ChieuSau.comChiều Sâu
Biển và đảo Việt Nam

Nghề biển truyền thống ở làng chài Việt: thuyền thúng, lưới rùng, đọc con nước

Thuyền thúng, lưới rùng, câu mực đèn, đồng muối: nghề biển truyền thống của người Việt dựa trên hiểu biết tinh tế về gió mùa, thuỷ triều và tập tính của cá.

Several round woven bamboo basket boats floating near a sandy shore at dawn, fishermen pulling a long net toward the beach from both ends, soft pink sky, wide shot from the sand

Nghề biển truyền thống của người Việt là một kho hiểu biết về biển được tích luỹ qua nhiều thế hệ: chiếc thuyền thúng tròn để vượt sóng ven bờ, tấm lưới rùng kéo từ bãi cát, ngọn đèn câu mực trong đêm, những ô ruộng phơi nước biển thành muối. Mỗi nghề dựa trên một điều mà khoa học ngày nay đã giải thích được: thuỷ triều theo Mặt Trăng, gió mùa theo mùa, mực bị ánh sáng hấp dẫn, nắng gió làm nước bay hơi.

Hình dung người làng chài như những nhà hải dương học không có phòng thí nghiệm: họ không đo đạc bằng máy, nhưng biết khi nào nước lên cao nhất trong tháng, gió nào mang theo luồng cá, mây nào báo trước giông. Mục từ này đi qua vài nghề quen thuộc, giải thích cái lý khoa học phía sau, và nói vì sao những hiểu biết ấy vẫn đáng giữ.

Thuyền thúng: chiếc thuyền tròn sinh ra cho sóng ven bờ

Nhìn lần đầu, thuyền thúng giống một chiếc rổ tre khổng lồ thả xuống nước. Thân thúng đan bằng nan tre, xưa kia được trét kín bằng những hỗn hợp chống thấm làm từ nhựa cây, dầu rái và các vật liệu sẵn có trong làng. Không mũi, không lái, thuyền tròn xoay được tại chỗ, người chèo khua một mái chèo theo đường uốn lượn để đẩy thúng đi.

Hình dáng ấy không phải ngẫu nhiên. Ở dải bờ miền Trung, sóng đổ vào bãi cát dốc rất mạnh, tàu lớn không vào sát được. Thúng nhẹ, nổi cao, đáy tròn nên dễ cưỡi lên ngọn sóng thay vì đâm vào nó, và một hai người có thể khiêng lên bãi. Vì vậy thúng thường là cầu nối giữa bờ và những con tàu đánh cá neo phía ngoài, hoặc tự mình ra đánh bắt ở vùng nước gần bờ.

Ngày nay nhiều nơi đã chuyển sang thúng phủ vật liệu mới bền hơn, nhưng hình dáng tròn vẫn giữ nguyên. Cảnh hàng chục chiếc thúng nằm úp trên bãi cát lúc sáng sớm đã thành một nét quen thuộc của làng biển miền Trung, và những cuộc đua thúng trong các lễ hội làng chài là dịp người trẻ học cách điều khiển chiếc thuyền khó tính này.

Một buổi kéo lưới rùng

Trời chưa sáng hẳn. Một chiếc thúng đã đưa đầu lưới ra xa, thả thành một vòng cung lớn rồi quay vào bờ. Trên bãi, hai nhóm người đứng cách nhau một quãng dài, mỗi nhóm nắm một đầu dây. Họ bắt đầu kéo, từng bước lùi lên cát, nhịp nhàng như một điệu hò không lời. Vòng lưới khép dần. Khi túi lưới chạm vạch sóng, những con cá nhỏ lấp lánh nhảy lên, cả bãi xôn xao, trẻ con đứng xem ở xa phía sau người lớn.

Lưới rùng là kiểu lưới kéo từ bờ: một tấm lưới dài được thả vòng ra vùng nước nông rồi kéo hai đầu vào bãi, gom cá trong vòng lưới lên cát. Nghề này cần nhiều người, cần bãi cát thoải không đá ngầm, và cần đọc đúng lúc cá vào gần bờ. Nó cũng là một hoạt động mang tính cộng đồng, cả xóm cùng kéo, cùng chia phần.

Như mọi nghề đánh bắt, lưới rùng cũng cần chừng mực. Lưới có mắt quá nhỏ, kéo quá thường xuyên ở vùng nước có nhiều cá con sẽ làm cạn nguồn lợi ven bờ. Nhiều địa phương có quy định về kích thước mắt lưới và vùng được kéo để giữ cân bằng.

Mỗi nghề dựa vào một quy luật của biển

Đằng sau mỗi nghề truyền thống là một hiện tượng tự nhiên mà người làng chài đã quan sát và tận dụng từ lâu. Bảng dưới đây đặt chúng cạnh nhau.

NghềLàm ở đâuDựa vào điều gì của biểnKhoa học giải thích
Kéo lưới rùngbãi cát thoải ven bờlúc cá nhỏ vào gần bờ kiếm ăncá con tìm đến vùng nước nông nhiều thức ăn, ít cá lớn săn
Câu mực đêm có đènvùng nước gần bờ và xa bờmực kéo tới chỗ có ánh sángánh đèn thu hút sinh vật phù du và cá nhỏ, mực tới săn mồi quanh đó
Đặt đăng, đáy ở cửa sôngcửa sông, đầm phá, lạch triềudòng nước theo thuỷ triều lên xuốngthuỷ triều tạo dòng chảy đều đặn mang cá tôm qua lưới
Bắt ốc, cào nghêu trên bãibãi triều, bãi bùn cátlúc nước ròng cạn nhất trong thángnhững ngày triều cường quanh rằm và mùng một, nước rút xa nhất
Làm muốiruộng ven biển nhiều nắng giómùa khô, nắng gắt và gió đềunước bay hơi để lại muối kết tinh

Đọc bảng, bạn thấy người đi biển xưa đã nắm được những quy luật mà sách giáo khoa ngày nay dạy lại: Mặt Trăng điều khiển con nước, ánh sáng kéo sinh vật, nắng gió làm nước bay hơi.

Đọc con nước theo trăng

Người làng chài gọi những ngày nước lên cao và rút xa nhất trong tháng là nước rong, những ngày nước lên xuống ít là nước kém. Họ biết nước rong rơi vào khoảng quanh ngày rằm và ngày mùng một âm lịch, còn nước kém rơi vào khoảng giữa hai mốc ấy. Lịch âm vì vậy là cuốn lịch thuỷ triều tiện tay nhất của người đi biển.

Khoa học giải thích điều này bằng lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời. Vào ngày trăng tròn và ngày không trăng, Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất gần như thẳng hàng, lực kéo của hai thiên thể cộng lại nên nước dâng cao hơn và rút sâu hơn. Vào những ngày trăng nửa vành, hai lực kéo theo hai hướng vuông góc, phần nào triệt tiêu nhau nên con nước yếu đi.

Ở vịnh Bắc Bộ, phần lớn các ngày trong tháng chỉ có một lần nước lên và một lần nước xuống, trong khi nhiều nơi khác dọc bờ lại có hai lần. Ngư dân mỗi vùng vì vậy có cách tính giờ nước riêng, truyền miệng từ đời này sang đời khác, khớp với những gì các trạm đo thuỷ triều sau này ghi lại.

Hiểu con nước còn là chuyện an toàn. Người ra bãi triều bắt ốc, cào nghêu biết rằng nước rong rút xa nhưng cũng dâng lại nhanh và cao; ai mải làm mà quên giờ có thể bị nước bao vây trên một doi cát xa bờ. Với người đi chơi biển, bài học ấy vẫn nguyên giá trị: trước khi ra bãi triều, hỏi người địa phương về giờ nước, và quay vào sớm.

Gió mùa và những cái tên của gió

Gió bấc. Cái tên người miền Bắc và miền Trung gọi gió mùa đông bắc thổi về trong những tháng lạnh. Gió bấc làm biển động, sóng lớn, nước lạnh, thuyền nhỏ thường phải nằm bờ nhiều ngày.

Gió nồm. Gió thường thổi từ hướng đông nam, từ biển vào, mang hơi ẩm, thường làm trời dịu và biển êm hơn. Mùa gió nồm là mùa ra khơi thuận lợi ở nhiều làng chài.

Gió chướng. Ở Nam Bộ, người ta gọi gió thổi từ biển vào trong mùa khô là gió chướng. Gió chướng đẩy nước mặn vào sâu trong các cửa sông, nên người làm nghề cả trên biển lẫn trên đồng đều để ý.

Dấu hiệu trên trời. Người đi biển nhìn mây, nhìn màu trời lúc hoàng hôn, nhìn sóng lừng từ xa dội về để đoán trước gió bão. Ngày nay những kinh nghiệm ấy đi cùng bản tin dự báo chính thức: khi có tin bão, nghe theo lệnh cấm biển và hướng dẫn tránh trú của chính quyền là điều không thể đánh cược.

Đồng muối: biến nước biển thành hạt trắng

Ở những đoạn bờ nhiều nắng, ít mưa, đặc biệt là cực nam Trung Bộ, người ta làm muối trên những ô ruộng phẳng như bàn cờ. Nước biển được dẫn vào các ô chứa, phơi cho nắng gió làm bay hơi dần, nước mỗi lúc một mặn hơn, rồi được chuyển sang ô kết tinh. Khi nước đủ đặc, những tinh thể muối trắng bắt đầu kết lại dưới đáy ô, người làm muối cào thành từng đống.

Đây chính là thí nghiệm bay hơi trong sách khoa học, chỉ có điều được làm trên những cánh đồng rộng. Muối có trong nước biển phần lớn đến từ đá trên đất liền bị nước mưa hoà tan dần qua thời gian rất dài, theo sông đổ ra biển. Khi nước bay hơi, muối ở lại.

Nghề muối phụ thuộc hoàn toàn vào trời. Một trận mưa trái mùa có thể làm tan cả mẻ muối sắp thu. Vì vậy người làm muối cũng là những người đọc thời tiết giỏi, và những vùng muối lâu đời thường nằm ở nơi khô hạn nhất của dải bờ biển. Đứng giữa đồng muối lúc chiều, bạn sẽ thấy những ô nước phản chiếu trời như những tấm gương, và hiểu vì sao người làm muối quý từng ngày nắng.

Hiểu lầm và điều nên biết khi ghé làng chài

Làng chài là nơi sinh sống và làm việc của người dân, không phải sân khấu. Vài điều sau giúp bạn ghé thăm một cách tôn trọng.

  • Nghề truyền thống không phải lúc nào cũng nhẹ nhàng với biển: đánh bắt nhiều quá, dùng mắt lưới quá nhỏ vẫn làm cạn nguồn lợi ven bờ; còn chất nổ, xung điện là những cách đánh bắt bị cấm vì huỷ diệt mọi thứ.
  • Hỏi trước khi chụp ảnh người đang làm việc, nhất là khi chụp cận mặt.
  • Đứng ngoài khu vực kéo lưới, không lại gần dây kéo, không cho trẻ chạy ra sát mép sóng khi người lớn đang kéo lưới.
  • Không tự ý trèo lên thuyền, thúng của người dân.
  • Thuyền thúng, thuyền nhỏ chỉ đi khi có người địa phương điều khiển, mặc áo phao và nghe theo họ; không tự chèo ra khi chưa quen sóng.
  • Giữ bãi sạch: bãi cát là nơi làm việc hằng ngày của cả làng.

Ghé làng chài với tâm thế của người học, bạn sẽ nghe được những điều không sách nào ghi: tên một loài cá theo cách gọi riêng của làng, kinh nghiệm đoán gió của người già, hay chuyện về những mùa biển đã qua.

Câu hỏi thường gặp

Thuyền thúng được làm bằng gì?

Thuyền thúng truyền thống được đan bằng nan tre thành hình tròn như chiếc rổ lớn, rồi trét kín bằng hỗn hợp chống thấm từ nhựa cây, dầu rái và vật liệu sẵn có. Ngày nay nhiều nơi dùng thêm vật liệu phủ mới cho bền hơn nhưng vẫn giữ hình dáng tròn.

Vì sao thuyền thúng lại có hình tròn?

Hình tròn giúp thúng nhẹ, nổi cao, dễ cưỡi lên sóng ở bãi cát dốc của miền Trung và xoay trở ngay tại chỗ. Một hai người có thể khiêng thúng lên bãi, nên thúng rất hợp làm cầu nối giữa bờ và tàu lớn neo phía ngoài.

Nước rong và nước kém là gì?

Nước rong là những ngày thuỷ triều lên cao và rút xa nhất trong tháng, thường quanh ngày rằm và mùng một âm lịch. Nước kém là những ngày triều lên xuống ít, rơi vào khoảng giữa hai mốc đó, khi lực kéo của Mặt Trăng và Mặt Trời không cộng hưởng.

Lưới rùng là nghề gì?

Lưới rùng là kiểu đánh cá thả một tấm lưới dài thành vòng cung ở vùng nước nông rồi nhiều người kéo hai đầu vào bờ, gom cá lên bãi cát. Đây là nghề mang tính cộng đồng, phổ biến ở các bãi cát thoải ven biển miền Trung.

Vì sao câu mực lại cần thắp đèn?

Ánh đèn trên mặt nước ban đêm thu hút sinh vật phù du và cá nhỏ, kéo theo mực tới săn mồi quanh vùng sáng. Ngư dân đã tận dụng tập tính này từ lâu để câu mực trong những đêm biển lặng.

Làm muối từ nước biển diễn ra thế nào?

Nước biển được dẫn vào ruộng muối, phơi qua nhiều ô cho nắng gió làm bay hơi dần, nước ngày càng mặn rồi muối kết tinh lại dưới đáy ô. Nghề này cần nắng gắt, gió đều và ít mưa nên thường có ở những đoạn bờ khô hạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138