Ở đáy các rãnh đại dương, nơi sâu hơn khoảng sáu nghìn mét, vẫn có một cộng đồng sinh vật sống thật sự: những con giáp xác nhỏ như hạt gạo, hải sâm thân mềm, sinh vật đơn bào to bằng quả bóng bàn và vô số vi khuẩn. Cá thì chỉ xuống tới phần trên của rãnh. Hình dung giống một ngôi làng nhỏ, ít người, nằm dưới đáy giếng sâu nhất thế giới, sống bằng những gì rơi xuống từ miệng giếng.
Các nhà khoa học gọi tầng nước này là vùng hadal. Ở đó tối tuyệt đối, nước lạnh chỉ vài độ, và ở rãnh sâu nhất là rãnh Mariana, đáy sâu khoảng 11 km, sức nén của cột nước lớn hơn áp suất không khí ta đang thở hơn một nghìn lần. Mục từ này không bàn chuyện kỷ lục độ sâu, mà đi xem những cư dân ấy là ai, sống bằng gì và vì sao áp suất không ép bẹp được chúng.
Một vết gấp của vỏ Trái Đất
Vỏ Trái Đất không liền một khối mà chia thành nhiều mảng lớn, trôi rất chậm trên lớp đá nóng dẻo bên dưới — chậm cỡ tốc độ móng tay bạn mọc. Ở phía tây Thái Bình Dương, mảng Thái Bình Dương già, nguội và nặng va vào một mảng khác rồi chúi xuống bên dưới nó. Chỗ hai mảng gặp nhau bị kéo trũng xuống thành một khe dài: đó là rãnh Mariana.
Hình dung hai tấm thảm trượt vào nhau trên sàn nhà, một tấm luồn xuống dưới tấm kia. Ngay mép luồn sẽ có một nếp gấp hõm xuống. Rãnh đại dương là nếp gấp ấy, chỉ có điều nó dài hàng nghìn cây số và sâu hàng chục nghìn mét. Dọc theo các rãnh như vậy thường có chuỗi đảo núi lửa và động đất, vì quá trình luồn mảng không bao giờ êm ả.
Mariana không phải rãnh duy nhất. Thái Bình Dương có nhiều rãnh sâu nối nhau như một vành đai, và vùng hadal — tên các nhà khoa học đặt cho tầng sâu hơn khoảng sáu nghìn mét — phần lớn nằm trong những rãnh ấy. Cộng lại, chúng chỉ chiếm một phần rất nhỏ diện tích đáy biển, nhưng lại là phần ít được biết đến nhất.
Đo bằng những thứ quen thuộc
Con số mười một cây số nghe trừu tượng. Vài phép so sánh dưới đây giúp hình dung độ sâu và sức nén ở đáy rãnh.
| Điều cần hình dung | So với thứ quen thuộc |
|---|---|
| Độ sâu khoảng 11 km | Gần bằng độ cao máy bay chở khách bay bằng, nhưng tính ngược xuống dưới mặt nước. |
| Đặt núi cao nhất thế giới vào rãnh | Đỉnh núi vẫn ngập sâu hơn hai cây số, không ló lên mặt nước. |
| Áp suất ở đáy rãnh | Hơn một nghìn lần áp suất không khí ở mặt đất — giống như có cả một đoàn xe tải đè lên mỗi vùng da nhỏ cỡ bàn tay. |
| Thời gian chìm | Một vật nặng thả từ mặt nước cần nhiều giờ mới chạm đáy, không phải vài phút như ta tưởng. |
| Ánh sáng | Tối hơn cả một căn hầm đóng kín, vì ánh mặt trời đã tắt hẳn từ khi còn cách đáy khoảng mười cây số. |
Những so sánh này là để hình dung, không phải số đo chính xác. Điều quan trọng cần nhớ: áp suất dưới nước tăng đều theo độ sâu, nên đáy rãnh là nơi nặng nề nhất mà nước biển có thể tạo ra trên hành tinh này.
Đáy rãnh trông như thế nào
Nếu tưởng tượng đáy rãnh là vách đá lởm chởm, bạn sẽ ngạc nhiên. Ảnh chụp từ các robot và tàu lặn cho thấy phần đáy sâu nhất thường là một lòng chảo phủ lớp trầm tích mịn màu xám nhạt hoặc nâu vàng, phẳng lặng như bột. Vật liệu từ hai vách rãnh lâu lâu sạt xuống, cộng với tuyết biển rơi chậm từ trên, cứ thế tích lại dưới đáy hàng nghìn năm.
Dòng nước dưới đáy rãnh rất yếu, gần như đứng yên. Nước lạnh khoảng một đến vài độ, không có ngày đêm, không có mùa. Ở một số điểm trên vách rãnh, các nhà khoa học còn tìm thấy những thảm vi khuẩn sống bằng khí và chất khoáng rỉ ra từ đá, chứ không cần đến ánh sáng.
Một chi tiết khiến người ta trăn trở: ngay cả ở độ sâu này, các chuyến khảo sát vẫn ghi nhận rác của con người, như mảnh túi nhựa, và trong cơ thể một số con giáp xác đáy rãnh có dấu vết chất ô nhiễm. Nơi xa xôi nhất của đại dương hoá ra không hề cách biệt với đời sống trên bờ.
Ai sống được ở nơi sâu nhất
Giáp xác bộ Chân khác. Họ hàng của những con bọ nhảy trên bãi cát, trông như tôm tép trắng ngà, thường chỉ dài vài phân, là cư dân dễ gặp nhất ở đáy rãnh. Thả một mồi nhỏ xuống, chỉ ít lâu sau chúng kéo đến thành bầy, phủ kín mồi. Một số loài ở rãnh sâu lớn hơn hẳn họ hàng ở biển nông.
Hải sâm. Những cơ thể mềm, nhiều con gần như trong mờ, chậm rãi bò trên lớp bùn để nuốt trầm tích và lọc lấy chút chất hữu cơ. Ở các đồng bằng đáy sâu, hải sâm là một trong những nhóm động vật chiếm ưu thế.
Sinh vật đơn bào khổng lồ. Có những sinh vật chỉ là một tế bào nhưng to bằng quả bóng bàn hoặc lớn hơn, sống thành những khối mềm trên đáy. Chúng từng bị lầm là cục đá hay bọt biển trong một thời gian dài.
Vi khuẩn và cổ khuẩn. Đây là lực lượng đông nhất và có lẽ quan trọng nhất. Chúng phân giải vụn hữu cơ rơi xuống, và ở một số nơi sống bằng năng lượng hoá học từ đá, tạo nền cho cả chuỗi thức ăn nhỏ ở đáy rãnh.
Cá — chỉ ở phần trên của rãnh. Cá không xuống được tận đáy sâu nhất. Ở phần trên của vùng hadal có những loài cá nhỏ thân mềm, da trong mờ, nhưng các nhà khoa học chưa thấy con cá nào sống sâu hơn khoảng tám nghìn mét. Giới hạn này có lẽ liên quan tới khả năng giữ cho protein trong cơ thể không bị áp suất làm hỏng.
Vì sao áp suất không ép bẹp chúng
Câu hỏi hay gặp nhất: một nghìn lần áp suất thì sao một con giáp xác bé tí không bị nghiền nát? Bí mật nằm ở chỗ cơ thể chúng gần như toàn là nước, mà nước thì rất khó bị nén. Áp suất bên ngoài và bên trong cơ thể cân bằng nhau, không có khoang khí nào để bị bóp lại. Thứ bị ép bẹp ở đáy biển là những thứ chứa không khí: phổi, bọt xốp, vỏ hộp rỗng.
Nhưng áp suất vẫn có cái giá. Nó làm biến dạng các phân tử protein và màng tế bào, khiến enzyme làm việc kém đi. Sinh vật ở rãnh sâu có những phân tử “nẹp” đặc biệt trong tế bào giúp protein giữ đúng hình dạng, và màng tế bào của chúng được cấu tạo sao cho không bị cứng lại như mỡ để trong tủ lạnh.
Chính vì đã quen với áp suất cực lớn, nhiều sinh vật ở đây khó sống sót khi bị kéo lên mặt nước. Muốn nghiên cứu chúng còn sống, các nhà khoa học phải dùng những bình giữ áp suất đặc biệt.
Mỗi rãnh là một hòn đảo lộn ngược
Một ý tưởng thú vị mà các nhà sinh học biển sâu hay dùng: hãy coi mỗi rãnh đại dương như một hòn đảo, chỉ có điều là đảo lộn ngược. Trên cạn, đảo bị nước biển bao quanh nên sinh vật trên đảo khó qua lại với đảo khác. Dưới biển, rãnh bị bao quanh bởi những đồng bằng đáy nông hơn hàng nghìn mét — với một con giáp xác quen sống ở độ sâu cực lớn, vùng nông hơn ấy chẳng khác gì một đại dương ngăn cách.
Vì vậy, khi so các rãnh với nhau, người ta thấy mỗi rãnh thường có những loài riêng mà rãnh khác không có, giống như mỗi hòn đảo xa có loài chim riêng của nó. Qua thời gian rất dài, quần thể trong từng rãnh tách biệt và đi theo con đường tiến hoá riêng.
Hình dung này cũng giải thích vì sao đến nay các nhà khoa học mới chỉ khảo sát được một phần nhỏ các rãnh trên thế giới, và gần như mỗi lần thả thiết bị xuống một rãnh ít người biết, họ lại có thêm mẫu vật cần đặt tên. Vùng hadal là một quần đảo tối dưới đáy biển, phần lớn các “hòn đảo” ấy chưa ai ghé qua.
Một khoảnh khắc ở đáy rãnh
Một chiếc lồng nhỏ có buộc mồi được thả từ tàu nghiên cứu, chìm lặng lẽ suốt nhiều giờ trong bóng tối. Khi nó chạm đáy, chiếc đèn gắn kèm bật lên, rọi một vòng sáng trắng xuống lớp bùn mịn như bột mì. Vài phút trôi qua, không có gì. Rồi một chấm trắng ngà xuất hiện ở rìa vòng sáng, rồi chấm thứ hai, thứ mười. Chẳng mấy chốc, cả bầy giáp xác nhỏ quây kín mồi, chân quờ quạng, thân lấp lánh như hạt gạo dưới đèn. Phía xa, một bóng hồng nhạt mềm oặt trôi qua sát đáy — một con hải sâm đang chậm rãi đi tìm bữa.
Cảnh ấy cho thấy điều làm các nhà sinh học ngạc nhiên: ở nơi tưởng như chết chóc nhất, sự sống phản ứng với một mẩu thức ăn nhanh đến lạ. Thức ăn hiếm tới mức sinh vật nào đánh hơi được mồi sớm sẽ có lợi thế lớn, nên nhiều loài đáy rãnh có khứu giác hoá học rất nhạy.
Chuyện con người lần lượt xuống được tới đáy rãnh Mariana bằng tàu lặn có người và robot là một chương riêng của lịch sử thám hiểm đại dương. Ở đây, điều đáng nhớ hơn là đáy rãnh tự nó là một hệ sinh thái sống, không phải một kỷ lục để chinh phục.
Câu hỏi thường gặp
Vùng hadal là gì?
Vùng hadal là tầng nước sâu nhất của đại dương, tính từ khoảng sáu nghìn mét trở xuống, gần như nằm trọn trong các rãnh hẹp dưới đáy biển. Tên gọi mượn từ vị thần cõi âm trong thần thoại Hy Lạp, gợi sự tối tăm và xa xôi của nơi này.
Sinh vật ở rãnh sâu ăn gì để sống?
Phần lớn thức ăn là vụn hữu cơ rơi từ các tầng trên xuống, xác sinh vật chìm tới đáy và trầm tích sạt từ vách rãnh. Ở một số chỗ, vi khuẩn còn sống bằng năng lượng hoá học từ khí và khoáng chất rỉ ra từ đá.
Có cá sống ở đáy rãnh Mariana không?
Cho tới nay các nhà khoa học chưa thấy cá sống ở phần đáy sâu nhất. Cá chỉ được ghi nhận ở phần trên của vùng rãnh sâu, không sâu hơn khoảng tám nghìn mét. Đáy rãnh chủ yếu là giáp xác nhỏ, hải sâm và vi sinh vật.
Vì sao rãnh Mariana lại sâu như vậy?
Rãnh hình thành ở chỗ mảng kiến tạo Thái Bình Dương già và nặng luồn xuống dưới một mảng khác. Mép luồn bị kéo trũng xuống thành một khe dài và sâu, giống nếp gấp khi hai tấm thảm trượt chồng lên nhau.
Nhiệt độ nước ở đáy rãnh Mariana là bao nhiêu?
Nước ở đáy rãnh rất lạnh, chỉ khoảng một đến vài độ trên mức đóng băng, gần như không thay đổi quanh năm. Ở đó không có ánh sáng, không có ngày đêm hay mùa, và dòng nước chảy rất chậm.
Người có thể lặn xuống rãnh Mariana không?
Cơ thể người không thể tự xuống những độ sâu như vậy. Chỉ có tàu lặn có vỏ chịu áp suất đặc biệt và robot điều khiển từ xa mới tới được đáy rãnh, và mỗi chuyến đi như thế là một dự án khoa học được chuẩn bị rất kỹ.