Học lặn bình khí giống học lái xe hơn là học bơi: có phần lý thuyết để hiểu luật và nguyên lý, có phần tập trong sân kín để thao tác thành phản xạ, rồi mới ra đường thật với thầy ngồi bên cạnh. Ở đây sân kín là hồ bơi hay một vùng nước nông, lặng; đường thật là biển; và người ngồi bên cạnh là huấn luyện viên được chứng nhận.
Khoá nhập môn kết thúc bằng một tấm chứng chỉ cho phép bạn lặn cùng bạn lặn ở những điều kiện tương ứng với mức đã học. Mục từ này đi qua từng chặng của khoá học, những gì người mới hay lo, và cách nhận ra một nơi dạy lặn đáng tin. Nó không thay cho khoá học, nó chỉ giúp bạn bước vào khoá học với đôi mắt mở.
Ba chặng của một khoá nhập môn
Các tổ chức đào tạo lặn lớn trên thế giới có tên gọi khác nhau, nhưng khoá nhập môn nào cũng đi theo trình tự gần giống nhau.
- Lý thuyết. Học về áp suất và cơ thể, về thiết bị, về cách lên kế hoạch cho một lần lặn, về tín hiệu tay và nguyên tắc đi cùng bạn lặn. Phần này có thể học trên lớp hoặc tự học tài liệu rồi ôn với huấn luyện viên, cuối chặng thường có bài kiểm tra.
- Tập ở nước tĩnh. Trong hồ bơi hoặc vùng nước nông, lặng sóng, bạn lần đầu thở bằng bộ điều áp, tập lắp thiết bị, tập giữ thăng bằng, tập các kỹ năng cơ bản nhiều lần cho tới khi tay chân tự làm mà không phải nghĩ.
- Lặn ngoài biển. Một số buổi lặn ở vùng nước mở, có huấn luyện viên đi cùng, làm lại các kỹ năng đã tập trong điều kiện thật: có sóng, có dòng chảy nhẹ, có cá bơi ngang làm bạn quên mất mình đang tập.
- Hoàn tất và cấp chứng chỉ. Khi huấn luyện viên đánh giá bạn đã làm được những gì khoá học yêu cầu, bạn nhận chứng chỉ. Nếu chưa đạt một phần, bạn tập thêm chứ không bị cho qua.
Vì sao không học thẳng ngoài biển cho nhanh? Vì ở hồ bơi, khi lỡ làm sai một thao tác, bạn chỉ cần đứng dậy. Ngoài biển thì không. Những kỹ năng phải thành phản xạ ở nơi an toàn trước, rồi mới mang ra nơi có nhiều thứ làm phân tâm.
Lần đầu thở dưới nước
Hồ bơi buổi sáng còn vắng. Bạn quỳ ở chỗ nước đứng, ngậm bộ điều áp, huấn luyện viên ra hiệu cúi mặt xuống. Hơi đầu tiên bạn hít rất mạnh, như sợ khí không ra. Khí ra thật, mát và hơi khô. Hơi thứ hai chậm hơn. Đến hơi thứ năm, bạn nghe rõ tiếng bọt khí của chính mình ục ục bay lên, và nhận ra mình đang thở, dưới nước, như thể đó là chuyện bình thường nhất trên đời.
Gần như ai cũng nhớ khoảnh khắc ấy. Phần lớn người mới lo nhất ở đúng chỗ này: liệu mình có thở được không, có hoảng không. Thật ra bộ điều áp cấp khí khi bạn hít vào, không cần bạn làm gì đặc biệt. Cái khó là phá thói quen cả đời rằng mặt ở dưới nước thì phải nín thở.
Huấn luyện viên sẽ nhắc đi nhắc lại một nguyên tắc nền tảng: khi lặn bình khí, thở liên tục, không nín thở. Lý do nằm trong vật lý của khí nén, phần lý thuyết sẽ giải thích kỹ. Ở chặng này, việc của bạn chỉ là thở chậm, sâu, đều, và để cơ thể tin rằng nó an toàn.
Những kỹ năng khoá học sẽ tập
Lắp và kiểm tra thiết bị. Ghép bình, bộ điều áp, áo điều chỉnh sức nổi, rồi kiểm tra cùng bạn lặn trước mỗi lần xuống nước. Thói quen kiểm tra chéo này theo người lặn suốt đời.
Giữ thăng bằng lơ lửng. Không chìm xuống đáy, không trồi lên mặt, mà treo giữa nước như phi hành gia trong không gian. Đây là kỹ năng khó nhất với người mới và cũng là kỹ năng bảo vệ rạn san hô nhiều nhất.
Xử lý mặt nạ và bộ điều áp. Tập những thao tác cơ bản với mặt nạ và bộ điều áp trong nước tĩnh, dưới mắt huấn luyện viên, cho tới khi bình tĩnh mà làm được. Chi tiết từng thao tác được dạy trực tiếp trong khoá học.
Tín hiệu tay và đi cùng bạn lặn. Dưới nước không nói chuyện được, nên mọi trao đổi là ký hiệu tay: ổn chứ, có chuyện, lên, xem kìa. Bạn cũng học cách luôn biết bạn lặn của mình đang ở đâu.
Lên kế hoạch và theo dõi. Học cách đọc đồng hồ áp suất để biết khí còn bao nhiêu, cách dùng thiết bị theo dõi thời gian và độ sâu theo đúng giới hạn khoá học, và cách lên mặt nước chậm rãi đúng như được dạy.
Ứng phó khi có vấn đề. Khoá học dạy các tình huống cơ bản có thể gặp và cách xử lý theo quy trình, tập nhiều lần với huấn luyện viên. Đây là phần không ai học được qua sách hay video.
Dấu hiệu của một nơi dạy lặn đáng tin
Ở những vùng biển đẹp, có nhiều nơi dạy lặn. Không nêu tên nơi nào, nhưng có vài dấu hiệu chung giúp bạn nhận ra nơi tử tế.
| Nên tìm | Nên dè chừng |
|---|---|
| Huấn luyện viên có chứng nhận còn hiệu lực, sẵn lòng cho bạn xem | Không trả lời rõ ai dạy, dạy theo chương trình của tổ chức nào |
| Hỏi kỹ sức khoẻ, có bảng câu hỏi, khuyên bạn đi khám nếu cần | Bỏ qua câu hỏi sức khoẻ, bảo "không sao đâu, ai cũng lặn được" |
| Mỗi huấn luyện viên kèm số học viên ít | Một người dẫn cả đoàn đông người mới |
| Thiết bị sạch sẽ, được kiểm tra, có thiết bị dự phòng | Thiết bị cũ nát, rò rỉ, mặt nạ mờ, không ai kiểm tra trước khi xuống |
| Có bình oxy cấp cứu, có phương án liên lạc và đưa người vào bờ | Không ai nói được nếu có chuyện thì làm gì |
| Cho phép tập thêm, hoãn buổi lặn khi thời tiết xấu | Hứa cấp chứng chỉ thật nhanh, lặn bằng mọi giá dù sóng to |
Một câu hỏi đơn giản thường cho biết nhiều điều: "Nếu em chưa làm được kỹ năng này thì sao?". Nơi tử tế sẽ trả lời rằng bạn tập thêm cho tới khi làm được. Nơi chạy theo số lượng sẽ trả lời rằng không sao, rồi cũng qua.
Những nỗi lo của người mới và điều thật sự xảy ra
Nỗi lo phổ biến nhất là sợ hoảng loạn. Trên thực tế, khoá học được thiết kế để bạn đi từng bước nhỏ, mỗi bước chỉ mới hơn bước trước một chút. Người hay lo thường lại là học viên cẩn thận, vì họ chịu nghe. Hãy nói thật với huấn luyện viên nếu bạn sợ nước sâu, sợ không gian kín hay từng có trải nghiệm xấu dưới nước. Biết trước, họ sẽ dẫn bạn chậm hơn.
Nỗi lo thứ hai là đau tai. Gần như ai cũng cảm thấy tai bị ép khi xuống nước, và khoá học dạy cách cân bằng áp suất trong tai từ những buổi đầu. Đau tai là tín hiệu để dừng lại, không phải để cố chịu.
Nỗi lo thứ ba là cá mập. Ở những vùng nước người mới học lặn, gặp cá mập đã hiếm, mà gặp thì phần lớn là những loài nhút nhát bơi đi ngay. Thứ người mới hay gặp rắc rối hơn là cháy nắng, say sóng trên thuyền và quên uống nước. Những điều nhỏ ấy làm hỏng buổi lặn nhiều hơn mọi sinh vật dưới biển cộng lại.
Trước khi đăng ký, chuẩn bị gì
Đầu tiên là sức khoẻ. Nếu bạn có bệnh tim mạch, hen, động kinh, tiểu đường, bệnh tai mũi họng, đang mang thai, vừa phẫu thuật hay đang dùng thuốc thường xuyên, hãy hỏi bác sĩ trước khi đăng ký. Nhiều nơi sẽ yêu cầu giấy xác nhận của bác sĩ, và đó là dấu hiệu tốt chứ không phải phiền phức.
Thứ hai là kỹ năng bơi. Hầu hết khoá học yêu cầu bơi được một quãng và nổi được trên mặt nước một lúc mà không cần bám vào gì. Nếu chưa vững, học bơi trước sẽ làm cả khoá lặn nhẹ nhàng hơn nhiều.
Thứ ba là thời gian. Đừng ép khoá học vào hai ngày cuối của kỳ nghỉ, sát giờ lên máy bay. Người lặn bình khí cần có một khoảng nghỉ trước khi đi máy bay, và trung tâm sẽ dặn bạn cụ thể. Cho mình đủ ngày, thêm một ngày dự phòng khi thời tiết xấu, để không bao giờ phải chọn giữa an toàn và lịch trình.
Và cuối cùng là tâm thế. Khoá học nhập môn không biến bạn thành người lặn thành thạo ngay, nó cấp cho bạn tấm vé để tiếp tục học qua từng lần lặn có bạn lặn đi cùng.
Vì sao không có đường tắt
Người ta hay hỏi: thở bằng bình thì có gì mà phải học mấy ngày? Câu trả lời nằm ở chỗ nước nặng hơn không khí rất nhiều. Xuống càng sâu, khối nước phía trên đè lên người bạn càng lớn, và mọi khoảng trống chứa khí trong cơ thể, từ tai giữa, xoang mũi đến phổi, đều chịu sức ép đó. Bộ điều áp đưa cho bạn khí ở đúng áp suất xung quanh, nên khi bạn đổi độ sâu, thể tích khí trong phổi cũng đổi theo.
Hình dung một quả bóng bay buộc vào cổ tay rồi kéo xuống nước: càng xuống nó càng xẹp, kéo lên thì nó phồng ra lại. Phổi người lặn chịu đúng quy luật ấy. Đó là lý do nguyên tắc thở liên tục, không nín thở được nhắc từ buổi đầu, và lý do việc lên mặt nước phải chậm rãi đúng như khoá học dạy.
Áp suất còn làm khí tan vào máu và các mô nhiều hơn bình thường, giống như khí được nén vào chai nước ngọt. Lượng khí tan ấy cần thời gian để thoát ra từ từ. Các giới hạn về thời gian và độ sâu mà khoá học dạy đều xuất phát từ hiểu biết này, được tính toán và thử thách qua nhiều thế hệ người lặn. Không ai tự suy ra được chúng bằng cảm giác, nên mới cần thầy, cần giáo trình và cần chứng chỉ.
Câu hỏi thường gặp
Học lặn bình khí mất bao lâu?
Khoá nhập môn thường gói trong vài ngày, tuỳ chương trình của tổ chức đào tạo, tuỳ thời tiết và tuỳ tốc độ của từng người. Nơi tử tế cho bạn tập thêm khi cần chứ không ép cho xong. Nên dành thêm ngày dự phòng phòng khi biển động.
Có cần biết bơi giỏi mới học lặn bình khí được không?
Không cần bơi giỏi như vận động viên, nhưng hầu hết khoá học yêu cầu bơi được một quãng và tự nổi được trên mặt nước. Kỹ năng ấy giúp bạn bình tĩnh khi ở mặt nước, lúc chờ thuyền hay lúc sóng lên.
Người lớn tuổi có học lặn bình khí được không?
Tuổi tác tự nó không phải rào cản, điều quyết định là sức khoẻ. Người lớn tuổi nên khám và hỏi bác sĩ trước, nhất là về tim mạch, huyết áp và phổi, rồi báo rõ tình trạng của mình với huấn luyện viên để được dẫn phù hợp.
Nếu đang học mà thấy sợ thì có dừng được không?
Được, và nên dừng. Một khoá học tử tế luôn cho phép học viên ra tín hiệu dừng, lên mặt nước nghỉ, nói chuyện với huấn luyện viên rồi thử lại khi sẵn sàng. Cố ép mình khi đang sợ chỉ làm buổi lặn kém an toàn hơn.
Học xong khoá nhập môn đã tự đi lặn được chưa?
Bạn được lặn cùng bạn lặn trong giới hạn của chứng chỉ nhập môn, theo hướng dẫn của trung tâm nơi lặn. Không lặn một mình, và nên lặn thường xuyên sau khoá học để kỹ năng không mai một. Muốn đi xa hơn thì học tiếp khoá nâng cao.
Nên học ở hồ bơi trong thành phố hay học thẳng ở biển?
Cả hai cách đều có. Học lý thuyết và tập nước tĩnh ở thành phố giúp bạn thong thả, ra biển chỉ còn phần lặn thực hành. Học trọn ở biển thì liền mạch hơn. Điều quan trọng là người dạy được chứng nhận và chương trình đủ các chặng.