ChieuSau.comChiều Sâu
Các tầng của đại dương

Nhiệt độ nước biển theo độ sâu: vì sao đáy biển nhiệt đới vẫn lạnh quanh năm

Mặt biển nhiệt đới ấm như nước tắm, nhưng xuống sâu vài trăm mét nước đã lạnh dần, và đáy biển chỉ vài độ quanh năm. Lớp chuyển nhiệt là gì và vì sao như vậy?

Split shot half above half below water in a tropical sea at noon, warm turquoise surface layer above and a distinct darker cold blue layer deeper down, small fish near the boundary

Ở vùng biển nhiệt đới, nước mặt ấm như nước tắm, nhưng xuống sâu vài trăm mét nước đã lạnh dần, và ở đáy biển sâu chỉ còn vài độ trên mức đóng băng, quanh năm không đổi. Lý do chính: nước lạnh nặng hơn nước ấm nên chìm xuống, và lớp nước sâu ấy đến từ những vùng biển lạnh gần hai cực, đã chậm rãi lan ra khắp đáy đại dương. Hình dung một ly trà đá để lâu: phần nước lạnh từ đá tan chìm dần xuống đáy ly, còn trên mặt thì ấm lên theo nhiệt độ phòng.

Giữa lớp nước ấm phía trên và khối nước lạnh phía dưới là một vùng chuyển tiếp mà nhiệt độ giảm rất nhanh, gọi là lớp chuyển nhiệt. Mục từ này đi từ mặt nước xuống đáy, theo chân một chiếc nhiệt kế tưởng tượng, để xem nước biển thay đổi nhiệt độ ra sao và điều đó ảnh hưởng tới sự sống thế nào.

Một chiếc nhiệt kế thả từ mặt biển nhiệt đới xuống đáy

Các con số dưới đây là mô tả chung cho vùng biển nhiệt đới ngoài khơi, làm tròn và chỉ để hình dung. Ở mỗi vùng biển, mỗi mùa, độ dày các lớp và nhiệt độ cụ thể sẽ khác.

Lớp nướcVị tríNhiệt độ (hình dung)Đặc điểm
Lớp xáo trộn mặttừ mặt nước xuống vài chục mét, có nơi sâu hơnấm, gần như đều nhaugió và sóng khuấy trộn liên tục
Lớp chuyển nhiệtbên dưới lớp mặt, dày hàng trăm métgiảm nhanh theo độ sâunhư tấm màng ngăn nước ấm trên với nước lạnh dưới
Lớp nước sâutừ khoảng một nghìn mét trở xuốnglạnh, chỉ vài độgần như không đổi theo mùa
Sát đáy biển sâuđáy đồng bằng biển thẳm và rãnhlạnh nhất, vài độ trên mức đóng băngnước đến từ vùng cực, đã đi một chặng rất dài

Điều đáng ngạc nhiên là phần nước ấm chỉ là một lớp mỏng phía trên. Nếu tính toàn bộ thể tích, phần lớn nước của đại dương — kể cả dưới biển nhiệt đới — là nước lạnh.

Vì sao nước lạnh lại nằm dưới đáy

Nước lạnh đặc hơn và nặng hơn nước ấm. Nước biển còn có muối, mà nước càng mặn cũng càng nặng. Ở những vùng biển gần hai cực, nước mặt bị gió lạnh làm nguội, và khi nước biển đóng băng, muối bị đẩy ra khỏi băng, làm phần nước xung quanh vừa lạnh vừa mặn hơn. Khối nước nặng ấy chìm sâu xuống đáy.

Từ đó, nước lạnh từ vùng cực chậm rãi lan dọc theo đáy đại dương về phía xích đạo và xa hơn nữa, một hành trình kéo dài hàng trăm năm, thậm chí lâu hơn. Vì thế, nước ở đáy biển nhiệt đới thực ra mang “dấu vân tay” của những vùng biển băng giá ở rất xa.

Chuyển động lớn của các khối nước này là một phần của hệ thống hải lưu toàn cầu, câu chuyện được kể kỹ ở mục từ về hiện tượng của biển. Ở đây, điều cần nhớ là: đáy biển lạnh không phải vì xa mặt trời, mà vì đó là nơi nước lạnh nhất và nặng nhất của hành tinh tìm về.

Khác với hồ nước ngọt, nơi nước nặng nhất là nước khoảng bốn độ, nước biển càng lạnh càng nặng cho tới gần lúc đóng băng. Vì thế khối nước sát đáy đại dương có thể lạnh hơn cả đáy những hồ sâu trên đất liền.

Lớp chuyển nhiệt: bức màng vô hình trong lòng biển

Giữa lớp nước ấm trên mặt và khối nước lạnh bên dưới, nhiệt độ không giảm đều mà tụt khá nhanh trong một khoảng độ sâu tương đối hẹp. Khoảng ấy gọi là lớp chuyển nhiệt, có tài liệu gọi là lớp nhảy vọt nhiệt độ. Ở vùng nhiệt đới, lớp này có mặt gần như quanh năm; ở vùng ôn đới, nó rõ vào mùa hè và mờ đi vào mùa đông khi mặt biển nguội.

Lớp chuyển nhiệt hoạt động như một tấm màng: nước ấm nhẹ ở trên, nước lạnh nặng ở dưới, hai bên khó trộn vào nhau. Hệ quả rất lớn: chất dinh dưỡng tích lại ở tầng sâu khó đi lên mặt, nên vùng nước mặt biển nhiệt đới ngoài khơi thường nghèo dinh dưỡng, ít tảo, và vì thế mà trong veo, xanh thẳm.

Vì sao nhiệt của mặt trời không truyền được xuống sâu? Vì nắng chỉ sưởi ấm vài chục mét nước trên cùng, còn gió và sóng chỉ khuấy được lớp mỏng ấy. Giống như đun nồi nước từ phía trên: lớp nước nóng nhẹ cứ nằm yên trên mặt, không chìm xuống để trộn với phần nước lạnh bên dưới như khi đun từ đáy nồi.

Lớp chuyển nhiệt còn làm âm thanh dưới nước bị bẻ cong khi đi qua, khiến tín hiệu sonar thay đổi. Những người lặn ở hồ sâu hay ở biển đôi khi cảm nhận được một lớp nước lạnh hẳn khi đi qua ranh giới này, kèm theo làn nước trông mờ như sóng nhiệt trên mặt đường — đó là ánh sáng bị bẻ cong khi đi qua hai lớp nước khác nhiệt độ.

Sống trong nước lạnh vài độ

Phần lớn sinh vật biển là động vật biến nhiệt: thân nhiệt của chúng gần bằng nhiệt độ nước xung quanh. Ở nước lạnh, mọi hoạt động trong cơ thể chậm lại. Vì vậy sinh vật biển sâu thường sống chậm: thở chậm, ăn ít, lớn chậm, nhưng sống lâu hơn nhiều họ hàng ở nước ấm.

Màng tế bào của chúng được cấu tạo để không bị cứng lại trong lạnh, giống như dầu thực vật vẫn lỏng khi để trong tủ lạnh, trong khi mỡ động vật thì đông cứng. Enzyme của chúng làm việc được ở nhiệt độ thấp.

Có những sinh vật vùng chạng vạng mỗi ngày đi qua lại lớp chuyển nhiệt trong chuyến di cư đêm, chịu đựng mức thay đổi nhiệt độ đáng kể mỗi lần lên xuống. Còn những loài cá lớn bơi nhanh như cá ngừ có khả năng giữ một phần cơ thể ấm hơn nước xung quanh, nhờ đó lặn được xuống tầng nước lạnh để săn mồi mà cơ bắp vẫn khoẻ.

Ngoại lệ đáng nhớ là những điểm mạch nước nóng trên đáy biển, nơi nước nóng từ lòng đất phun ra tạo thành những ốc đảo ấm nhỏ giữa đáy biển lạnh giá. Nhưng chúng chỉ là những chấm nhỏ trên một nền lạnh rộng mênh mông.

Một buổi bơi ống thở và lớp nước lạnh bất ngờ

Buổi sáng ở một vịnh nhỏ có cứu hộ, hai bố con bơi ống thở sát bờ, mặt nước ấm như nước tắm. Người bố chỉ cho con xem đàn cá nhỏ lượn quanh tảng đá. Tới gần mép khu vực bơi, nơi đáy cát bắt đầu dốc xuống, cả hai bỗng cảm thấy chân mình chạm vào một luồng nước mát lạnh hẳn, trong khi lưng vẫn ấm nắng. Nhìn xuống, làn nước bên dưới hơi gợn mờ như sóng nhiệt trên mặt đường. Hai bố con cười, quay lại chỗ nước nông ấm áp.

Cảm giác ấy là phiên bản rất nhỏ, rất nông của điều diễn ra ở quy mô lớn trong đại dương: nước ấm nằm trên, nước lạnh nằm dưới, và ranh giới giữa hai lớp có khi rõ đến mức cảm nhận được bằng da. Bơi ống thở với trẻ em thì luôn có người lớn đi kèm, ở nơi nước nông và có cứu hộ hoặc hướng dẫn viên; còn những lớp nước sâu thật sự của đại dương thì chỉ xem được qua thiết bị khoa học.

Nhiệt độ kéo theo ôxy và dinh dưỡng

Nhiệt độ không đi một mình. Nước lạnh giữ được nhiều khí hoà tan hơn nước ấm, giống như chai nước ngọt có ga để lạnh thì giữ ga lâu hơn để ngoài nắng. Vì vậy, khối nước lạnh chìm xuống từ vùng cực mang theo ôxy, đưa sự sống xuống tận đáy đại dương. Nếu không có dòng nước lạnh giàu ôxy ấy, đáy biển sâu đã khó có nhiều sinh vật như hiện nay.

Nước sâu cũng giàu dinh dưỡng, vì tuyết biển rơi xuống bị vi khuẩn phân giải dần, trả lại các chất mà tảo cần. Nhưng do lớp chuyển nhiệt ngăn cách, kho dinh dưỡng đó nằm yên bên dưới, trong khi tảo ở tầng mặt thì thiếu.

Chỉ ở những nơi có gió và dòng chảy đặc biệt đẩy nước sâu trồi lên, kho dinh dưỡng ấy mới lên được mặt biển, làm tảo nở rộ và nuôi những ngư trường lớn. Hiện tượng nước trồi được kể riêng trong mục từ về hiện tượng của biển; ở đây chỉ cần nhớ rằng nhiệt độ quyết định nước nằm ở tầng nào, và tầng nước quyết định dinh dưỡng nằm ở đâu.

Hiểu lầm phổ biến về nhiệt độ biển

Vài câu hỏi dưới đây thường được học sinh và người đi biển đặt ra.

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Càng gần lòng đất thì đáy biển càng nóng.Phần lớn đáy biển sâu lạnh quanh năm. Nhiệt từ lòng đất chỉ thoát ra mạnh ở vài nơi như các mạch nước nóng.
Biển nhiệt đới ấm từ mặt tới đáy.Chỉ lớp nước mặt ấm. Dưới lớp chuyển nhiệt, nước biển nhiệt đới cũng lạnh như nhiều vùng biển khác.
Nước biển đóng băng ở cùng mức với nước ngọt.Nước biển có muối nên đóng băng ở nhiệt độ thấp hơn nước ngọt một chút.
Nhiệt độ đáy biển thay đổi theo mùa như mặt biển.Nước sâu gần như không cảm nhận được mùa; nhiệt độ ở đó ổn định qua năm này sang năm khác.

Các nhà khoa học theo dõi nhiệt độ đại dương bằng rất nhiều thiết bị tự động trôi nổi, lặn lên lặn xuống giữa các tầng nước và gửi số liệu về qua vệ tinh. Nhờ đó, người ta thấy các lớp nước trên của đại dương đang ấm lên, làm lớp mặt và lớp sâu càng tách biệt, chất dinh dưỡng càng khó đi lên — một thay đổi chậm nhưng có thể ảnh hưởng tới cả chuỗi thức ăn của biển.

Câu hỏi thường gặp

Nhiệt độ nước biển thay đổi thế nào theo độ sâu?

Thường thì lớp mặt ấm và khá đều nhờ gió sóng khuấy trộn, bên dưới là lớp chuyển nhiệt nơi nhiệt độ giảm nhanh, rồi tới khối nước sâu lạnh chỉ vài độ, gần như không đổi. Độ dày từng lớp khác nhau theo vùng biển và mùa.

Lớp chuyển nhiệt là gì?

Lớp chuyển nhiệt là khoảng nước nằm giữa lớp mặt ấm và khối nước sâu lạnh, nơi nhiệt độ giảm rất nhanh theo độ sâu. Nó ngăn hai lớp nước trộn vào nhau, khiến chất dinh dưỡng ở dưới khó đi lên mặt.

Vì sao đáy biển ở vùng nhiệt đới vẫn lạnh?

Vì nước ở đáy đến từ những vùng biển lạnh gần hai cực. Ở đó nước bị làm lạnh và mặn hơn, trở nên nặng rồi chìm xuống, sau đó chậm rãi lan dọc đáy đại dương tới tận vùng nhiệt đới, mất hàng trăm năm.

Vì sao biển nhiệt đới ngoài khơi thường trong và xanh?

Lớp chuyển nhiệt ngăn chất dinh dưỡng từ tầng sâu đi lên, nên nước mặt ngoài khơi nhiệt đới nghèo dinh dưỡng và ít tảo. Ít tảo và ít hạt lơ lửng khiến nước trong veo, ánh sáng xanh đi sâu và phản chiếu lại màu xanh thẳm.

Sinh vật biển sâu sống trong nước lạnh thế nào?

Chúng là động vật biến nhiệt nên thích nghi bằng cách sống chậm: trao đổi chất thấp, lớn chậm, sống lâu. Màng tế bào và enzyme của chúng được cấu tạo để hoạt động tốt ở nhiệt độ chỉ vài độ.

Đại dương ấm lên ảnh hưởng gì tới các tầng nước?

Khi lớp nước mặt ấm lên, sự phân tầng giữa nước ấm trên và nước lạnh dưới rõ hơn, làm chất dinh dưỡng khó đi lên tầng mặt. Điều này có thể làm giảm lượng tảo và ảnh hưởng dần tới chuỗi thức ăn của biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138