ChieuSau.comChiều Sâu
Mực, sứa và động vật không xương sống

Sứa có độc không: tế bào châm hoạt động ra sao và loài nào cần tránh xa

Gần như mọi con sứa đều có tế bào châm, nhưng đa số chỉ gây rát nhẹ. Hiểu cách chiếc kim tí hon ấy bắn ra và vì sao vài loài thật sự nguy hiểm với người tắm biển.

Moon jellyfish drifting in open blue water with sunbeams slanting from the surface, translucent bells glowing softly, wide underwater shot from slightly below

Câu trả lời ngắn: gần như con sứa nào cũng có độc, vì cả họ nhà sứa săn mồi bằng hàng triệu tế bào châm, mỗi tế bào giấu bên trong một chiếc kim cuộn tròn sẵn sàng bắn ra. Nhưng "có độc" không có nghĩa là "nguy hiểm với người". Phần lớn loài sứa ta gặp ở biển chỉ để lại cảm giác rát ngứa như bị kiến đốt, còn một số ít loài có nọc mạnh đủ gây nguy hiểm thật sự.

Vì thế điều đáng nhớ không phải là sợ mọi con sứa, mà là hiểu chúng một chút, biết khi nào nên lên bờ, và biết rằng khi bị đốt mà có dấu hiệu bất thường thì việc cần làm là đến cơ sở y tế, nặng thì gọi 115, chứ không phải thử các mẹo truyền miệng.

Sứa là gì: một cái ô biết bơi, gần như toàn nước

Sứa là động vật, thuộc ngành ruột khoang, cùng nhà với hải quỳ và san hô. Cơ thể nó gần như hoàn toàn là nước, chỉ có một lớp keo trong suốt được kẹp giữa hai lớp tế bào mỏng. Sứa không có não, không có tim, không có máu và không có xương. Thay vào đó, nó có một mạng lưới thần kinh rải khắp thân, đủ để co bóp chiếc ô nhịp nhàng mà bơi, và đủ để xúc tu phản ứng khi chạm vào con mồi.

Thân sứa đối xứng tròn như chiếc ô, miệng nằm ở giữa mặt dưới, xúc tu buông thõng quanh vành. Nó bơi bằng cách bóp ô lại, đẩy nước ra phía sau, rồi thả ô ra cho nước tràn vào, lặp đi lặp lại như một nhịp tim chậm. Lực bơi yếu, nên phần lớn đời sứa là trôi theo dòng nước, đó là lý do người ta xếp sứa vào nhóm sinh vật phù du dù có con to bằng cái mâm.

Vòng đời sứa có hai hình dạng rất khác nhau. Con sứa hình ô mà ta quen là giai đoạn trưởng thành. Trước đó, nhiều loài sống như một polyp tí hon bám dưới đá, trông giống một bông hải quỳ nhỏ, rồi mới tách ra từng lát mỏng, mỗi lát lớn lên thành một con sứa trôi nổi. Có loài sứa nhỏ còn làm được điều lạ hơn nữa: khi gặp điều kiện bất lợi, con trưởng thành quay ngược về dạng polyp, vì vậy được gọi vui là sứa bất tử.

Tế bào châm: chiếc kim nhanh nhất trong thế giới động vật

Trên xúc tu sứa có vô số tế bào châm. Mỗi tế bào giống một quả bóng nước nhỏ, bên trong cuộn một sợi ống rỗng, đầu ống có gai, nắp đậy phía trên có một sợi lông cảm giác. Khi sợi lông ấy chạm vào thứ gì có đúng tín hiệu hoá học của con mồi, áp suất bên trong tế bào bật nắp và sợi ống phóng ra, lộn từ trong ra ngoài, xuyên vào da con mồi rồi bơm nọc theo.

Cú phóng này thuộc loại chuyển động nhanh nhất từng được đo trong sinh học, nhanh đến mức máy quay thông thường không bắt kịp. Hình dung thế này: nếu cả một con cá nhỏ là mục tiêu, thì trong lúc nó còn chưa kịp đổi hướng, hàng nghìn chiếc kim đã cùng lúc cắm vào. Đó là cách một con vật không mắt, không răng, bơi chậm vẫn bắt được cá và tôm nhỏ.

Điều quan trọng với người tắm biển: tế bào châm hoạt động tự động, không cần sứa "muốn" đốt. Xúc tu đứt rời trôi trong nước, hay một con sứa đã chết dạt lên bãi cát, vẫn còn tế bào chưa bắn và vẫn có thể đốt nếu bạn giẫm hoặc cầm vào. Thấy sứa nằm trên cát, dù trông khô héo, cũng đừng chạm và nhắc trẻ nhỏ đi vòng qua.

Loài nào nhẹ, loài nào cần tránh xa

Không có danh sách nào thay được cảnh báo của ban quản lý bãi tắm địa phương, nhưng bảng dưới giúp hình dung sự khác biệt giữa vài nhóm sứa thường được nhắc tới:

Nhóm sứaNhận ra bằng gìMức độ với người
Sứa mặt trăngÔ trong suốt, có bốn vòng tròn mờ ở giữa như bốn cánh hoa, xúc tu ngắn như tua viềnThường chỉ gây rát nhẹ hoặc không cảm thấy gì với đa số người
Sứa rô, sứa lớn ven bờÔ dày, màu trắng đục hoặc nâu hồng, tua miệng to như chùm rễNhiều loài chỉ gây rát, nhưng vẫn không nên chạm
Sứa hộpÔ hình khối gần như vuông, trong suốt rất khó thấy, xúc tu mọc từ bốn gócMột số loài có nọc độc rất mạnh, có thể nguy hiểm tính mạng
Thuyền buồm Bồ Đào NhaPhao khí màu xanh tím nổi trên mặt nước như cánh buồm, tua rất dài kéo phía dướiĐốt rất đau, có thể gây phản ứng nặng. Thật ra không phải một con sứa mà là một quần thể nhiều cá thể sống chung

Tên gọi "sứa lửa" ở Việt Nam được dùng cho nhiều loài khác nhau tuỳ vùng, nên đừng dựa vào tên để đoán mức nguy hiểm. Điều chắc chắn hơn là nghe theo biển báo và lời khuyên của nhân viên cứu hộ ở bãi tắm: có cảnh báo sứa thì lên bờ.

Hiểu lầm hay gặp quanh chuyện sứa đốt

"Sứa chủ động tấn công người." Không. Sứa không đuổi theo người, cũng không nhận ra người là gì. Người bị đốt là vì vô tình bơi vào đúng chỗ xúc tu đang buông, nhiều khi là những sợi tua dài gần như vô hình kéo phía sau một con sứa ở khá xa.

"Mùa sứa là cả biển đầy sứa." Sứa thường xuất hiện theo đợt, dồn vào bờ khi gió và dòng chảy đẩy chúng vào. Có ngày một bãi tắm đông sứa, hôm sau gần như không còn. Cảnh báo theo ngày của bãi tắm đáng tin hơn bất kỳ "mùa" nào nghe kể.

"Có mẹo dân gian chữa sứa đốt rất hiệu quả." Nhiều mẹo truyền miệng không có cơ sở, có cái còn làm tế bào châm còn sót lại bắn thêm nọc. Mức độ nặng nhẹ khác nhau theo loài và theo người, nên khi bị đốt, cách an toàn là lên bờ, báo cứu hộ và đến cơ sở y tế; nếu khó thở, choáng, đau dữ dội lan rộng thì gọi 115 ngay.

"Sứa trong suốt thì vô hại." Ngược lại, vài loài nguy hiểm nhất như sứa hộp lại trong suốt đến mức gần như không thấy trong nước. Độ trong không nói lên gì về nọc độc.

Một buổi sáng sứa về và cách cư xử ở bãi tắm

Sáng sớm, mặt biển phẳng như gương, và dọc mép nước có hàng chục chiếc ô trong suốt dập dềnh, viền hồng nhạt. Người cứu hộ cắm thêm một tấm cờ cảnh báo. Một cậu bé định chạy ra nhặt "cái bánh thạch" trên cát thì mẹ gọi lại, hai mẹ con ngồi xổm nhìn từ một bước chân. Con sứa nằm trên cát không còn bơi được, nhưng những sợi tua mảnh vẫn lấp lánh dưới nắng.

Cảnh đó lặp lại ở nhiều bãi biển khi gió đổi chiều. Cách cư xử đúng khá đơn giản. Trước khi xuống nước, nhìn quanh mép nước và hỏi nhân viên cứu hộ xem hôm nay có sứa không. Khi thấy sứa trong nước thì bơi ra xa và lên bờ, không cố vượt qua. Không nhặt sứa trên cát, kể cả bằng que, vì trẻ con hay bắt chước. Người tắm ở vùng có cảnh báo thường mặc áo dài tay mỏng chuyên bơi để giảm diện tích da hở.

Nếu bị đốt, việc đầu tiên là ra khỏi nước một cách bình tĩnh, báo người cứu hộ hoặc người lớn gần nhất, rồi đến cơ sở y tế để được xử lý theo đúng loài và mức độ. Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người có tiền sử dị ứng cần được theo dõi kỹ hơn. Các dấu hiệu như khó thở, tức ngực, nôn, lơ mơ là tình huống cấp cứu: gọi 115 và làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.

Sứa hộp: con sứa có mắt

Trong họ nhà sứa, sứa hộp là nhóm khác thường nhất. Thay vì trôi lờ đờ, nhiều loài sứa hộp bơi có hướng, rẽ tránh vật cản và đuổi theo đàn cá nhỏ. Bí mật nằm ở bốn cụm cơ quan nhỏ treo quanh vành ô, mỗi cụm mang vài loại mắt khác nhau, trong đó có những con mắt có cả thấu kính, một cấu tạo người ta ít ngờ tới ở một con vật không có não.

Các nhà sinh học cho rằng những con mắt này giúp sứa hộp nhận ra bóng rễ cây ngập nước, bóng đá ngầm, và giữ mình ở vùng nước có nhiều mồi. Cách một con vật không có não xử lý thông tin từ hai mươi mấy con mắt vẫn là đề tài được nghiên cứu.

Với người tắm biển, điều cần nhớ về sứa hộp rất ngắn gọn: một số loài có nọc độc thuộc loại mạnh nhất trong thế giới biển, và chúng trong suốt nên rất khó thấy. Ở những vùng biển có cảnh báo sứa hộp, người ta thường khoanh vùng tắm hoặc treo biển cấm tắm theo mùa. Nghe theo cảnh báo đó là cách tự bảo vệ duy nhất đáng tin.

Sứa trong bức tranh lớn của biển

Dù hay bị nhìn như kẻ phá đám mùa hè, sứa là một mắt xích lâu đời của biển. Họ nhà sứa thuộc những nhóm động vật cổ xưa nhất còn sống trên Trái Đất, và ngày nay vẫn là thức ăn của nhiều loài, đặc biệt là rùa biển. Rùa da, loài rùa biển lớn nhất, gần như chỉ ăn sứa suốt đời.

Chính vì vậy một chiếc túi nylon trôi lững lờ trong nước nguy hiểm với rùa đến thế: dưới mắt rùa, nó trông giống hệt một con sứa. Khi bạn thấy những chiếc túi nhựa trôi gần bờ, bạn đang nhìn thấy một cái bẫy mà con rùa không phân biệt được.

Các nhà khoa học cũng theo dõi sứa như một tín hiệu: khi cá bị đánh bắt quá nhiều, khi nước ven bờ ấm lên và nhiều chất dinh dưỡng từ đất liền đổ ra, có những vùng biển thấy sứa nở rộ dày đặc hơn trước. Hiện tượng này khác nhau theo từng vùng và vẫn đang được nghiên cứu, nhưng nó nhắc rằng một con sứa trên bãi tắm đôi khi là câu chuyện của cả một vùng biển, không chỉ của một buổi sáng.

Câu hỏi thường gặp

Sứa chết dạt lên bãi cát còn đốt được không?

Còn. Tế bào châm hoạt động tự động khi bị chạm, không cần con sứa còn sống. Xúc tu đứt rời hay xác sứa nằm trên cát vẫn có thể đốt nếu bạn giẫm hoặc cầm vào, vì vậy nên đi vòng qua và nhắc trẻ nhỏ không nhặt lên chơi.

Bị sứa đốt thì nên làm gì?

Bình tĩnh ra khỏi nước, báo nhân viên cứu hộ hoặc người lớn gần nhất, rồi đến cơ sở y tế để được xử lý đúng theo loài và mức độ. Nếu có khó thở, tức ngực, choáng hay đau dữ dội lan rộng thì gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.

Sứa có não không?

Không. Sứa không có não, không có tim và không có máu. Nó có một mạng lưới thần kinh trải khắp cơ thể, đủ để điều khiển nhịp co bóp chiếc ô khi bơi và phản ứng của xúc tu khi chạm vào con mồi. Một số loài như sứa hộp còn có cả những cụm mắt đơn giản.

Sứa bất tử có thật không?

Có một loài sứa nhỏ có khả năng quay ngược vòng đời: khi gặp điều kiện bất lợi, con trưởng thành biến đổi trở lại thành dạng polyp bám đáy rồi lại sinh ra sứa mới. Tuy vậy trong tự nhiên chúng vẫn bị ăn thịt hoặc chết vì bệnh, nên "bất tử" chỉ là cách gọi vui.

Làm sao biết bãi biển hôm nay có sứa?

Cách đáng tin nhất là hỏi nhân viên cứu hộ và để ý cờ, biển cảnh báo ở bãi tắm. Bạn cũng có thể nhìn dọc mép nước xem có sứa dạt vào không. Sứa thường đến theo đợt do gió và dòng chảy, nên tình hình có thể khác hẳn giữa hai ngày liền nhau.

Vì sao rùa biển hay ăn nhầm túi nylon?

Nhiều loài rùa biển ăn sứa, riêng rùa da gần như chỉ ăn sứa. Một chiếc túi nylon trong suốt trôi lơ lửng trong nước trông rất giống một con sứa, nên rùa nuốt phải. Túi có thể làm tắc đường tiêu hoá, khiến rùa no giả rồi yếu dần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138