ChieuSau.comChiều Sâu
Mực, sứa và động vật không xương sống

Sao biển ăn bằng cách nào: lộn dạ dày ra ngoài, đi bằng chân ống và mọc lại tay

Sao biển không phải cá, không có não, không có máu như ta, ăn bằng cách đẩy dạ dày ra khỏi miệng và đi bằng hàng trăm chân ống li ti. Mục từ đầy đủ về sinh vật năm cánh.

An orange sea star slowly crawling over a mussel bed in a rocky tide pool, tiny tube feet visible at its arm tip, close-up macro, morning light through clear shallow water

Sao biển ăn theo cách khiến người ta phải nhìn lại hai lần: nó ôm lấy con mồi, rồi đẩy chính dạ dày của mình ra ngoài qua miệng, phủ lên con mồi và tiêu hoá ngay tại chỗ, như thể mang theo một nồi nấu di động. Với một con vẹm khép vỏ, chỉ cần một khe hở mỏng hơn sợi chỉ là dạ dày sao biển đã luồn vào được.

Đằng sau cách ăn lạ lùng ấy là một cơ thể được tổ chức hoàn toàn khác với cá, với tôm hay với con người: không não, không máu như ta, đi bằng hàng trăm chân ống li ti chạy bằng nước biển, và có khả năng mọc lại cả cánh tay bị mất.

Không phải cá, mà là họ hàng của cầu gai

Trong tiếng Anh, tên gọi quen thuộc của sao biển có nghĩa là cá ngôi sao, và nhiều người cũng tưởng nó là một loại cá. Nhưng sao biển không có xương sống, không có vây, không có mang như cá. Sao biển thuộc ngành động vật da gai, cùng nhà với cầu gai, hải sâm, huệ biển và sao biển giòn. Điểm chung của cả nhóm là lớp vỏ dưới da cấu tạo từ những tấm đá vôi nhỏ, thường có gai hoặc nốt sần, và cơ thể chia năm phần đều quanh một tâm.

Con số năm này là dấu hiệu dễ nhận nhất. Phần lớn sao biển có năm cánh, dù có loài nhiều cánh hơn hẳn. Cầu gai nhìn kỹ cũng có năm dải gai chạy từ đỉnh xuống đáy; hải sâm có năm hàng chân ống dọc thân. Như năm múi của một quả khế, đối xứng năm phần là chữ ký chung của cả họ.

Điều bất ngờ là ấu trùng sao biển lúc mới nở lại có hai nửa trái phải giống nhau như cơ thể chúng ta, trôi nổi giữa làn nước như một hạt phù du. Chỉ khi lớn lên và chìm xuống đáy, cơ thể nó mới sắp xếp lại thành hình ngôi sao. Đây là một trong những lý do các nhà sinh học xếp động vật da gai gần với động vật có xương sống hơn là người ta tưởng.

Một con sao biển, từng bộ phận làm gì

Nếu lật một con sao biển lên bằng mắt, không bằng tay, đây là những gì bạn có thể nhận ra:

Bộ phậnLàm gìHình dung đời thường
Chân ống ở mặt dướiBám, bò, cầm nắm con mồi; giúp trao đổi khíNhư hàng trăm ống hút tí hon chạy bằng thuỷ lực
Lỗ lọc trên lưngNơi nước biển đi vào hệ thống ống dẫn trong thânNhư cái lưới lọc ở đầu vòi nước
Miệng ở giữa mặt dướiNơi dạ dày được đẩy ra ngoài khi ănNhư cửa bếp mở thẳng ra bàn ăn
Điểm mắt ở đầu mỗi cánhCảm nhận sáng tối và hình dạng lờ mờNhư một ô cửa kính mờ ở đầu mỗi cánh tay
Gai và nốt sần trên lưngBảo vệ; một số cấu trúc nhỏ giúp giữ lưng sạchNhư lớp vỏ áo có đinh tán

Hệ thống ống dẫn nước là thứ độc đáo nhất. Thay vì dùng máu như ta, sao biển dùng nước biển đi trong một mạng lưới kênh nội bộ để làm căng chân ống. Cơ co lại đẩy nước vào thì chân duỗi ra; cơ kéo về thì chân co lại. Con vật đi chậm rãi trên đá như một đoàn người khiêng kiệu đi đều bước.

Bữa ăn của sao biển, chiếu chậm

Lúc nước ròng, trong một vũng nước đọng giữa bãi đá, một con sao biển màu cam đang phủ lên một con vẹm. Nhìn qua, nó như đang nằm nghỉ. Nhưng nếu ngồi đủ lâu, bạn sẽ thấy hai mảnh vỏ vẹm hé ra rất chậm, và một lớp màng mỏng màu trắng ngà trườn vào khe hở. Đó là dạ dày của con sao biển.

Sao biển không có răng, cũng không đủ sức đập vỡ vỏ. Nó thắng nhờ sự kiên nhẫn: hàng trăm chân ống bám vào hai mảnh vỏ và kéo đều, không ngừng, theo kiểu luân phiên nghỉ từng nhóm chân. Con vẹm phải gồng cơ khép vỏ liên tục cho tới khi mỏi. Chỉ cần một khe hở rất mảnh, dạ dày sao biển đã lách vào, tiết dịch tiêu hoá, biến phần thịt con mồi thành dạng lỏng rồi hút về.

Cách ăn này cho phép sao biển ăn những con mồi lớn hơn cái miệng của nó rất nhiều. Bữa ăn có thể kéo dài nhiều giờ. Khi xong, dạ dày được rút trở lại vào trong thân, và để lại một chiếc vỏ trống sạch bong. Người đi bãi triều thấy những vỏ vẹm, vỏ hàu trống trơn xếp quanh chân đá đôi khi đang nhìn vào bàn ăn của sao biển đêm hôm trước.

Mọc lại cánh tay: khả năng có thật nhưng không phải phép màu

Sao biển nổi tiếng vì mọc lại được cánh tay bị mất, khi bị cá hay chim mổ, hay khi tự rụng tay để thoát thân. Phần đứt sẽ lành lại, rồi một cánh tay mới nhỏ hơn nhú ra và lớn dần. Quá trình này thường mất nhiều tháng, có khi lâu hơn, và trong lúc đó con vật phải tiêu tốn năng lượng đáng kể.

Ở một số loài, một cánh tay đứt rời mang theo một phần đĩa trung tâm có thể mọc thành cả một con sao biển mới. Có loài còn sinh sản theo kiểu tự tách đôi thân. Nhưng không phải loài nào cũng làm được điều đó, và một cánh tay đứt rời không mang phần đĩa trung tâm thì thường không thành con mới.

Sách sinh học hay kể một câu chuyện: người nuôi trai, nuôi hàu bắt sao biển, chặt nhỏ rồi ném xuống biển với ý định diệt chúng, và ở những loài có khả năng mọc lại từ mảnh, việc ấy có thể chẳng giảm được bao nhiêu, thậm chí còn tạo thêm cá thể mới. Câu chuyện được kể lại với nhiều phiên bản, nhưng bài học thì rõ: hiểu sinh học của con vật trước khi ra tay luôn đáng giá.

Sao biển gai và những con sao biển đang gặp nạn

Sao biển gai ăn san hô. Ở các rạn san hô vùng Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương có một loài sao biển lớn phủ đầy gai dài gọi là sao biển gai. Nó ăn mô san hô sống bằng đúng cách lộn dạ dày, để lại những mảng xương san hô trắng xoá. Khi số lượng bùng phát bất thường, nó có thể tàn phá cả một rạn.

Gai của nó có độc. Gai sao biển gai có thể gây đau dữ dội và sưng tấy nếu đâm vào da. Gặp nó trên rạn, chỉ ngắm từ xa. Nếu lỡ bị đâm, lên bờ và đến cơ sở y tế để được xử lý; nếu có dấu hiệu nặng thì gọi 115.

Bệnh làm sao biển tan rã. Ở một số vùng biển ôn đới, các nhà khoa học ghi nhận những đợt bệnh khiến sao biển xuất hiện vết loét, rụng tay và tan rã chỉ trong vài ngày, làm suy giảm mạnh nhiều quần thể. Nguyên nhân phức tạp và vẫn đang được nghiên cứu, trong đó nước biển ấm lên được xem là một yếu tố làm tình hình nặng thêm.

Khi sao biển biến mất, cả bãi đá đổi khác. Ở nhiều bãi triều, sao biển là kẻ săn mồi giữ cho vẹm, cầu gai không chiếm hết chỗ. Thiếu nó, một vài loài lấn át, và sự đa dạng của bãi đá giảm đi rõ rệt.

Sao biển giòn và huệ biển: những người anh em ít ai để ý

Nếu sao biển là người chậm rãi trong họ da gai, thì sao biển giòn là kẻ nhanh nhẹn. Nó có một đĩa thân tròn nhỏ tách biệt rõ với năm cánh tay mảnh, mềm dẻo như những sợi roi. Thay vì bò bằng chân ống, sao biển giòn quẫy tay uốn lượn như con rắn nhỏ, di chuyển nhanh hơn sao biển rất nhiều. Cánh tay nó dễ gãy, đúng như cái tên, và cũng mọc lại được.

Sao biển giòn có mặt ở rất nhiều nơi, từ khe đá ven bờ tới đáy biển sâu, nơi có những vùng đáy được phủ dày đặc bởi chúng. Nhiều con sống ẩn dưới cát hay trong lòng hải miên, chỉ thò tay ra lọc thức ăn hoặc nhặt mẩu vụn hữu cơ.

Huệ biển thì trông giống một bông hoa nhiều cánh lông vũ hơn là một con vật. Những cánh tay mảnh có lông tơ xoè ra đón dòng nước, bắt các hạt thức ăn trôi qua rồi chuyền về miệng nằm ở giữa. Một số loài huệ biển bám trên cành san hô, có loài lại bơi được bằng cách vẫy tay nhịp nhàng, một cảnh tượng rất đẹp mà người lặn ở rạn đôi khi may mắn thấy. Cả ba, sao biển, sao biển giòn và huệ biển, đều là anh em trong cùng một ngành động vật da gai.

Gặp sao biển ở bãi triều: nhìn bằng mắt, để nó dưới nước

Ở nhiều bãi đá và rạn ven bờ Việt Nam, sao biển là một trong những sinh vật trẻ con dễ nhìn thấy nhất khi thuỷ triều rút. Cảnh tượng ấy đẹp đến mức nhiều người không cưỡng được ý muốn nhấc lên chụp ảnh. Nhưng nhấc sao biển ra khỏi nước, dù chỉ một lúc, là việc không nên làm.

Sao biển trao đổi khí qua chân ống và những túi da mỏng trên lưng, nên cần nước biển áp sát cơ thể. Ra khỏi nước, chúng khó thở, dễ bị nắng làm khô da, và chân ống có thể bị tổn thương khi bị gỡ khỏi đá. Nhiều con bị chuyền tay nhau chụp ảnh rồi thả lại đã yếu đi mà người chụp không hề biết. Sao biển phơi khô làm đồ trang trí hay quà lưu niệm cũng là một con vật đã bị lấy khỏi bãi đá.

Cách ngắm tốt nhất là cúi xuống thật gần mặt nước, đi giày để bảo vệ chân, không lật đá, không gỡ sao biển ra. Dùng điện thoại chụp qua mặt nước, hoặc đeo kính lặn úp mặt xuống vũng nông. Bạn sẽ thấy những chân ống li ti đang bò, điều mà một con sao biển bị nhấc lên không bao giờ cho bạn xem.

Câu hỏi thường gặp

Sao biển có phải là cá không?

Không. Sao biển không có xương sống, vây hay mang như cá. Nó thuộc ngành động vật da gai, cùng nhóm với cầu gai, hải sâm và huệ biển. Vì tên tiếng Anh cũ có chữ cá dễ gây hiểu nhầm, nhiều nhà khoa học thích dùng cách gọi chỉ hình ngôi sao, giống như tiếng Việt.

Sao biển có não không?

Sao biển không có não tập trung. Nó có một vòng thần kinh quanh miệng nối với các dây thần kinh chạy dọc từng cánh. Nhờ vậy các cánh phối hợp được với nhau, và cánh nào chạm thấy thức ăn hay nguy hiểm trước thì có thể dẫn đầu hướng di chuyển.

Sao biển có mắt không?

Có, theo nghĩa đơn giản. Ở đầu mỗi cánh có một điểm mắt nhỏ, thường màu đỏ hoặc cam, cảm nhận được sáng tối và hình dạng lờ mờ của những vật lớn như tảng đá. Điều này giúp sao biển tìm đường về vùng rạn hay bãi đá quen thuộc.

Sao biển mọc lại tay mất bao lâu?

Thường mất nhiều tháng, tuỳ loài, kích thước và điều kiện sống, và trong thời gian đó con vật tiêu tốn nhiều năng lượng. Một số loài có thể mọc thành cá thể mới từ một cánh tay kèm một phần đĩa trung tâm, nhưng không phải loài nào cũng làm được.

Có nên mua sao biển khô làm đồ lưu niệm không?

Không nên. Mỗi con sao biển khô là một con vật đã bị lấy khỏi bãi đá hay rạn san hô, và nhu cầu mua làm kỷ niệm khuyến khích việc gom bắt. Một tấm ảnh chụp sao biển còn sống trong vũng nước là kỷ niệm đẹp hơn và không lấy đi gì của biển.

Bị gai sao biển đâm thì có nguy hiểm không?

Phần lớn sao biển có gai cùn và không gây hại, nhưng sao biển gai sống trên rạn san hô có gai độc, gây đau dữ dội và sưng. Nếu bị đâm, lên bờ và đến cơ sở y tế để được xử lý; nếu khó thở hoặc phản ứng nặng thì gọi 115.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138