Trước khi xuống biển, cơ thể bạn cần sẵn sàng cho ba sức ép cùng lúc: áp suất nước đè lên mọi khoảng trống chứa khí trong người, cái lạnh rút nhiệt nhanh hơn không khí rất nhiều, và sự gắng sức khi bơi ngược dòng hay leo lên thuyền. Người khoẻ mạnh chịu được những sức ép ấy dễ dàng. Người có một số bệnh nhất định thì cần bác sĩ xem trước, vì dưới nước không có chỗ để dừng lại nghỉ như trên đường.
Mục từ này không chẩn đoán ai và không thay bác sĩ. Nó giải thích vì sao lặn biển lại quan tâm tới tim, phổi, tai mũi họng, thai kỳ, thuốc men và cả giấc ngủ đêm trước, để khi điền bảng câu hỏi sức khoẻ ở nơi học lặn, bạn hiểu mình đang được hỏi gì và trả lời thật.
Cơ thể làm việc khác đi thế nào dưới nước
Máu dồn về phía ngực. Khi người ngâm trong nước, áp lực của nước lên tay chân đẩy một phần máu từ tay chân về các mạch lớn quanh tim và phổi. Tim phải bơm khối máu lớn hơn bình thường. Với người khoẻ, đó chỉ là một thay đổi nhỏ; với người có bệnh tim, đó là gánh nặng thêm.
Nước rút nhiệt rất nhanh. Nước dẫn nhiệt tốt hơn không khí nhiều lần, nên dù nước biển nhiệt đới có vẻ ấm, một buổi lặn dài vẫn làm cơ thể mất nhiệt. Lạnh làm mạch máu co lại, tim làm việc nhiều hơn, tay chân kém linh hoạt.
Mọi khoảng khí trong người chịu áp suất. Tai giữa, các xoang quanh mũi, phổi, thậm chí một lỗ hổng nhỏ dưới miếng trám răng đều chứa khí. Áp suất nước ép những khoảng khí ấy lại khi xuống và để chúng nở ra khi lên. Khoảng khí nào bị bít lối thông là chỗ đó dễ đau hoặc tổn thương.
Gắng sức đến bất ngờ. Một buổi lặn phần lớn thời gian là thong thả, nhưng có lúc phải bơi ngược dòng, kéo thiết bị nặng, leo lên thuyền khi sóng lên. Những cú gắng sức đột ngột ấy là lúc tim mạch và hô hấp bị thử thách nhiều nhất.
Không có chỗ dừng giữa đường. Trên cạn thấy mệt thì ngồi xuống. Dưới nước, muốn lên phải lên chậm rãi đúng như đã học, nên cơ thể cần đủ sức để không rơi vào tình huống phải vội.
Những tình trạng nên hỏi bác sĩ trước khi lặn
Danh sách dưới không đầy đủ và không phải lời khuyên y khoa cho từng người. Nó chỉ giúp bạn biết khi nào nên đi khám và hỏi thẳng bác sĩ về chuyện lặn biển.
| Tình trạng | Vì sao lặn biển quan tâm | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Bệnh tim mạch, huyết áp | Gắng sức, lạnh và máu dồn về ngực làm tim làm việc nhiều hơn | Hỏi bác sĩ tim mạch trước, mang theo kết luận khi đăng ký học |
| Hen, bệnh phổi, từng bị tràn khí màng phổi | Phổi là nơi khí thay đổi thể tích nhiều nhất khi lên xuống | Hỏi bác sĩ hô hấp trước khi lặn bình khí hay lặn tự do |
| Cảm cúm, nghẹt mũi, viêm xoang, viêm tai | Lối thông của tai và xoang bị tắc, không cân bằng được áp suất | Hoãn buổi lặn cho tới khi khỏi hẳn, hỏi bác sĩ tai mũi họng |
| Đang mang thai | Ảnh hưởng của áp suất và khí tan trong máu lên thai nhi chưa được hiểu đủ | Hỏi bác sĩ sản khoa; thường được khuyên chỉ ngắm biển từ mặt nước |
| Động kinh, từng ngất, tiểu đường dùng thuốc | Mất ý thức hay hạ đường huyết dưới nước nguy hiểm hơn trên cạn rất nhiều | Hỏi bác sĩ điều trị, nói rõ với huấn luyện viên |
| Đang dùng thuốc thường xuyên, vừa phẫu thuật | Một số thuốc gây buồn ngủ, chóng mặt; vết mổ cần thời gian lành | Hỏi bác sĩ kê thuốc hoặc bác sĩ phẫu thuật |
Có những tình trạng bác sĩ sẽ bảo bạn lặn được với vài lưu ý, có những tình trạng bác sĩ khuyên chỉ nên lặn ống thở trên mặt nước. Cả hai câu trả lời đều tốt, vì chúng dựa trên cơ thể của chính bạn chứ không phải lời khuyên chung trên mạng.
Bảng câu hỏi sức khoẻ: vì sao cần trả lời thật
Các khoá học lặn tử tế đều bắt đầu bằng một bảng câu hỏi sức khoẻ. Bạn đánh dấu có hoặc không cho từng mục: từng bị bệnh tim chưa, có hen không, có đang mang thai không, có dùng thuốc gì không. Nếu có mục nào trả lời "có", bạn thường được yêu cầu mang giấy xác nhận của bác sĩ trước khi xuống nước.
Nhiều người ngại, sợ bị từ chối, nên đánh dấu "không" cho xong. Đó là quyết định đặt cả huấn luyện viên lẫn chính mình vào thế khó. Huấn luyện viên lên kế hoạch dựa trên những gì bạn khai. Nếu bạn có bệnh hen mà không nói, họ sẽ không biết phải để ý hơi thở của bạn kỹ hơn, không biết bạn có thể cần lên sớm.
Một chàng trai trẻ ngập ngừng hồi lâu trước dòng hỏi về hen phế quản. Hồi nhỏ cậu hay lên cơn, giờ đã lâu không bị. Cuối cùng cậu đánh dấu "có". Huấn luyện viên không từ chối, chỉ đề nghị cậu đi khám. Bác sĩ đo chức năng phổi, nói chuyện kỹ, rồi đưa ra lời khuyên riêng cho cậu. Một tuần sau cậu quay lại, cầm theo kết luận của bác sĩ, và học tiếp với tâm thế yên ổn hơn hẳn.
Những thứ nhỏ làm hỏng buổi lặn
Không chỉ bệnh mới đáng lo. Rất nhiều buổi lặn bị hỏng vì những chuyện nhỏ mà ai cũng có thể tránh:
- Thiếu ngủ, mệt sau chuyến đi dài. Cơ thể mệt phản ứng chậm hơn và lạnh nhanh hơn.
- Rượu bia tối hôm trước. Chúng làm mất nước và làm phán đoán kém đi; người lặn lâu năm đều tránh.
- Uống quá ít nước. Nắng trên thuyền, gió biển và mồ hôi rút nước khỏi cơ thể mà bạn không nhận ra.
- Bụng quá đói hoặc quá no. Ăn nhẹ trước khi ra biển giúp đủ sức mà không khó chịu.
- Say sóng. Người dễ say sóng nên hỏi bác sĩ trước về cách phòng, vì một số thuốc chống say gây buồn ngủ, không hợp với lặn.
- Cháy nắng. Lưng và vai cháy nắng làm bộ đồ lặn cọ vào đau rát suốt mấy ngày sau.
- Đi máy bay ngay sau khi lặn bình khí. Người lặn cần một khoảng nghỉ trước khi bay; trung tâm sẽ dặn bạn cụ thể, đừng xếp lịch sát nhau.
Những điều trên nghe như chuyện vặt, nhưng người dẫn lặn nào cũng kể được nhiều buổi lặn bị bỏ dở vì chính chúng.
Hiểu lầm về sức khoẻ và lặn biển
Một vài câu nói truyền miệng khá phổ biến nhưng không đúng.
| Câu hay nghe | Điều đáng biết |
|---|---|
| Khoẻ như vận động viên thì không cần khám | Người tập thể thao nhiều vẫn có thể có bệnh tim chưa phát hiện; với người trung niên trở lên, khám trước là việc khôn ngoan |
| Hơi sổ mũi thì vẫn lặn được | Nghẹt mũi làm tai và xoang khó cân bằng áp suất; nhiều ca đau tai và tổn thương màng nhĩ bắt đầu từ chính buổi lặn lúc đang cảm |
| Lặn bình khí thì không cần sức vì có bình thở | Bình cấp khí nhưng không cấp sức; bơi ngược dòng hay leo lên thuyền vẫn là gắng sức thật |
| Từng lặn rồi thì lần sau cũng ổn | Sức khoẻ đổi theo năm tháng; bệnh mới, thuốc mới hay mang thai đều là lý do để hỏi lại bác sĩ |
| Lặn ống thở thì chẳng cần lo gì về sức khoẻ | Ít rủi ro hơn nhiều, nhưng người có bệnh tim hay động kinh vẫn nên hỏi bác sĩ, và luôn đi cùng người khác |
Sau mỗi buổi lặn, nếu thấy đau khớp, tê bì, khó thở, đau ngực, chóng mặt, mệt bất thường hay đau tai không dứt, hãy báo ngay người hướng dẫn, gọi 115 và làm theo người có chuyên môn. Đừng chờ xem có tự hết không.
Với trẻ em và người lớn tuổi
Trẻ em không phải người lớn thu nhỏ. Tai và xoang của trẻ đang phát triển, trẻ lạnh nhanh hơn, và trẻ đôi khi không nói ra khi khó chịu vì sợ bị mắng hay sợ làm hỏng cuộc vui. Với trẻ, lặn ống thở ở vùng nước nông có người lớn kèm sát là cách làm quen biển phù hợp nhất. Các chương trình lặn bình khí cho thiếu niên có giới hạn riêng, do từng tổ chức đào tạo quy định; cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi trước khi cho con đăng ký.
Với người lớn tuổi, tuổi tác tự nó không đóng cửa biển. Nhiều người bắt đầu học lặn khi đã nghỉ hưu và lặn đều đặn nhiều năm. Điều quan trọng là khám tim mạch, huyết áp, phổi trước, nói rõ với huấn luyện viên về sức mình, và chọn những buổi lặn nhẹ nhàng, nước yên, không phải bơi ngược dòng.
Cả hai nhóm đều cần một điều giống nhau: một người đi cùng biết họ đang thế nào. Một đứa trẻ hay một người ông cũng dễ chịu đựng im lặng hơn là lên tiếng, nên người đi cùng phải là người chủ động hỏi.
Có bệnh không có nghĩa là xa biển
Đọc tới đây, nhiều người có thể thấy nản: mình có huyết áp, mình từng bị hen, vậy là hết chuyện lặn biển. Không hẳn vậy. Biển có nhiều cánh cửa, và lặn bình khí chỉ là một trong số đó. Rất nhiều người vì lý do sức khoẻ mà không lặn bình khí vẫn ngắm được những rạn san hô đẹp nhất bằng ống thở, nằm trên mặt nước, mặc áo phao, có người đi cùng.
Cũng có những người, sau khi khám, được bác sĩ cho biết tình trạng của họ đủ ổn để học lặn với một vài lưu ý: chọn vùng nước yên, tránh gắng sức, lặn những buổi ngắn, báo rõ với huấn luyện viên. Và có những người được khuyên chờ một thời gian, sau khi điều trị xong, rồi khám lại.
Điều đáng tránh duy nhất là tự quyết định thay bác sĩ, theo kiểu "chắc không sao đâu" hoặc ngược lại "chắc mình không được rồi". Cả hai đều là đoán. Một lần khám và một cuộc trò chuyện thẳng thắn với bác sĩ biến phỏng đoán thành hiểu biết, và hiểu biết luôn là thứ mang theo xuống nước an toàn hơn cả.
Câu hỏi thường gặp
Bị hen có lặn biển được không?
Không có câu trả lời chung cho mọi người bị hen. Mức độ bệnh, thời gian gần nhất lên cơn và chức năng phổi đều quan trọng. Hãy hỏi bác sĩ hô hấp trước khi học lặn bình khí, còn lặn ống thở trên mặt nước thì vẫn nên báo người hướng dẫn biết.
Phụ nữ mang thai có nên lặn bình khí không?
Phụ nữ mang thai thường được khuyên không lặn bình khí, vì ảnh hưởng của áp suất và khí tan trong máu lên thai nhi chưa được hiểu đủ. Hãy hỏi bác sĩ sản khoa; ngắm biển bằng ống thở ở vùng nước yên có thể là lựa chọn nhẹ nhàng hơn.
Đang cảm cúm có nên đi lặn không?
Không nên. Nghẹt mũi làm tai và xoang khó cân bằng áp suất, dễ đau và tổn thương. Hãy hoãn buổi lặn cho tới khi khỏi hẳn, và đừng tự dùng thuốc để thông mũi rồi xuống nước; nếu cần, hỏi bác sĩ.
Có cần giấy khám sức khoẻ để học lặn không?
Hầu hết khoá học yêu cầu điền bảng câu hỏi sức khoẻ. Nếu bạn trả lời có ở một mục nào đó, nơi dạy thường yêu cầu giấy xác nhận của bác sĩ. Người trung niên trở lên hoặc có bệnh mạn tính nên chủ động đi khám trước khi đăng ký.
Lặn xong bao lâu thì được đi máy bay?
Người lặn bình khí cần một khoảng nghỉ trước khi đi máy bay, vì khí tan trong cơ thể cần thời gian để thoát ra. Khoảng nghỉ cụ thể phụ thuộc vào các buổi lặn bạn đã làm; hãy hỏi trung tâm lặn và làm đúng hướng dẫn của họ.
Sau khi lặn thấy đau khớp, tê tay thì làm gì?
Đừng chờ xem có tự hết không. Hãy báo ngay người hướng dẫn hoặc trung tâm lặn, gọi 115 và làm theo người có chuyên môn. Những triệu chứng này có thể liên quan tới bệnh giảm áp, cần được thầy thuốc đánh giá sớm.