ChieuSau.comChiều Sâu
Mực, sứa và động vật không xương sống

Nhím biển (cầu gai): bộ răng tự mài, hàng gai biết xoay và vì sao không nên giẫm lên

Nhím biển là quả cầu gai biết đi, có năm chiếc răng tự mài sắc và hàng trăm chân ống li ti. Tìm hiểu cách nó sống, vai trò trên rạn và cách tránh giẫm phải.

Black long-spined sea urchins clustered in a sandy crevice between coral boulders, their spines casting thin shadows, split shot half above half below calm turquoise water

Nhím biển, hay cầu gai, là một quả cầu sống được bọc trong lớp vỏ đá vôi, phủ kín gai, bên dưới có năm chiếc răng tự mài sắc để gặm rong trên đá. Nó không có mắt, không có não, vậy mà vẫn bò đi tìm ăn, trốn ánh sáng, xoay gai về phía kẻ đến gần. Ở các bãi đá và rạn ven bờ, nó là một trong những sinh vật quen mặt nhất.

Với người tắm biển và người lội bãi đá, nhím biển còn quen theo một cách không mấy dễ chịu: giẫm phải nó là đau và dễ gãy gai trong da. Hiểu nó sống ra sao giúp bạn vừa thấy nó thú vị hơn, vừa biết cách đi lại để cả hai bên cùng bình yên.

Một quả cầu năm phần, bọc trong áo giáp

Nhím biển thuộc ngành động vật da gai, cùng họ hàng với sao biển và hải sâm. Hình dung thế này: lấy một con sao biển, gập năm cánh lên trên cho đầu cánh chạm nhau, rồi bơm cho phồng thành quả cầu. Đó gần đúng là kế hoạch cơ thể của nhím biển. Miệng ở mặt dưới, sát đá; hậu môn ở đỉnh trên; năm dải chân ống chạy từ đỉnh xuống đáy như năm đường kinh tuyến trên quả địa cầu.

Lớp áo giáp bên dưới da được ghép từ rất nhiều tấm đá vôi nhỏ khít vào nhau. Khi con vật chết, gai rụng hết, để lại chiếc vỏ tròn rỗng có những hàng nốt nhỏ xếp đều tăm tắp, đôi khi dạt lên bãi cát. Những nốt đó là chỗ gai từng gắn vào, còn những hàng lỗ li ti là chỗ chân ống từng thò ra.

Mỗi chiếc gai gắn vào vỏ bằng một khớp tròn giống khớp vai người, có cơ bao quanh, nên gai xoay được nhiều hướng. Khi có bóng đen lướt qua, nhiều con nhím biển xoay đồng loạt gai về phía bóng đó. Giữa rừng gai là hàng trăm chân ống dài mảnh, có đĩa bám ở đầu, giúp nó bám chặt vào đá kể cả khi sóng vỗ, và bò chậm rãi trên đáy.

Đèn lồng Aristotle: năm chiếc răng không bao giờ cùn

Lật ngược một con nhím biển, ở giữa mặt dưới bạn sẽ thấy năm chiếc răng trắng chụm vào nhau như năm ngón tay cầm một hạt đậu. Bên trong là cả một bộ khung xương và cơ phức tạp mà các nhà tự nhiên học xưa gọi là đèn lồng Aristotle, vì hình dạng của nó gợi nhớ những chiếc đèn lồng cổ.

Điều đáng kinh ngạc là răng nhím biển mọc liên tục từ gốc, và đầu răng tự mài sắc trong lúc gặm. Cấu trúc răng gồm những lớp tinh thể sắp xếp sao cho khi gặm vào đá, các mảnh nhỏ ở đầu răng sứt ra theo đúng hướng, để lộ một cạnh sắc mới. Các nhà khoa học vật liệu đã nghiên cứu chiếc răng này để tìm cách làm dụng cụ cắt tự mài.

Với bộ răng ấy, nhím biển cạo sạch lớp rong mỏng phủ trên đá và san hô chết. Một số loài còn khoét dần đá vôi thành hốc vừa khít thân mình, sống cả đời trong đó, chỉ ló gai ra ngoài. Ở những bãi đá như thế, bạn có thể thấy hàng loạt chiếc hốc tròn, mỗi hốc một chủ nhà gai góc.

Người làm vườn của rạn và mặt trái khi quá đông

Giữ cho rong không trùm lên san hô. Trên nhiều rạn san hô, nhím biển cùng các loài cá ăn rong là đội làm cỏ. Chúng gặm bớt rong, chừa chỗ trống cho ấu trùng san hô bám vào và lớn lên. Ở một vùng biển nhiệt đới từng có đợt dịch bệnh làm nhím biển gai dài chết hàng loạt, và rong biển đã nhanh chóng phủ kín nhiều rạn san hô.

Quá đông thì thành "hoang mạc". Ngược lại, khi những con vật săn nhím biển như một số loài cá lớn, tôm hùm hay rái cá biển bị suy giảm, nhím biển có thể sinh sôi quá mức, gặm trụi cả rừng tảo bẹ, để lại những vùng đáy trơ trụi mà các nhà sinh học gọi là hoang mạc nhím biển.

Cân bằng mới là chuyện chính. Nhím biển không tốt hay xấu tự thân. Nó là một mắt xích, và sức khoẻ của rạn phụ thuộc vào việc có đủ cả kẻ ăn rong lẫn kẻ săn kẻ ăn rong.

Một nhân vật quen trong phòng thí nghiệm. Trứng nhím biển lớn, trong và thụ tinh ngoài cơ thể, nên từ lâu đã được dùng để nghiên cứu quá trình thụ tinh và những lần phân chia đầu tiên của phôi. Nhiều hiểu biết cơ bản về sự sống bắt đầu từ chính quả trứng nhỏ này.

Đi bãi đá có nhím biển: nên và không nên

Nhím biển không tấn công ai, chúng chỉ nằm yên. Gần như mọi lần bị đâm là do giẫm hay chống tay xuống. Vài nguyên tắc đơn giản giúp tránh điều đó:

NênKhông nênVì sao
Đi giày đế dày khi lội bãi đá, rạn ven bờĐi chân trần trên đá phủ rongNhím biển thường nằm trong khe, dưới rong, rất khó thấy
Bơi nổi qua vùng rạn nông thay vì đứngĐứng hay quỳ lên rạn để nghỉĐứng lên rạn vừa dễ giẫm gai vừa làm gãy san hô
Nhìn kỹ trước khi đặt tay vào khe đáThò tay vào hốc để tìm cá hay ốcGai đen dài thường ẩn ngay mép hốc
Ngắm, chụp ảnh từ trên mặt nướcNhặt nhím biển lên cho trẻ xemGai đâm tay, và con vật bị tách khỏi đá rất dễ bị thương
Hỏi người địa phương hay cứu hộ chỗ nào nhiều nhím biểnTự đoán vùng nước "trông sạch"Người quen bãi biết rõ chỗ nào dày đặc

Có những loài cầu gai mà cái gai không phải mối lo chính. Cầu gai hoa có những cấu trúc nhỏ như kìm trên bề mặt, tiết nọc có thể gây phản ứng mạnh. Vì không phải ai cũng phân biệt được loài, nguyên tắc chung là không chạm vào bất kỳ con nhím biển nào.

Mây trứng giữa làn nước và tuổi thọ bất ngờ

Nhím biển không giao phối theo cặp. Đến mùa sinh sản, con đực và con cái trong cùng một khu vực cùng lúc phóng tinh trùng và trứng qua những lỗ nhỏ trên đỉnh thân vào làn nước, tạo thành những làn khói mờ toả lên trên đầu chúng. Trứng gặp tinh trùng ngay giữa dòng nước. Vì thụ tinh phó mặc cho may rủi như vậy, nhím biển cần sống đủ gần nhau, và mỗi con cái phóng ra một lượng trứng rất lớn.

Trứng nở thành ấu trùng tí hon, trong suốt, có những cánh tay mảnh như chiếc giá vẽ, trôi nổi cùng sinh vật phù du và ăn tảo đơn bào. Sau một thời gian trôi dạt, bên trong ấu trùng hình thành dần một con nhím biển con. Khi đủ lớn, nó chìm xuống đáy, bám vào đá, và cơ thể ấu trùng gần như bị bỏ lại, nhường chỗ cho quả cầu gai nhỏ xíu mới ra đời. Cuộc lột xác ấy thuộc loại thay đổi hình dạng ngoạn mục nhất trong thế giới động vật.

Nhiều người nghĩ một con vật nhỏ, đơn giản như nhím biển hẳn sống ngắn. Thực tế một số loài ở vùng biển lạnh được các nhà khoa học ước tính sống hơn một thế kỷ mà vẫn sinh sản bình thường, ít thấy dấu hiệu lão hoá. Không phải loài nào cũng thọ như vậy, nhưng chi tiết đó khiến nhím biển trở thành đối tượng nghiên cứu thú vị về chuyện già đi của sinh vật.

Lỡ giẫm phải thì sao

Một buổi sáng, cô gái lội ra bãi đá chụp ảnh bình minh, đôi dép tông tuột khỏi chân khi qua một vũng nước. Bước tiếp theo, cô dẫm lên một khối đen sì trong khe đá. Cơn đau nhói lên, gót chân lấm tấm những chấm đen. Người bạn đi cùng dìu cô lên bờ, không cố nặn hay cạy gì cả, rồi gọi xe đưa đến trạm y tế gần nhất.

Gai nhím biển giòn, thường gãy lại trong da khi bị đâm. Một số gai mang chất gây đau và viêm, và mảnh gai sót lại có thể gây nhiễm trùng. Tự cạy, tự rạch hay làm theo các mẹo dân gian dễ khiến gai vỡ vụn sâu hơn hoặc làm vết thương bẩn thêm. Cách đúng là lên bờ, giữ vết thương sạch, và đến cơ sở y tế để nhân viên y tế kiểm tra, lấy gai nếu cần và theo dõi nhiễm trùng.

Nếu sau khi bị đâm có dấu hiệu bất thường như khó thở, choáng, tê lan rộng, sưng nhanh, hoặc vết đâm ở vùng khớp, mặt, cổ, thì gọi 115 và làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn. Trẻ nhỏ và người có bệnh nền nên được đưa đi khám sớm hơn, không chờ xem có đỡ không.

Nhím biển quanh ta: nhìn gần mà không lấy đi

Dọc các bãi đá và rạn ven bờ Việt Nam, nhím biển là sinh vật quen thuộc, đặc biệt ở những vùng nước trong có nhiều đá và san hô. Khi lặn ống thở ở vùng rạn nông, bạn thường thấy những cụm nhím biển gai đen dài nằm sát nhau trong khe đá vào ban ngày, rồi ban đêm mới bò ra gặm rong. Một số loài nhỏ còn có thói quen kỳ lạ là dùng chân ống nhặt vỏ ốc, mảnh rong, mảnh san hô vụn đội lên lưng, như đội một chiếc mũ ngụy trang, có lẽ để che nắng hoặc che mắt kẻ săn.

Vỏ nhím biển khô với những hàng nốt đẹp mắt thường được bán làm đồ trang trí. Một số là vỏ nhặt được, nhưng không ít là con vật bị bắt sống rồi làm sạch. Nếu bạn yêu vẻ đẹp của chúng, cách giữ lại tốt nhất là một tấm ảnh, và để chiếc vỏ trên bãi biển tiếp tục là nơi trú cho những sinh vật nhỏ khác.

Câu hỏi thường gặp

Nhím biển có độc không?

Gai của nhiều loài nhím biển gây đau và viêm khi đâm vào da, và một số loài như cầu gai hoa có những cấu trúc tiết nọc có thể gây phản ứng mạnh. Vì khó phân biệt loài bằng mắt thường, cách an toàn nhất là không chạm vào bất kỳ con nhím biển nào.

Nhím biển và cầu gai có phải là một không?

Có, đây là hai cách gọi cùng một nhóm động vật da gai hình cầu phủ gai. Ở các vùng khác nhau người ta quen gọi nhím biển, cầu gai hay một số tên địa phương khác. Trong nhóm này có rất nhiều loài, gai dài ngắn, màu sắc khác nhau.

Nhím biển ăn gì?

Phần lớn nhím biển gặm rong và tảo bám trên đá, san hô chết và đáy biển, bằng bộ răng năm chiếc tự mài sắc ở mặt dưới. Một số loài ăn cả mảnh vụn hữu cơ, xác sinh vật nhỏ hay hải miên. Chúng thường đi ăn về đêm và trốn trong khe đá ban ngày.

Giẫm phải nhím biển thì có nên tự lấy gai ra không?

Không nên tự cạy hay tự rạch, vì gai nhím biển rất giòn, dễ vỡ vụn sâu hơn và làm vết thương nhiễm trùng. Hãy lên bờ, giữ vết thương sạch và đến cơ sở y tế để được kiểm tra. Nếu có dấu hiệu nặng như khó thở hay choáng thì gọi 115.

Nhím biển không có mắt thì làm sao biết có người đến gần?

Nhím biển không có mắt như ta, nhưng các nhà khoa học tìm thấy những phân tử cảm nhận ánh sáng rải rác trên chân ống và bề mặt cơ thể. Nhờ đó nó cảm được bóng đen lướt qua và xoay gai về phía đó, gần như cả thân nó là một con mắt mờ.

Vì sao có những vùng biển đáy trơ trụi vì nhím biển?

Khi những loài săn nhím biển bị suy giảm, nhím biển có thể sinh sôi quá mức và gặm trụi rong, tảo bẹ trên một vùng rộng, để lại đáy biển trơ trụi. Đây là ví dụ về việc mất một mắt xích làm thay đổi cả hệ sinh thái.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138