ChieuSau.comChiều Sâu
Mực, sứa và động vật không xương sống

Hải miên (bọt biển) là gì: động vật không não, không ruột mà vẫn lọc nước cả rạn

Hải miên trông như tảng đá xốp nhưng là động vật: không não, không tim, không ruột, cả đời bơm nước qua thân để lọc thức ăn. Vì sao rạn san hô cần nó đến vậy?

Large barrel sponges and purple tube sponges rising from a reef slope, small fish drifting past their openings, wide underwater shot looking slightly upward, clear blue water

Hải miên, hay bọt biển, là động vật. Nó không có não, không tim, không ruột, không cơ quan nào cả, chỉ là một khối tế bào sắp xếp quanh vô số kênh dẫn nước, ngồi yên một chỗ suốt đời và bơm nước biển qua thân để lọc lấy những hạt thức ăn tí hon. Nếu hình dung một toà nhà toàn ống thông gió, nơi mỗi căn phòng đều có quạt nhỏ hút gió vào, bạn đã gần với cách một con hải miên hoạt động.

Đơn giản đến vậy, nhưng hải miên đã sống trên Trái Đất từ rất lâu, có mặt từ vùng nước nông tới biển sâu, lọc một lượng nước khổng lồ mỗi ngày và giữ cho rạn san hô vận hành. Một số còn chứa những chất mà y học đã dùng để làm thuốc.

Động vật mà không có cơ quan nào

Khi nghĩ tới động vật, ta hình dung có đầu, có miệng, có tim, có ruột. Hải miên không có những thứ đó. Thân nó là một thành tế bào dày, chi chít lỗ nhỏ ở mặt ngoài, bên trong là mạng lưới kênh và buồng. Ở một đầu, thường là phía trên, có một hay vài lỗ lớn để nước thoát ra.

Vậy tại sao lại xếp nó vào động vật? Vì tế bào hải miên giống tế bào động vật, nó ăn sinh vật khác thay vì tự quang hợp, sinh ra tinh trùng và trứng, và phôi của nó phát triển theo kiểu động vật. Các nhà sinh học xem hải miên là một trong những nhánh động vật xuất hiện sớm nhất, và nghiên cứu nó để hiểu những bước đầu tiên khi các tế bào đơn lẻ bắt đầu sống chung thành một cơ thể.

Hải miên có rất nhiều hình dạng: dạng thùng to đủ một người ngồi lọt, dạng ống như ống khói, dạng quạt, dạng lớp mỏng loang trên đá như sơn tràn, dạng cành nhiều nhánh. Màu sắc cũng phong phú, từ vàng chanh, cam, đỏ tới tím than. Nhiều người lặn lần đầu nhầm hải miên với san hô hay rong, vì nó ngồi yên và chẳng có cử động nào nhìn thấy được.

Cả cơ thể là một chiếc máy lọc nước

Lót trong các buồng của hải miên là những tế bào đặc biệt, mỗi tế bào có một sợi roi quất liên tục và một vòng cổ áo bằng những que mảnh. Hàng triệu sợi roi đồng loạt quất tạo ra dòng nước chảy vào qua lỗ nhỏ, đi qua các buồng, rồi thoát ra ở lỗ lớn. Vi khuẩn, tảo đơn bào và mẩu vụn hữu cơ mắc vào vòng cổ áo, được tế bào nuốt vào và tiêu hoá ngay bên trong.

Hình dung một con hải miên cỡ chiếc xô, ngày đêm bơm qua thân một lượng nước lớn gấp rất nhiều lần thể tích của chính nó. Trên một rạn san hô có hàng nghìn con hải miên, khối nước bao quanh rạn được lọc đi lọc lại liên tục, và đó là một trong những lý do giúp nước quanh rạn giữ được độ trong.

Các nhà khoa học còn phát hiện hải miên làm một việc quan trọng khác: chúng hấp thụ chất hữu cơ hoà tan trong nước, thứ mà đa số động vật khác không dùng được, rồi biến thành tế bào mới và thải ra dưới dạng vụn mà ốc, giun, cua có thể ăn. Như vậy hải miên trả lại cho rạn một nguồn thức ăn mà nếu không có chúng sẽ trôi mất. Một số loài còn đẩy chất bẩn ra khỏi thân bằng những đợt co bóp chậm rãi, được các nhà nghiên cứu ví như một cái hắt hơi kéo dài.

Hải miên so với miếng bọt rửa chén quen thuộc

Cái tên bọt biển dễ làm người ta nghĩ đến miếng bọt trong bếp. Đặt cạnh nhau sẽ thấy giống và khác ở đâu:

Điểm soHải miên sốngMiếng bọt rửa chén
Bản chấtMột con vật sống, có tế bào, ăn và sinh sảnVật liệu nhân tạo, thường là nhựa xốp
Lỗ xốpLà đường dẫn nước có chủ đích, có tế bào bơm nướcLà bọt khí giữ lại khi sản xuất
Khung đỡNhững que kim nhỏ bằng đá vôi hay thuỷ tinh, cùng sợi đàn hồiSợi nhựa
Thấm nướcMột số loài có khung sợi mềm thấm nước rất tốtThấm nước nhờ lỗ xốp
Khi bị cắt vụnNhiều loài mọc lại từ mảnh, thậm chí tế bào tự gom lạiVụn ra là hết

Trước khi có bọt nhựa, người ta từng dùng khung sợi của vài loài hải miên làm miếng tắm và lau chùi. Thứ ta gọi là bọt biển ngày nay thật ra mượn tên của một con vật.

Mảnh vụn tự gom lại thành con mới

Hải miên có khả năng tự tái tạo thuộc loại đáng nể nhất trong giới động vật. Một mảnh hải miên bị sóng đánh vỡ có thể bám xuống đá và mọc thành một con mới. Trong những thí nghiệm kinh điển, các nhà sinh học đã ép hải miên qua một tấm vải lưới mịn cho tế bào rời nhau ra, rồi thả vào nước. Sau một thời gian, các tế bào bò lại gần nhau, gom thành cụm, và tự sắp xếp lại thành một con hải miên nhỏ có kênh dẫn nước.

Nếu trộn tế bào của hai loài hải miên khác nhau, chúng thường tự tách ra và gom lại theo đúng loài của mình. Đó là một trong những bằng chứng sớm nhất cho thấy tế bào có khả năng nhận ra nhau, một điều mà sau này y học quan tâm khi nghiên cứu miễn dịch và cấy ghép.

Bên cạnh đó, hải miên sinh sản hữu tính bằng tinh trùng và trứng. Ở một số loài, cả con hải miên phun tinh trùng thành làn khói mờ toả lên từ lỗ thoát nước, một cảnh tượng mà người lặn đôi khi gặp đúng vào những đêm nhất định trong năm.

Hải miên thuỷ tinh ở biển sâu và đôi tôm trong giỏ hoa

Bộ xương làm bằng thuỷ tinh. Ở vùng nước sâu và lạnh có những loài hải miên mà khung đỡ được làm từ những que silic, chính là chất làm nên thuỷ tinh, đan với nhau thành một mạng lưới tinh xảo như đồ mỹ nghệ.

Giỏ hoa Venus. Một loài hải miên thuỷ tinh có thân hình ống thanh mảnh, mạng lưới như chiếc giỏ đan. Một đôi tôm nhỏ thường chui vào lúc còn bé, lớn lên trong đó và không còn chui ra được qua mắt lưới, sống cả đời trong chiếc lồng thuỷ tinh. Ở một vài nơi, hình ảnh ấy được dùng làm biểu tượng cho sự gắn bó vợ chồng.

Sợi quang tự nhiên. Những que silic dài của một số hải miên thuỷ tinh dẫn ánh sáng tương tự sợi quang học, lại dẻo dai hơn sợi thuỷ tinh nhân tạo. Các nhà khoa học vật liệu nghiên cứu chúng để tìm cách làm vật liệu bền hơn.

Tuổi thọ rất dài. Một số hải miên ở biển sâu được ước tính có thể sống hàng nghìn năm, dù cách tính tuổi vẫn còn được bàn luận. Nếu đúng, đó là một trong những động vật sống lâu nhất từng biết.

Hải miên đang gặp những đe doạ gì

Vì ngồi yên một chỗ và lớn rất chậm, hải miên chịu thiệt đầu tiên khi đáy biển bị xáo trộn. Ở biển sâu, có những vùng đáy được phủ dày bởi các quần thể hải miên lâu năm, tạo thành nơi trú cho cá và nhiều sinh vật khác. Lưới kéo đáy quét qua có thể phá huỷ những khu vườn như vậy chỉ trong một lần, trong khi để chúng mọc lại cần một thời gian rất dài, có khi vượt quá một đời người.

Ở vùng ven bờ, bùn đất từ các công trình xây dựng, từ đất trống bị mưa xói mòn đổ ra biển có thể làm nước đục, phủ lớp trầm tích lên thân hải miên và làm tắc các lỗ hút nước. Một con vật sống nhờ lọc nước mà nước lại toàn bùn thì phải tốn rất nhiều sức để tự làm sạch, có khi không theo kịp.

Nước biển nóng lên bất thường cũng được ghi nhận đi kèm những đợt hải miên bị bệnh và chết hàng loạt ở một số vùng. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu mối liên hệ chính xác. Cùng lúc, họ cũng tìm thấy những loài hải miên chịu đựng điều kiện thay đổi khá tốt, thậm chí phát triển mạnh hơn ở những rạn san hô đang suy yếu. Theo dõi hải miên vì thế giúp con người hiểu rạn san hô sẽ đổi khác ra sao trong những thập kỷ tới.

Hải miên trên rạn và cách ngắm không làm hại

Trên rạn san hô, hải miên là chỗ trú của vô số sinh vật nhỏ: tôm, cua, giun, sao biển giòn, cá bống. Một con hải miên thùng lớn có thể là cả một khu chung cư. Hải miên cũng là món ăn chính của đồi mồi, loài rùa biển có chiếc mỏ nhọn chuyên rỉa hải miên trong khe rạn, và của một số loài cá thiên thần.

Nhiều loài hải miên tự vệ bằng hoá chất vì chúng không thể chạy trốn. Chính những hoá chất này đã thu hút các nhà nghiên cứu dược: một số loại thuốc dùng trong y học có nguồn gốc từ những hợp chất đầu tiên tìm thấy trong hải miên. Điều đó cũng có nghĩa là một vài loài có thể gây kích ứng da nếu chạm vào.

Khi lặn ống thở hay lặn bình khí cùng người hướng dẫn, đừng chạm, đừng đứng hay tựa lên hải miên. Đừng thò tay hay que vào lỗ thoát nước để xem bên trong. Hải miên lớn chậm, một vết rách hay một cú chân vịt quạt mạnh có thể cần rất lâu mới lành. Cứ để nó tiếp tục làm công việc lặng lẽ của mình: ngồi yên và giữ cho nước quanh rạn trong sạch.

Câu hỏi thường gặp

Bọt biển là động vật hay thực vật?

Bọt biển, hay hải miên, là động vật. Nó không quang hợp, ăn vi khuẩn và hạt hữu cơ lọc từ nước biển, sinh sản bằng trứng và tinh trùng, và có tế bào đặc trưng của động vật. Nó chỉ không có não, tim, ruột hay cơ quan nào như phần lớn động vật khác.

Hải miên ăn bằng cách nào khi không có miệng?

Hải miên có những tế bào mang sợi roi lót trong các buồng nhỏ. Sợi roi quất liên tục tạo dòng nước chảy qua thân, vi khuẩn và hạt hữu cơ bị giữ lại rồi được chính các tế bào ấy nuốt và tiêu hoá. Nước sạch thoát ra qua lỗ lớn phía trên.

Hải miên có di chuyển được không?

Hải miên trưởng thành gần như đứng yên một chỗ suốt đời. Chỉ ấu trùng của chúng bơi được trong một thời gian ngắn trước khi bám xuống đáy. Một số loài hải miên nhỏ được ghi nhận có thể trườn đi cực kỳ chậm, nhưng đó là ngoại lệ.

Chạm vào hải miên có nguy hiểm không?

Nhiều loài hải miên vô hại, nhưng một số có que kim nhỏ hoặc hoá chất tự vệ gây ngứa, rát, kích ứng da. Chạm vào còn có thể làm hải miên bị rách, lâu lành. Khi lặn hay bơi qua rạn, giữ khoảng cách. Nếu bị kích ứng nặng, lên bờ và đến cơ sở y tế.

Vì sao hải miên quan trọng với rạn san hô?

Hải miên lọc một lượng nước rất lớn, giúp nước quanh rạn trong hơn. Chúng còn hấp thụ chất hữu cơ hoà tan mà động vật khác không dùng được, biến thành thức ăn cho ốc, cua, giun. Hải miên cũng là chỗ trú của nhiều sinh vật nhỏ và là thức ăn của đồi mồi.

Giỏ hoa Venus là gì?

Đó là một loài hải miên thuỷ tinh ở biển sâu có thân hình ống đan như chiếc giỏ. Một đôi tôm nhỏ thường chui vào khi còn bé, lớn lên và không ra được nữa, sống trọn đời trong đó. Vẻ đẹp tinh xảo của bộ khung thuỷ tinh khiến loài này được nhiều nhà khoa học vật liệu nghiên cứu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138