ChieuSau.comChiều Sâu
Mực, sứa và động vật không xương sống

Hải quỳ là động vật hay thực vật: bông hoa biết bắt mồi, biết đi và giữ lãnh thổ

Hải quỳ trông như bông hoa nhưng là động vật săn mồi bằng tế bào châm, bò được, đánh nhau giữ chỗ và nhận cá hề, cua ẩn sĩ làm bạn. Mục từ về bông hoa biết ăn thịt.

A deep red beadlet anemone in a rocky tide pool opening its tentacles as the tide returns, a tiny translucent shrimp nearby, close-up macro, soft morning light

Hải quỳ là động vật, không phải thực vật. Nó là họ hàng gần của sứa và san hô, một cái túi thân mềm cắm chân xuống đá, miệng mở lên trời, quanh miệng xoè một vòng xúc tu mang hàng triệu tế bào châm. Nhìn thì như bông cúc dưới nước, nhưng con cá nhỏ nào chạm nhầm vào cánh hoa ấy sẽ bị tê liệt và được đưa dần vào miệng.

Bông hoa này còn làm được những việc chẳng loài hoa nào làm được: bò chậm chạp tìm chỗ đứng mới, đánh nhau với hàng xóm để giữ lãnh thổ, tự nhân đôi bằng cách xé thân, và kết bạn với cá hề, với cua. Mục từ dưới đây đi qua từng câu hỏi người ta hay đặt ra khi lần đầu thấy một bông hải quỳ.

Vì sao trông giống hoa mà lại là động vật?

Hình dáng hoa là sự trùng hợp của cách sống. Hải quỳ là một polyp, tức một cơ thể hình ống ngồi yên một chỗ, giống hệt một con sứa lật ngửa và cắm xuống đáy. Phần đáy là một đĩa bám dính chặt vào đá. Phía trên là thân ống chứa một khoang ruột duy nhất. Trên cùng là đĩa miệng, miệng nằm ở giữa, xung quanh là xúc tu xếp thành một hay nhiều vòng. Vì cả cơ thể đối xứng toả tròn quanh miệng, nó trông như một bông hoa.

Nhưng mọi thứ bên trong đều là của động vật. Hải quỳ có cơ để co thân lại khi bị chạm, có mạng lưới thần kinh để phối hợp xúc tu, có ruột để tiêu hoá con mồi, và sinh sản bằng trứng và tinh trùng. Nó không quang hợp như cây, không có rễ hay lá. Thức ăn của nó là cá nhỏ, tôm tép, sinh vật phù du và những gì sóng mang tới.

Một điểm làm nhiều người bối rối: một số loài hải quỳ có màu xanh lục, hồng, tím rất rực rỡ, và còn sống nhờ một phần vào ánh nắng. Đó là vì trong mô của chúng có những tảo đơn bào sống cộng sinh. Tảo quang hợp, chia một phần đường cho hải quỳ, còn hải quỳ cho tảo chỗ ở an toàn và nguyên liệu. Hải quỳ vẫn là động vật, nó chỉ có một khu vườn tí hon trong người.

Hải quỳ, san hô và sứa khác nhau ra sao?

Ba con vật này là anh em trong cùng một nhóm, đều có tế bào châm và cơ thể đối xứng toả tròn. Điều khác biệt nằm ở cách sống:

Con vậtHình dạng chínhCó bộ xương cứng khôngSống thế nào
Hải quỳPolyp đơn độc, to, mềmKhôngBám đá hoặc cắm xuống cát, bò được chậm chạp
San hô cứngRất nhiều polyp nhỏ nối với nhau thành tập đoànCó, tiết ra khung đá vôiCố định, cùng nhau xây nên rạn qua thời gian dài
SứaHình chiếc ô trôi nổiKhôngTrôi theo dòng nước, bơi bằng cách bóp ô
San hô mềmTập đoàn polyp, thân dẻo như cao suChỉ có những mảnh vụn đá vôi nhỏ trong môCố định, đung đưa theo dòng nước

Nếu cần một hình ảnh dễ nhớ: hải quỳ là một polyp to sống một mình, san hô là cả một khu tập thể polyp nhỏ xây nhà bằng đá vôi, còn sứa là phiên bản polyp đã lật ngược lên và học cách trôi.

Hải quỳ có đi được không, và có đánh nhau không?

Có, dù rất chậm. Nhiều loài hải quỳ có thể co giãn đĩa bám để trườn từng chút một trên đá, chậm đến mức phải quay phim tua nhanh mới thấy rõ. Khi chỗ đứng quá tối, quá nhiều cát vùi, hay bị hàng xóm lấn, chúng dời đi. Có loài còn nhả hẳn khỏi đá, cuộn tròn để dòng nước cuốn sang chỗ khác, và một vài loài ở biển lạnh có thể bơi giật cục để thoát kẻ săn.

Chuyện đánh nhau của hải quỳ là một trong những cảnh lạ nhất ở bãi triều. Ở một số loài, quanh thân phía dưới vòng xúc tu có những nốt tròn chứa đầy tế bào châm đặc biệt. Khi hai con hải quỳ không cùng một dòng họ chạm vào nhau, chúng phình những nốt ấy lên, vươn sang và ấn vào đối phương, để lại những vết tổn thương. Con thua co lại hoặc dời đi.

Với những loài tự nhân bản bằng cách tách thân, cả một mảng đá có thể phủ đầy hàng trăm con giống hệt nhau về di truyền. Khi hai đội nhân bản như thế gặp nhau, giữa chúng thường hình thành một dải đá trống, như một vùng đệm không ai chiếm, mà người đi bãi triều có thể nhìn thấy bằng mắt thường lúc nước ròng.

Khi thuỷ triều rút, hải quỳ làm gì?

Ở những bãi đá có thuỷ triều lên xuống, có loài hải quỳ phải sống cảnh nửa ngày ngập nước, nửa ngày phơi ra không khí. Khi nước rút, chúng rút hết xúc tu vào trong, co thân lại thành những cục thạch tròn bóng, màu đỏ sẫm, xanh rêu hay nâu, trông như những viên kẹo dẻo ai đánh rơi trên đá. Bên trong cục thạch ấy là một bụng nước biển được giữ lại để cơ thể không bị khô.

Có loài còn đính lên thân những mảnh vỏ sò, sỏi nhỏ, mảnh vụn, như khoác một chiếc áo che nắng, vừa giảm mất nước vừa giúp lẫn vào nền đá. Người đi bãi triều lúc nước ròng nếu không để ý sẽ tưởng đó chỉ là những cục sỏi dính bùn.

Khi nước lên lại, phép màu diễn ra ngược chiều: cục thạch nở ra, đĩa miệng mở, những vòng xúc tu dần duỗi ra như hoa nở trong phim tua nhanh, và bông hải quỳ lại sẵn sàng bắt mồi. Vì thế, nếu thấy một cục hải quỳ co tròn trên đá lúc nước rút, đừng ấn tay vào cho nó phụt nước ra. Bạn đang làm nó mất đi lượng nước mà nó cần để sống qua mấy giờ nắng gió, cho tới khi biển quay về.

Hải quỳ bắt mồi ra sao khi không có mắt, không có tay?

Trong một vũng nước đá lúc triều vừa lên, một bông hải quỳ đỏ sẫm đã xoè hết xúc tu. Một con tôm nhỏ trong suốt bơi lạc vào giữa vòng tua. Chỉ một cái chạm, con tôm giật nảy rồi đứng im. Những xúc tu gần đó từ từ cuộn lại, chuyền con tôm vào giữa, và miệng hải quỳ mở ra đón lấy như một chiếc túi được thắt dây. Đứa trẻ ngồi xổm trên đá bên cạnh mẹ, mắt không rời, hai tay vẫn để yên trên đầu gối.

Hải quỳ không cần mắt hay tay để bắt mồi, vì cả vòng xúc tu là một tấm lưới tự động. Mỗi tế bào châm phản ứng với cái chạm kèm tín hiệu hoá học của con mồi, bắn sợi kim mang nọc làm con mồi tê liệt. Sau đó xúc tu phối hợp đưa mồi về miệng. Thức ăn được tiêu hoá trong khoang ruột duy nhất, và những gì không tiêu được lại được nhả ra qua chính cái miệng ấy, vì hải quỳ không có hậu môn.

Con mồi lớn có thể khiến hải quỳ phình to bụng hàng giờ liền. Ngược lại, những loài có tảo cộng sinh có thể chịu đói khá lâu, sống nhờ phần đường mà tảo chia cho. Một bông hải quỳ vì thế vừa là thợ săn vừa là người làm vườn, tuỳ ngày có mồi hay không.

Những người bạn khác của hải quỳ

Cá hề ở nhờ cũng trả công. Mối quan hệ nổi tiếng nhất của hải quỳ là với cá hề. Ở chiều ngược lại ít người để ý, hải quỳ cũng được lợi: cá hề đuổi những loài cá chuyên gặm xúc tu, quạt nước làm thoáng giữa các tua, và chất thải của cá thành phân bón cho tảo cộng sinh. Các nghiên cứu cho thấy hải quỳ có cá hề ở cùng thường khoẻ và lớn tốt hơn.

Cua ẩn sĩ cõng hải quỳ. Một số loài cua ẩn sĩ gắn hải quỳ lên vỏ ốc chúng đang ở. Hải quỳ đứng trên mái nhà di động, có thêm cơ hội nhặt vụn thức ăn khi cua ăn; cua thì có một tấm khiên tế bào châm. Khi cua đổi sang vỏ lớn hơn, có con còn cẩn thận gỡ hải quỳ mang theo sang nhà mới.

Cua cầm hải quỳ như găng tay. Có một loài cua rất nhỏ ở vùng biển ấm luôn cầm trong hai càng hai bông hải quỳ tí hon, vẫy chúng về phía kẻ đe doạ như những quả cầu cổ vũ có gai châm, và dùng chúng để gom thức ăn.

Tôm và cá nhỏ trú ẩn. Nhiều loài tôm nhỏ trong suốt sống giữa các xúc tu hải quỳ, chỉ lộ ra vài đốm màu. Người chụp ảnh dưới nước thường phải nhìn rất lâu mới thấy chúng.

Kẻ săn hải quỳ. Hải quỳ không phải vô địch. Một số loài sên biển ăn hải quỳ và còn giữ lại tế bào châm chưa bắn trong lưng mình để tự vệ, một kiểu mượn vũ khí của chính con mồi.

Hải quỳ có độc không, và ngắm thế nào cho đúng?

Mọi hải quỳ đều có tế bào châm, nhưng phần lớn loài không đủ mạnh để xuyên qua lớp da dày ở lòng bàn tay người, nên chạm vào chỉ thấy dính dính. Tuy nhiên có một số loài ở vùng biển ấm đốt rất đau, gây phồng rộp, và vùng da mỏng như mặt trong cánh tay, mặt hay môi thì nhạy cảm hơn nhiều. Vì không thể đoán loài bằng mắt, cách an toàn là không chạm vào hải quỳ.

Không chạm còn vì lý do khác: hải quỳ co rút mỗi khi bị đụng, tốn năng lượng và có thể bị tổn thương. Cá hề sống trong hải quỳ sẽ bị đuổi khỏi chỗ trốn, phải đối mặt với kẻ săn. Khi lặn ống thở ở rạn, giữ khoảng cách, nổi trên mặt nước, đừng để chân vịt quạt cát lên vùi hải quỳ. Nếu lỡ bị đốt và thấy đau rát dữ dội, phồng rộp hay khó thở, lên bờ và đến cơ sở y tế; nặng thì gọi 115.

Một chi tiết cuối khiến hải quỳ thêm đáng kính: trong điều kiện ổn định, một số loài có thể sống rất lâu. Có những cá thể được nuôi trong bể ở các viện nghiên cứu suốt nhiều chục năm mà vẫn khoẻ mạnh. Bông hoa bạn thấy trên rạn hôm nay có thể đã ở đó từ trước khi bạn ra đời.

Câu hỏi thường gặp

Hải quỳ là động vật hay thực vật?

Hải quỳ là động vật, thuộc nhóm có tế bào châm cùng với sứa và san hô. Nó có cơ, có mạng lưới thần kinh, có ruột và ăn thịt cá nhỏ, tôm tép, sinh vật phù du. Một số loài có tảo cộng sinh trong mô nên trông xanh và dùng thêm năng lượng mặt trời.

Chạm vào hải quỳ có sao không?

Phần lớn hải quỳ chỉ gây cảm giác dính nhẹ ở lòng bàn tay, nhưng một số loài đốt rất đau và vùng da mỏng thì nhạy hơn nhiều. Chạm vào còn làm hải quỳ co rút và tổn thương. Vì vậy cách tốt nhất là chỉ ngắm, không chạm.

Vì sao cá hề không bị hải quỳ đốt?

Cá hề có một lớp nhớt trên da giúp tế bào châm của hải quỳ không phóng vào nó. Khi mới chuyển đến một bông hải quỳ, cá hề thường chạm nhẹ từ từ để làm quen. Cơ chế chính xác của lớp nhớt này vẫn là đề tài được các nhà sinh học nghiên cứu.

Hải quỳ sinh sản như thế nào?

Hải quỳ có thể sinh sản hữu tính bằng cách phóng trứng và tinh trùng vào nước, ấu trùng trôi nổi rồi bám xuống đáy. Nhiều loài còn nhân bản bằng cách tự tách đôi thân, hoặc để lại những mẩu nhỏ ở đế khi bò đi, mỗi mẩu mọc thành một con mới.

Hải quỳ sống được bao lâu?

Tuổi thọ khác nhau nhiều theo loài. Trong điều kiện ổn định, một số loài có thể sống rất lâu, có cá thể nuôi trong bể ở viện nghiên cứu sống nhiều chục năm. Ngoài tự nhiên, việc xác định tuổi chính xác khó hơn nhiều vì hải quỳ không có xương hay vỏ để đếm vòng.

Có nên mang hải quỳ về nuôi trong bể cá không?

Hải quỳ khai thác từ rạn tự nhiên rất dễ chết khi vận chuyển và nuôi không đúng cách, đồng thời làm rạn mất đi một mắt xích, nhất là chỗ trú của cá hề. Ngắm hải quỳ ngay trên rạn, hoặc ở các thuỷ cung có điều kiện chăm sóc phù hợp, là lựa chọn tốt hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138