ChieuSau.comChiều Sâu
Lặn biển nhập môn

Quy tắc ứng xử khi lặn biển: giữ khoảng cách, không chạm san hô và để rạn như lúc đến

Người lặn là khách trong nhà của sinh vật biển. Những quy tắc ứng xử dưới nước: không chạm san hô, không cho ăn, không đuổi theo, không mang gì về, và vì sao.

A hawksbill turtle resting under a coral ledge while a diver hovers motionless at a respectful distance in the background, soft blue light, fine sand below untouched

Quy tắc ứng xử khi lặn gói trong một câu: bạn là khách trong nhà người khác, nên nhìn thì được, chạm thì không, mang gì đến thì mang về, và khi rời đi, rạn san hô phải còn nguyên như lúc bạn tới. Mọi điều cụ thể bên dưới đều mọc ra từ câu ấy.

Những quy tắc này không phải lời răn đạo đức xa xôi. Mỗi điều đều có lý do sinh học cụ thể: vì sao chạm nhẹ cũng hại san hô, vì sao cho cá ăn làm rạn mất cân bằng, vì sao một vỏ ốc rỗng trên cát cũng không nên nhặt. Biết lý do thì người ta giữ được quy tắc cả khi không ai nhìn thấy.

Vì sao một cái chạm nhẹ cũng là chuyện lớn

San hô không phải là đá, cũng không phải cây. Mỗi cụm san hô là quần thể của hàng nghìn con vật nhỏ gọi là polyp, thân mềm, sống trong bộ khung đá vôi do chính chúng tiết ra. Bề mặt sống của san hô là một lớp mô mỏng có màng nhầy bảo vệ. Một bàn tay đặt lên, một mũi chân vịt quệt qua, có thể làm trầy lớp mô ấy, mở đường cho vi khuẩn và bệnh tật xâm nhập.

Điều đáng nói hơn là tốc độ. Nhiều loài san hô lớn lên rất chậm, mỗi năm chỉ thêm một chút. Một nhánh san hô cành bị gãy trong một giây có thể đã mất nhiều năm để mọc tới đó. Một rạn đông người lặn mà mỗi người chỉ chạm một lần, cộng lại qua nhiều năm, là một rạn bị mài mòn dần.

Không chỉ san hô. Nhiều loài cá có lớp nhờn bảo vệ trên da, chạm vào là làm mất lớp ấy. Hải sâm, sao biển, cầu gai nhìn chậm chạp nhưng bị nhấc lên, lật qua lật lại vẫn là căng thẳng với chúng. Và có những sinh vật mà chạm vào thì người bị hại: gai cầu gai, gai cá mù làn ngụy trang như hòn đá, tua sứa, ốc cối có răng độc. Không chạm bảo vệ cả hai phía.

Nên và không nên khi gặp…

Mỗi sinh vật có một cách cư xử phù hợp. Bảng dưới là tra nhanh cho những cuộc gặp phổ biến nhất.

Khi gặpNênKhông nên
Rùa biểnDừng lại, giữ khoảng cách, để rùa tự bơi đi; nhường đường khi rùa ngoi lên thởĐuổi theo, chặn đường lên thở, chạm mai, bám vào bơi theo
Cá mập rạn, cá đuốiBình tĩnh, giữ khoảng cách, ngắm từ xa; nghe người hướng dẫnĐuổi theo, dồn vào góc, chạm hay cho ăn
Bạch tuộc, mựcQuan sát từ xa xem nó đổi màu, đổi dángThò tay vào hang, kéo ra, chọc cho nó phun mực
Cá hề trong hải quỳNgắm, chụp ảnh từ khoảng cách vừa phải không đèn chớp liên tụcChạm hải quỳ, xua cá ra khỏi nhà
SứaTránh xa, nghe cảnh báo bãi tắm, mặc đồ dài tayBắt, chạm thử, kể cả sứa dạt bờ trông như đã chết
Vỏ ốc, san hô chết trên cátĐể nguyên tại chỗNhặt mang về; nhiều vỏ là nhà của ốc mượn hồn hoặc nơi bám của sinh vật khác

Một mẹo nhỏ của người lặn lâu năm: nếu sinh vật thay đổi hành vi vì bạn, quay đi, bỏ chạy, phồng mình, đổi màu cảnh báo, nghĩa là bạn đã đến quá gần. Lùi lại một chút là cách xin lỗi tốt nhất.

Giữ thăng bằng là quy tắc ứng xử quan trọng nhất

Không chạm đáy. Phần lớn tổn hại người lặn gây cho rạn không đến từ ý xấu mà từ thăng bằng kém: chìm xuống, quỳ lên san hô, chống tay để giữ người. Người lặn bình khí được tập giữ thăng bằng lơ lửng trong khoá học, và kỹ năng ấy chính là cách bảo vệ rạn hiệu quả nhất.

Gom gọn mọi thứ lủng lẳng. Đồng hồ áp suất, miếng ngậm dự phòng, dây máy ảnh để buông thõng sẽ quét qua rạn mà người lặn không hề hay biết. Kẹp chúng sát người.

Coi chừng chân vịt. Một cú đạp mạnh gần đáy cát làm cát bụi bốc lên, phủ lên san hô và làm mờ nước cho cả nhóm. Gần rạn thì đạp nhẹ, giữ người nằm ngang, đừng để chân vịt chúc xuống đáy.

Lặn ống thở thì đừng đứng nghỉ trên rạn. Mỏi thì nằm ngửa trên áo phao, bơi về chỗ cát trống hay về thuyền. Mặc áo phao giúp bạn không bao giờ phải tìm chỗ đứng.

Giữ khoảng cách trong nhóm. Nhóm đông dồn vào một hốc đá nhỏ để xem cùng một con vật là lúc dễ va quệt nhất. Đợi lượt, mỗi người xem một chút rồi nhường chỗ.

Không cho ăn, không mang về, không mua

Cho cá ăn nhìn vô hại, thậm chí đáng yêu. Nhưng thức ăn của người không phải thức ăn của cá. Ở những nơi cá quen được cho ăn, chúng bu lấy người lặn, có loài trở nên hung hăng, có loài bỏ việc ăn tảo, và tảo không bị gặm sẽ mọc lấn san hô. Một hành động nhỏ lặp lại ở nhiều người làm lệch cả nhịp sống của rạn.

Mang về cũng vậy. Vỏ ốc rỗng là nhà tương lai của ốc mượn hồn; mảnh san hô chết là chỗ bám cho san hô non; cát vỏ sò là một phần của bãi biển. Nhiều khu bảo tồn biển cấm mang bất cứ thứ gì ra khỏi khu vực.

Và đừng mua san hô, vỏ ốc quý, đồ làm từ mai đồi mồi làm quà lưu niệm. Mỗi món hàng như thế đều có nguồn gốc từ một sinh vật bị lấy khỏi biển. Không có người mua thì không có người khai thác. Món quà đẹp nhất mang về từ biển là những gì bạn đã thấy và kể lại được.

Một bé gái ngồi bên mẹ trên bãi cát buổi chiều, tay cầm chiếc vỏ ốc xoắn rất đẹp. Mẹ bảo con lật lên xem. Bên trong, một đôi càng bé xíu thò ra rồi rụt vào. Bé im lặng một lúc, rồi đặt chiếc vỏ xuống mép nước, nhìn nó lững thững bò đi. Tối đó bé vẽ lại chiếc vỏ, và bảo đây là nhà của bạn ốc.

Chọn chuyến lặn có trách nhiệm

Người lặn có thể bảo vệ biển ngay từ lúc chọn đi với ai. Vài dấu hiệu của một chuyến lặn có trách nhiệm, không phụ thuộc nơi nào:

  • Thuyền buộc vào phao neo cố định thay vì thả neo xuống rạn; mỏ neo kéo lê có thể phá nát một mảng san hô.
  • Có buổi dặn dò trước khi xuống nước, nhắc rõ về không chạm, không cho ăn, không mang về.
  • Nhóm lặn không quá đông, người dẫn lặn để ý tới từng người.
  • Tôn trọng quy định của khu bảo tồn biển: vùng cấm lặn, giờ giấc, số lượng người.
  • Không bày trò dụ sinh vật lại gần bằng thức ăn để khách chụp ảnh.
  • Thu gom rác trên thuyền, không xả xuống biển.

Khi bạn hỏi những điều này trước khi đặt chỗ, bạn không chỉ chọn cho mình mà còn gửi một tín hiệu: người lặn quan tâm tới rạn. Tín hiệu ấy, đủ nhiều người gửi, sẽ thay đổi cách cả một vùng biển đón khách.

Và nếu chuyến đi không đạt những điều trên, bạn vẫn có thể tự giữ phần của mình: không chạm, không cho ăn, không mang về, nhắc nhẹ bạn đồng hành khi cần, bằng giọng của người cùng yêu biển chứ không phải giọng phán xét.

Kem chống nắng, đèn chớp và những tác động khó thấy

Có những tác động mà người lặn không nhìn thấy ngay. Một số thành phần trong kem chống nắng đã bị các nhà khoa học nghi là gây hại cho san hô, và vài nơi trên thế giới đã hạn chế chúng. Cách đơn giản nhất là che nắng bằng áo dài tay, bộ đồ lặn, mũ khi ở trên thuyền, và dùng kem ít đi, nhất là ngay trước khi xuống nước.

Đèn chớp chụp liên tục vào một sinh vật nhỏ ở cự ly gần có thể làm nó căng thẳng. Nhiều người lặn tự đặt giới hạn cho mình: vài kiểu ảnh rồi thôi, không đuổi theo để chụp, không bật đèn chớp vào những loài nhạy sáng.

Lặn đêm cũng có cách cư xử riêng. Đèn rọi thẳng vào một con cá đang ngủ, một con bạch tuộc đang săn mồi sẽ làm xáo trộn chúng. Người lặn đêm có kinh nghiệm thường rọi đèn ra cạnh, để sinh vật nằm ở rìa vùng sáng.

Cuối cùng là chuyện nghe lời. Khi bãi tắm treo cảnh báo sứa, khi người dẫn lặn bảo hôm nay dòng chảy mạnh không xuống điểm này, khi khu bảo tồn đóng cửa một vùng để san hô hồi phục, nghe theo là cách tôn trọng biển và cũng là cách giữ an toàn cho chính mình. Nếu bị sinh vật đốt hay đâm, hãy lên bờ, đến cơ sở y tế; nặng thì gọi 115.

Những hiểu lầm hay gặp

Nhiều người lặn tốt bụng vẫn làm hại rạn chỉ vì tin vào vài điều nghe có vẻ hợp lý.

Người ta hay nghĩĐiều sinh học cho biết
San hô cứng như đá, chạm vào không saoPhần cứng là bộ xương đá vôi; phần sống là lớp mô mỏng phủ bên ngoài, rất dễ tổn thương
Chỉ một người chạm thì có đáng gìMột rạn nổi tiếng đón rất nhiều lượt người mỗi năm; những cái chạm nhỏ cộng lại thành mài mòn thật
Cá thích được cho ăn, nhìn chúng vui thếCá bu lại vì thức ăn dễ kiếm, không phải vì vui; thói quen ấy làm lệch hành vi tự nhiên và nhịp gặm tảo của rạn
Vỏ ốc rỗng thì không còn ai dùngVỏ rỗng là nhà tương lai của ốc mượn hồn và chỗ bám của nhiều sinh vật nhỏ
Rùa hiền, bám vào bơi theo một đoạn không hại gìRùa phải ngoi lên mặt nước để thở; bị bám, bị đuổi làm chúng hoảng và tốn sức
Sứa dạt lên bờ là đã chết, cầm lên đượcTua sứa vẫn có thể đốt dù sứa đã dạt bờ; tránh xa và báo nhân viên cứu hộ

Phần lớn những hiểu lầm này đến từ thiện ý. Thay thiện ý bằng hiểu biết, người lặn sẽ giữ được cả sự thích thú lẫn rạn san hô.

Câu hỏi thường gặp

Chạm nhẹ vào san hô thì có sao không?

Có. San hô là quần thể của những con vật nhỏ thân mềm, bề mặt sống chỉ là một lớp mô mỏng có màng nhầy bảo vệ. Chạm nhẹ cũng có thể làm trầy lớp ấy, mở đường cho bệnh. Nhiều loài lớn lên rất chậm nên vết hỏng lâu lành.

Gặp rùa biển khi lặn thì nên làm gì?

Dừng lại, giữ khoảng cách và để rùa tự bơi đi. Đừng đuổi theo, đừng chặn đường khi rùa ngoi lên mặt nước thở, không chạm mai, không bám vào. Ngắm một con rùa đang thong thả gặm cỏ biển là đủ đáng nhớ rồi.

Cho cá ăn khi lặn có hại gì không?

Có. Thức ăn của người không hợp với cá, cá quen được cho ăn sẽ bu lấy người lặn, có loài trở nên hung hăng, có loài bỏ gặm tảo. Tảo mọc lấn san hô và rạn mất cân bằng. Ngắm cá kiếm ăn tự nhiên thú vị hơn nhiều.

Có được nhặt vỏ ốc trên bãi biển mang về không?

Nên để lại. Vỏ rỗng là nhà tương lai của ốc mượn hồn, mảnh san hô chết là chỗ bám cho san hô non. Ở khu bảo tồn biển, mang bất cứ thứ gì ra ngoài thường bị cấm. Chụp một tấm ảnh là đủ làm kỷ niệm.

Bị cầu gai đâm hay sứa đốt khi lội nước thì làm sao?

Hãy lên bờ ngay, báo người hướng dẫn hoặc nhân viên cứu hộ và đến cơ sở y tế. Nếu thấy khó thở, choáng, đau dữ dội, hãy gọi 115. Đừng tự xử lý theo mẹo truyền miệng. Đi giày lội nước khi xuống từ bãi đá giúp tránh gai cầu gai.

Làm sao dạy trẻ em cư xử đúng với sinh vật biển?

Hãy làm gương trước: cha mẹ không chạm, không nhặt, không đuổi theo. Giải thích lý do bằng chuyện kể, như vỏ ốc là nhà của ai đó, san hô là con vật chứ không phải hòn đá. Trẻ nhớ câu chuyện lâu hơn nhớ một lời cấm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138