Có. Ốc cối là một nhóm ốc biển săn mồi bằng nọc độc. Chiếc răng của nó đã biến thành một mũi lao rỗng, có ngạnh, được phóng ra từ một chiếc vòi dài và tiêm nọc vào con mồi chỉ trong chớp mắt. Phần lớn loài săn giun hay ốc khác và ít đe doạ con người, nhưng một số loài săn cá có nọc đủ mạnh để gây nguy hiểm tính mạng.
Điều khiến ốc cối đáng nhắc tới riêng là vỏ của nó đẹp đến mức người ta muốn nhặt ngay: hình nón thuôn, hoa văn như vẽ tay, màu nâu, cam, trắng, đen đan xen. Hiểu cách chiếc lao ấy hoạt động là lý do đủ thuyết phục để mọi người chỉ ngắm, không cầm, không bỏ túi.
Ốc biển và chiếc lưỡi bào
Để hiểu ốc cối, cần biết một chút về ốc biển nói chung. Phần lớn các loài ốc có trong miệng một dải lưỡi đặc biệt gọi là lưỡi bào, phủ hàng trăm tới hàng nghìn chiếc răng nhỏ xếp thành hàng như giấy nhám. Ốc ăn rong dùng lưỡi bào cạo rong trên đá như bào gỗ. Một số ốc săn mồi dùng nó để khoan thủng vỏ trai, vỏ ốc khác rồi ăn phần thịt bên trong, để lại những lỗ tròn nhỏ hoàn hảo mà bạn có thể thấy trên vỏ sò dạt bãi.
Ở ốc cối, chiếc lưỡi bào ấy đi theo một hướng rất khác. Thay vì hàng răng chà xát, mỗi chiếc răng được biến thành một mũi kim rỗng, dài, đầu có ngạnh như mũi lao móc. Những chiếc lao được cất sẵn trong một túi, lần lượt được đưa ra đầu vòi khi cần, dùng một lần rồi thay chiếc mới.
Ốc tù và, một loài ốc lớn khác ở rạn san hô, lại nổi tiếng vì ăn sao biển gai, loài sao biển có thể tàn phá san hô khi sinh sôi quá mức. Thế giới ốc biển vì thế rất đa dạng: có con là người làm vườn, có con là thợ khoan, có con là thợ săn trang bị lao độc như ốc cối.
Cách ốc cối săn mồi
Ốc cối di chuyển chậm, phần lớn hoạt động vào ban đêm, ban ngày vùi trong cát hay nấp dưới đá. Nó "ngửi" con mồi bằng một chiếc ống hút nước dài thò ra phía trước vỏ, rất nhạy với mùi trong nước. Khi con mồi tới gần, chiếc vòi mảnh vươn ra, đầu vòi giữ sẵn một mũi lao. Chỉ trong khoảnh khắc, mũi lao được phóng vào con mồi và nọc được bơm theo.
Với những loài săn cá, tốc độ là sống còn, vì cá bơi nhanh hơn ốc rất nhiều. Nọc của chúng tác động mạnh và nhanh lên thần kinh và cơ, khiến con cá gần như bất động ngay lập tức. Ốc kéo con mồi lại và nuốt trọn qua chiếc miệng có thể giãn rộng bất ngờ.
Các nhà khoa học còn phát hiện một chiến thuật lạ ở vài loài săn cá: chúng mở rộng miệng như chiếc lưới, chụp lấy cả nhóm cá nhỏ đang nghỉ. Một số nghiên cứu cho thấy những loài này thả vào nước một dạng chất giống hormone làm hạ đường huyết, khiến cá lờ đờ trước khi bị chụp. Một con ốc chậm chạp hoá ra là một thợ săn có cả "thuốc an thần".
Hiểu lầm hay gặp về ốc cối
Vì vỏ quá đẹp và con vật quá chậm, ốc cối thường bị đánh giá thấp. Những hiểu lầm dưới đây có thể dẫn tới tai nạn:
| Hiểu lầm | Điều cần biết |
|---|---|
| Ốc nhỏ, bò chậm thì không thể gây hại | Ốc cối không cần đuổi theo ai. Mũi lao được phóng từ chiếc vòi có thể vươn khá xa, rất nhanh |
| Cầm phía đuôi nhọn của vỏ là an toàn | Chiếc vòi có thể vươn dài và uốn vòng quanh vỏ, nên không có chỗ nào trên vỏ là chắc chắn an toàn khi con vật còn sống |
| Bỏ vào túi quần hay túi xách là xong | Mũi lao có thể xuyên qua lớp vải mỏng. Có những trường hợp được ghi nhận bị đâm khi ốc nằm trong túi |
| Đeo găng tay mỏng là đủ | Găng tay mỏng không đảm bảo ngăn được mũi lao. Cách an toàn duy nhất là không cầm |
| Vỏ ốc đẹp nằm trên bãi chắc là vỏ rỗng | Ốc cối còn sống thường vùi một phần trong cát. Chiếc vỏ trông như rỗng có thể đang có chủ |
Không phải loài ốc cối nào cũng nguy hiểm như nhau, nhưng phân biệt loài bằng mắt không đáng tin, nhất là với người không chuyên. Nguyên tắc đơn giản: không nhặt bất kỳ chiếc vỏ hình nón nào có thể còn con vật bên trong.
Vì sao vỏ ốc cối đẹp đến thế
Vỏ ốc lớn lên từ mép miệng vỏ. Dọc theo mép lớp áo, phần da mềm lót bên trong vỏ, có một dải tế bào liên tục tiết ra chất đá vôi và sắc tố. Mỗi lần vỏ dài thêm một chút, dải tế bào ấy để lại thêm một đường mảnh có màu ở chỗ này, không màu ở chỗ kia. Theo thời gian, hàng nghìn đường mảnh ghép lại thành hoa văn trên vỏ, giống như một chiếc máy in chỉ in một dòng mỗi lần.
Điều thú vị là mỗi tế bào quyết định tiết màu hay không dựa vào các tế bào bên cạnh nó vừa làm gì. Những quy tắc đơn giản như vậy, lặp đi lặp lại, tạo ra các hình tam giác, đường gợn, vảy lưới phức tạp mà ta thấy. Các nhà toán học đã dùng mô hình máy tính dựa trên những quy tắc rất đơn giản và tạo ra những hoa văn giống hệt vỏ một số loài ốc cối.
Nói cách khác, vỏ ốc cối là một bản ghi chép trực quan về quá trình lớn lên của con vật, từng dòng một. Đó là thêm một lý do để nhìn nó kỹ, trong vũng nước hay qua ảnh chụp, và để chiếc vỏ tiếp tục là ngôi nhà của chủ nhân thay vì một món đồ trên kệ.
Một khoảnh khắc ở vũng triều
Buổi sáng nước ròng, một cậu thiếu niên đi giày lội trên bãi đá, cúi xuống một vũng nước trong. Giữa nền cát trắng là một chiếc vỏ hình nón nâu vàng, những hoa văn tam giác nhỏ xếp như vảy lưới. Cậu đưa tay ra, rồi dừng lại khi nhớ lời người hướng dẫn hôm trước. Cậu ngồi xuống, đợi. Một lúc sau, từ đầu vỏ, một chiếc ống mảnh nhô lên, khẽ xoay qua lại như kính tiềm vọng. Cậu chụp một tấm ảnh qua mặt nước, rồi đứng dậy đi tiếp.
Chiếc ống ấy là ống hút nước, không phải vòi phóng lao, nhưng nó cho biết con vật bên trong còn sống. Khoảnh khắc chờ đợi một chút, nhìn thay vì cầm, là điều tách biệt một buổi sáng đẹp với một chuyến đi cấp cứu.
Nếu ai đó lỡ bị ốc cối hay một con ốc không rõ loài đâm, đừng chờ xem có đỡ không và đừng thử các mẹo truyền miệng. Lên bờ ngay, gọi 115 hoặc nhờ người đưa tới cơ sở y tế gần nhất, và làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn. Nọc của loài nguy hiểm có thể tác động nhanh lên thần kinh và hô hấp, vì vậy thời gian là điều quan trọng nhất.
Từ nọc độc đến thuốc chữa bệnh
Mỗi loài một công thức nọc riêng. Nọc ốc cối không phải một chất mà là một hỗn hợp rất nhiều phân tử nhỏ khác nhau, và mỗi loài có một công thức riêng. Với hàng trăm loài ốc cối, đây là cả một thư viện hoá học khổng lồ mà các nhà khoa học mới đọc được một phần.
Một loại thuốc giảm đau ra đời từ nọc ốc. Một thành phần trong nọc của một loài ốc cối săn cá đã được nghiên cứu và phát triển thành thuốc giảm đau dùng trong bệnh viện cho một số trường hợp đau mạn tính nặng. Đây là ví dụ hiếm hoi về việc thứ gây nguy hiểm cho người lại trở thành thứ giúp người.
Thuốc chỉ dùng trong y tế. Thuốc ấy được bào chế, kiểm nghiệm và dùng theo chỉ định của bác sĩ, hoàn toàn khác với ốc ngoài tự nhiên. Không có cách an toàn nào để con người tự dùng ốc cối làm thuốc.
Lý do để giữ cho rạn còn đa dạng. Mỗi lần một loài ốc biến mất vì khai thác hay mất môi trường sống, có thể ta mất luôn một phân tử chưa ai kịp khám phá. Bảo vệ rạn san hô vì thế cũng là giữ lại những cuốn sách chưa ai mở.
Vỏ đẹp nên để lại trên rạn
Vỏ ốc cối từ lâu được người sưu tầm ưa chuộng vì hoa văn đẹp và đa dạng. Nhu cầu ấy khiến nhiều con ốc còn sống bị bắt từ rạn để lấy vỏ, chứ không chỉ là vỏ rỗng nhặt trên bãi. Khi mua vỏ ốc làm kỷ niệm, rất khó biết chiếc vỏ ấy đến từ đâu, và một con ốc có thể đã bị lấy đi khỏi rạn chỉ để nằm trên kệ.
Ở vùng biển ấm Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, ốc cối có mặt ở nhiều rạn san hô, vũng triều và đáy cát nông. Biển Việt Nam cũng có các loài ốc thuộc nhóm này. Người đi bãi triều, người lặn ống thở, người lặn bình khí cùng huấn luyện viên đều có thể bắt gặp chúng, đặc biệt vào ban đêm khi chúng ra ngoài săn mồi.
Nguyên tắc ngắm ốc cối giống với mọi sinh vật có thể gây hại: nhìn, chụp ảnh từ khoảng cách an toàn, không lật đá tìm, không nhặt, không mua vỏ. Khi đi bãi triều với trẻ nhỏ, dặn các bé trước rằng mọi chiếc vỏ hình nón đều để yên tại chỗ. Một bài học ngắn trước khi xuống bãi có giá trị hơn bất kỳ lời giải thích nào sau tai nạn.
Câu hỏi thường gặp
Ốc cối có độc không?
Có. Mọi loài ốc cối đều săn mồi bằng nọc độc tiêm qua một chiếc răng biến thành mũi lao. Phần lớn loài săn giun hay ốc và ít đe doạ con người, nhưng một số loài săn cá có nọc đủ mạnh để gây nguy hiểm tính mạng. Vì khó phân biệt loài, không nên cầm bất kỳ con ốc cối nào.
Làm sao nhận ra ốc cối?
Ốc cối thường có vỏ hình nón thuôn, đầu tù rộng, đuôi nhọn, miệng vỏ hẹp và dài, hoa văn rất đẹp như vảy, lưới, đốm. Tuy vậy nhiều loài ốc khác cũng có hình dáng tương tự, nên cách an toàn là không cầm mọi chiếc vỏ hình nón có thể còn con vật bên trong.
Bị ốc cối đâm thì phải làm gì?
Lên bờ ngay, gọi 115 hoặc nhờ người đưa tới cơ sở y tế gần nhất, và làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn. Đừng chờ xem có đỡ không, đừng thử các mẹo truyền miệng. Nọc của loài nguy hiểm có thể tác động nhanh lên thần kinh và hô hấp.
Vỏ ốc cối rỗng trên bãi biển có nguy hiểm không?
Vỏ thật sự rỗng thì không còn nguy hiểm, nhưng ốc cối còn sống thường vùi một phần trong cát và trông rất giống vỏ rỗng. Người không chuyên khó phân biệt chắc chắn. Vì vậy nguyên tắc chung là không nhặt, và dù vỏ rỗng thì cũng nên để lại cho ốc mượn hồn làm nhà.
Thuốc từ nọc ốc cối là thật hay chỉ là lời đồn?
Là thật. Một thành phần trong nọc của một loài ốc cối đã được nghiên cứu và phát triển thành thuốc giảm đau dùng trong bệnh viện cho một số trường hợp đau mạn tính nặng. Thuốc được bào chế và dùng theo chỉ định của bác sĩ, không liên quan gì tới việc dùng ốc ngoài tự nhiên.
Ốc cối có ở biển Việt Nam không?
Có. Ốc cối phân bố rộng ở vùng biển ấm Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, trong đó có biển Việt Nam. Chúng thường sống ở rạn san hô, vũng triều và đáy cát nông, hoạt động nhiều về đêm. Khi đi bãi triều hay lặn ống thở, nên nhớ nguyên tắc không cầm vỏ hình nón.