nhiều:
- Máy bay hạ cánh: áp suất trong khoang tăng dần, tai ù lại cho tới khi bạn nuốt hay ngáp.
- Đi xe đổ đèo dài: không khí dưới thấp đặc hơn trên cao, tai cũng ù y như vậy.
- Thang máy toà nhà cao chạy nhanh: một số người thấy tai hơi ép khi xuống nhiều tầng liền.
- Chai nước nhựa rỗng đậy nắp trên đỉnh núi, mang xuống chân núi thì bị bóp mép lại: không khí bên ngoài ép vào chai.
- Gói bánh phồng căng khi lên cao: ngược lại, không khí bên trong nở ra vì bên ngoài loãng hơn.
Nhưng có một khác biệt lớn. Đổ hết một con đèo dài, áp suất quanh bạn chỉ đổi một phần nhỏ. Còn dưới nước, chỉ một quãng ngắn đã đủ làm áp suất tăng gấp đôi. Những gì tai trải qua trong cả chuyến bay hạ cánh, người lặn có thể gặp chỉ trong vài nhịp chân vịt. Đó là lý do cách cân bằng tai khi lặn phải chủ động hơn và được học kỹ hơn nhiều so với chuyện nuốt nước bọt trên máy bay.
Hiểu được điều này, bạn cũng hiểu vì sao người hướng dẫn luôn nhắc xuống chậm, dừng lại khi thấy ép, và không bao giờ vội. Chậm rãi cho tai thời gian theo kịp nước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lặn xuống đáy hồ bơi cũng thấy đau tai?
Vì sự thay đổi áp suất lớn nhất nằm ngay gần mặt nước. Chỉ cần xuống một đoạn ngắn, nước đã đè lên màng nhĩ đủ để thấy ép, trong khi khí trong tai giữa chưa kịp được cân bằng qua vòi nhĩ.
Đau tai khi lặn có nguy hiểm không?
Bản thân cảm giác ép là bình thường và là tín hiệu nên cân bằng. Nguy hiểm là khi cố xuống tiếp lúc đang đau, vì có thể làm tổn thương màng nhĩ hoặc tai trong. Đau không thông thì dừng, lên chậm rãi theo hướng dẫn và nghỉ.
Bị ù tai sau khi lặn nhiều giờ thì làm sao?
Ù tai kéo dài, nghe kém, đau, chảy dịch hay chóng mặt sau khi lặn là lý do để đi khám bác sĩ tai mũi họng sớm. Không lặn tiếp cho tới khi bác sĩ đồng ý. Nếu kèm triệu chứng nặng, hãy gọi 115.
Đang nghẹt mũi có dùng thuốc thông mũi rồi đi lặn được không?
Không nên tự làm vậy. Thuốc có thể hết tác dụng khi bạn đang ở dưới nước, lúc đó tai và xoang lại tắc. Khi đang cảm hay viêm xoang, cách an toàn là hoãn buổi lặn; muốn dùng thuốc gì, hãy hỏi bác sĩ.
Trẻ em có dễ đau tai khi xuống nước hơn người lớn không?
Vòi nhĩ của trẻ ngắn và hẹp hơn, trẻ cũng hay bị viêm mũi họng, nên nhiều bé dễ thấy ép tai. Với trẻ, ngắm biển bằng ống thở trên mặt nước là phù hợp; đau tai thì cho bé lên nghỉ và hỏi bác sĩ nếu không hết.
Có cách nào cân bằng tai mà không cần học không?
Nuốt và ngáp là cách tự nhiên mà ai cũng làm khi đi máy bay, nhưng khi lặn, áp suất đổi nhanh hơn nhiều. Các cách cân bằng chủ động nên học trực tiếp với huấn luyện viên, vì làm sai hoặc quá mạnh có thể tự gây hại cho tai.