Sinh vật biển sâu sống được nhờ một chiến lược chung: tiết kiệm đến mức tối đa và không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào. Chúng bơi ít, lớn chậm, sống lâu, thân mềm và nhẹ để đỡ tốn sức, nhưng lại có miệng rộng, răng dài và dạ dày co giãn để nuốt được mọi thứ chúng gặp. Hãy nghĩ đến một người sống trong căn nhà tối om, mất điện, rất ít khi có người mang cơm tới — người đó sẽ ngồi yên, giữ sức, và khi có đồ ăn thì ăn thật nhiều.
Ba thứ tạo nên “luật sống” dưới sâu là bóng tối, giá lạnh và cái đói. Áp suất cũng là một thử thách, nhưng nó được kể ở mục từ riêng. Ở đây, mình đi qua từng thử thách và những lời giải mà tiến hoá đã tìm ra, đôi khi lạ đến mức các nhà khoa học từng tưởng mình nhìn nhầm.
Ba thử thách và những lời giải
Bảng tóm tắt dưới đây giúp nhìn nhanh mối liên hệ giữa môi trường biển sâu và hình dạng lạ lùng của cư dân ở đó.
| Thử thách | Lời giải của sinh vật | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Bóng tối | mắt rất to để gom chút ánh sáng, hoặc ngược lại, mắt thoái hoá và dựa vào xúc giác, khứu giác; tự phát sáng | cá mắt ống ở vùng chạng vạng; cá vây chân treo “cần câu” sáng |
| Giá lạnh | trao đổi chất chậm, lớn chậm, sống lâu | một số san hô nước sâu sống hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm |
| Thức ăn hiếm | miệng rộng, răng dài, dạ dày co giãn; cơ thể ít cơ, nhiều nước; nằm chờ thay vì đuổi | vài loài cá biển sâu nhỏ nuốt được con mồi dài hơn chính mình, bụng căng phồng như quả bóng |
| Tìm bạn đời trong đêm | tín hiệu ánh sáng riêng, mùi hoá học, có loài con đực bám luôn vào con cái | cá vây chân đực nhỏ xíu gắn vào cơ thể con cái |
Điều thú vị là các lời giải này xuất hiện lặp đi lặp lại ở những nhóm sinh vật không hề họ hàng gần với nhau. Cá, mực, tôm, sứa đều có loài mắt to, thân đỏ hay biết phát sáng. Khi nhiều nhóm khác nhau cùng đi tới một lời giải, các nhà sinh học hiểu rằng đó là cách sống gần như bắt buộc của môi trường ấy.
Bóng tối: mắt khổng lồ hay không cần mắt
Trong bóng tối có hai con đường. Con đường thứ nhất là làm con mắt to hết mức để bắt từng hạt ánh sáng hiếm hoi, dù là ánh xanh mờ từ trên hay ánh phát quang của con vật khác. Mực khổng lồ có con mắt thuộc loại lớn nhất trong giới động vật, to cỡ một chiếc đĩa ăn.
Con đường thứ hai, phổ biến ở đáy biển sâu nhất, là gần như bỏ hẳn thị giác. Một số loài cá đáy có mắt nhỏ xíu hoặc bị da che, thay vào đó là đường bên dọc thân cực nhạy với rung động trong nước, những sợi vây dài như râu dò đường, hoặc khứu giác đánh hơi mồi từ rất xa.
Có những đôi mắt còn lạ hơn: một vài loài cá dùng những tấm “gương” sinh học trong mắt để gom ánh sáng từ phía dưới, thay cho thấu kính như mắt thông thường. Tiến hoá đã thử gần như mọi kiểu thiết kế con mắt ở biển sâu.
Cả hai đều hợp lý. Ở nơi còn ánh sáng sinh học, đôi mắt tốt là lợi thế. Ở nơi gần như không có gì để nhìn, nuôi một đôi mắt lớn là phí năng lượng — mà năng lượng là thứ quý nhất dưới sâu.
Giá lạnh: sống chậm, sống lâu
Nước lạnh khiến mọi phản ứng hoá học trong cơ thể chậm lại. Sinh vật biển sâu không chống lại điều đó mà thuận theo: tim đập chậm, tiêu hoá chậm, lớn chậm. Một con vật có thể mất rất nhiều năm mới trưởng thành, và sống lâu hơn hẳn họ hàng gần ở nước nông.
Những ví dụ rõ nhất không phải cá mà là các rạn san hô nước sâu và bọt biển. Một số tập đoàn san hô sống trong bóng tối, không cần tảo cộng sinh, lớn chỉ vài milimét mỗi năm và có thể đã có mặt ở đó từ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm trước. Chúng là những “cây cổ thụ” của biển sâu.
Sống chậm cũng có mặt trái: một khi bị phá, chẳng hạn bởi lưới kéo đáy, các quần thể biển sâu cần rất nhiều thời gian để hồi phục, có khi lâu hơn cả một đời người. Đó là lý do các nhà khoa học đặc biệt thận trọng khi bàn tới việc khai thác ở đáy biển sâu.
Cái đói: miệng rộng, bụng giãn và kiên nhẫn
Dưới sâu, một bữa ăn có thể là cơ hội duy nhất trong nhiều ngày, nhiều tuần. Bởi thế nhiều loài cá có miệng rộng quá khổ, hàm mở được rất to và răng dài cong vào trong để con mồi đã vào thì khó thoát. Dạ dày của chúng co giãn như túi cao su, có loài nuốt được con mồi dài gần bằng hoặc hơn chính mình.
Song song với cái miệng lớn là một cơ thể tiết kiệm. Cơ bắp ít và nhão, xương mỏng, thân chứa nhiều nước, nhờ đó con vật gần như lơ lửng mà không cần bơi nhiều. Thay vì rượt đuổi, chúng nằm chờ: treo mình trong nước hàng giờ, đợi con mồi tự tìm đến, có khi được dụ tới bằng một đốm sáng.
Hình dạng đáng sợ của những con cá này thường làm người ta nghĩ chúng hung dữ. Thật ra đó là hình dạng của sự túng thiếu. Phần lớn chúng nhỏ, chậm chạp, và chỉ nguy hiểm với những sinh vật tí hon khác.
Tìm bạn đời giữa đêm vô tận
Hãy tưởng tượng sống trong một vùng tối rộng hàng nghìn cây số khối, cư dân thưa thớt, và bạn phải tìm đúng một cá thể khác cùng loài để sinh sản. Đó là một trong những bài toán khó nhất của biển sâu.
Có loài dùng ánh sáng như danh thiếp: hàng đốm sáng sắp xếp theo kiểu riêng, chỉ đồng loại mới nhận ra. Có loài để lại dấu vết hoá học trong nước. Và có lời giải kỳ lạ nhất ở một số loài cá vây chân: con đực nhỏ hơn con cái rất nhiều, khi gặp được con cái thì bám chặt vào người cô, rồi dần dần cơ thể hai bên gắn liền với nhau, máu lưu thông chung.
Từ đó con đực gần như chỉ còn làm nhiệm vụ sinh sản, được con cái nuôi suốt đời. Nghe lạ lùng, nhưng ở nơi mà gặp được nhau đã là may mắn hiếm có, việc “không bao giờ rời nhau nữa” là một chiến lược rất hợp lý.
Khổng lồ và tí hon: hai hướng của biển sâu
Một số nhóm sinh vật biển sâu lớn hơn hẳn họ hàng ở nước nông, hiện tượng được gọi là khổng lồ hoá biển sâu. Con chân đều khổng lồ trên đáy biển, họ hàng xa của những con bọ nhỏ hay cuộn tròn như viên bi dưới chậu cây, có thể dài cỡ một chiếc giày; mực khổng lồ dài hơn một chiếc xe buýt nhỏ khi tính cả xúc tu.
Các nhà khoa học đưa ra vài lời giải thích: nước lạnh giúp tế bào lớn hơn và sống lâu hơn; cơ thể lớn đi được xa hơn để tìm mồi và nhịn đói lâu hơn. Nhưng không phải nhóm nào cũng theo hướng này.
Ngược lại, rất nhiều loài cá biển sâu lại nhỏ bé, chỉ dài vài phân. Nhỏ thì cần ít thức ăn. Vì vậy biển sâu vừa có những sinh vật lớn bất thường, vừa có vô số sinh vật tí hon — không có quy luật “càng sâu càng to” như nhiều người vẫn nghĩ.
Nếu cần một hình ảnh để nhớ, hãy nghĩ tới một khu chợ đêm hiếm khách: có người bán hàng to lớn ngồi chờ rất lâu với kho dự trữ trong người, và có những người bán rong nhỏ thó, ăn ít, đi khắp nơi. Cả hai cách đều sống được, miễn là không lãng phí.
Vì sao ta vẫn biết rất ít về họ
Phần lớn hiểu biết về sinh vật biển sâu đến từ hai nguồn: mẫu vật vớt lên bằng lưới và hình ảnh quay bằng robot hoặc tàu lặn. Cả hai đều có giới hạn. Những cơ thể mềm như thạch thường tan nát trong lưới, mất màu, mất hình dạng khi lên tới boong tàu. Nhiều loài từng được mô tả chỉ dựa trên vài mẫu vật hư hỏng, và hình vẽ trong sách cũ có khi khác xa con vật thật.
Robot lặn cho thấy sinh vật sống trong môi trường tự nhiên, nhưng đèn và tiếng động của robot làm nhiều loài lẩn tránh, nên những gì quay được có thể chỉ là phần “dạn dĩ” nhất của cộng đồng. Một số loài đến nay mới chỉ được thấy một hay vài lần.
Vì thế, khi đọc về hành vi của sinh vật biển sâu, bạn sẽ thường gặp những chữ như “có lẽ”, “được cho là”, “các nhà khoa học đoán rằng”. Đó không phải sự mơ hồ cẩu thả, mà là sự trung thực của khoa học trước một thế giới mà con người mới chỉ hé cửa nhìn vào.
Một cái miệng mở ra trong bóng tối
Đèn của robot lặn quét chậm qua làn nước đen. Trong vòng sáng hiện ra một sinh vật dài, mảnh như sợi dây, gần như chỉ có cái đầu và cái miệng. Bỗng nó há miệng ra, và cái miệng phồng lên như một chiếc ô úp ngược, to gấp nhiều lần thân hình. Ở cuối đuôi, một đốm sáng hồng nhạt chớp nhẹ. Chỉ vài giây sau, miệng khép lại, con vật lại trở về hình sợi dây, trôi lặng lẽ ra khỏi ánh đèn.
Đó là cảnh mà nhiều người lần đầu xem phim tài liệu biển sâu nhớ mãi. Cái miệng khổng lồ ấy không phải để cắn xé con mồi lớn, mà chủ yếu để gom được nhiều thức ăn nhỏ trong một lần há miệng — giống như chiếc lưới tung ra đúng lúc. Mỗi chi tiết “kỳ dị” của sinh vật biển sâu, nhìn kỹ, đều là một lời giải cho một bài toán sinh tồn cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cá biển sâu thường có hình dạng kỳ lạ?
Hình dạng của chúng là kết quả thích nghi với bóng tối, nước lạnh và thức ăn hiếm. Miệng rộng, răng dài, dạ dày co giãn giúp không bỏ lỡ con mồi; thân mềm nhiều nước giúp tiết kiệm năng lượng. Chúng không xấu, chỉ được thiết kế cho môi trường rất khác.
Cá biển sâu có nguy hiểm với con người không?
Gần như không. Phần lớn cá biển sâu nhỏ, chỉ dài vài phân tới cỡ bàn tay, và sống ở độ sâu con người không tự tới được. Vẻ dữ tợn trong ảnh chủ yếu do chụp cận cảnh với đèn mạnh và góc máy phóng to.
Sinh vật biển sâu ăn gì?
Chúng ăn vụn hữu cơ rơi từ trên xuống, gọi là tuyết biển, ăn sinh vật nhỏ khác, hoặc ăn xác động vật lớn chìm xuống đáy. Một số sống nhờ vi khuẩn tạo năng lượng từ hoá chất ở các mạch nước nóng hay nơi khí rỉ ra từ đáy biển.
Vì sao sinh vật biển sâu sống lâu?
Nước lạnh làm trao đổi chất chậm lại, nên nhiều sinh vật biển sâu lớn chậm, trưởng thành muộn và sống lâu hơn họ hàng ở nước nông. Các ví dụ rõ nhất là san hô và bọt biển nước sâu, có tập đoàn sống hàng trăm năm.
Có phải càng xuống sâu sinh vật càng to không?
Không hẳn. Một số nhóm như con chân đều hay mực khổng lồ có kích thước lớn bất thường, nhưng rất nhiều loài cá biển sâu lại tí hon. Biển sâu có cả hai xu hướng, nên không có quy luật chung càng sâu càng to.
Sinh vật biển sâu tìm bạn đời trong bóng tối bằng cách nào?
Chúng dùng tín hiệu ánh sáng riêng của loài, dấu vết hoá học trong nước, hoặc những chiến lược đặc biệt. Ở một số loài cá vây chân, con đực tí hon bám vào và gắn liền cơ thể với con cái, nhờ vậy không phải đi tìm nhau lần nữa.